туохт. Куочайда туруор, кэрэх туруор. ☉ Сделать жертвенное дерево, вставив в него куочай — поперечную палку
Аттыгар турар бадьырыттаҕас суон мутуктаах тоҕус чаллах тиити куочайдаан, кэрэх оҥорбуттара. Далан
Томтор үрдүгэр үүммүт чаллах тииккэ кэрэҕи куочайдаан ыйаатылар. И. Гоголев

сыый диэнтэн дьаһ
туһ. [Үөксүкү:] Син биир иннигин ылыам, тыыннаахтыы иҥииргин сыыйтарыам, сүрэххин хостотуом — билиннэриэм! Суорун Омоллоон
Өлөксөй ол «көрсүһүү түмүгэр» эһэҕэ икки тарбаҕын ньылбы тартарбыт, бүлгүнүн уонна харытын быччыҥын сыыйтарбыт. Я. Семёнов
Бөһүөлэги ортотунан Куочай диэки сыыйтардылар. АН ПТ

туохт.
1. Кэдэрээнинэн тириини имит, таҥастаа. ☉ Мять, выделывать кожу с помощью скребка
[Тириини] кэдэрээннээн сымнатан баран, сыа арыытынан, сүөгэй арыытынан оҕунуохтууллара. БСИ ЛНКИСО-1994
2. кэпс. Улаханнык кэһэт (дэҥҥэ тутлар). ☉ Серьезно наказать, проучить кого-л.
Мин эмиэ дьадаҥы олох кэдэрээннээбит киһитэбин. М. Доҕордуурап
«Эмиэ дьиибэтин үөнэ тэһитэ кэйдэ. Сискин кэдэрээннээтэҕим буоллун», — Өксүөнтэй сүүрү ылан охсордуу туттубутугар, Куочай тэскилээн биэрдэ. «Чолбон»

туохт. Кэккэлии эбэтэр субуруччу тур; бииртэн-биир субурҕа, кэккэ буолан көһүн. ☉ Выстраиваться в ряд, рядами, шеренгами; тянуться ровными рядами
Бу дойдум …… Килбэйэр киинигэр Кэмэ суох элбэх Кэрискэлээн киирбит Киэргэллээх түннүктээх кэрэ сырдык дьиэлэммит. Саха фольк. Ньурба бөһүөлэгиттэн Куочай күөлүн бэтэрээ уһугар тиийэ кумах томтордор кэккэлии кэрискэлээн сыталлар. П. Егоров

сыһ.
1.
көр кэккэлэччи. Холкуостаах атастар кэлэннэр Кэккэлии олоро түспүттэр. Эрилик Эристиин
Ньурба бөһүөлэгиттэн Куочай күөлүн бэтэрээ уһугар тиийэ кумах томтордор кэккэлии кэрискэлээн сыталлар. П. Егоров
Кинилэр кэккэлии кэбиһиллибит уонунан оттору уһун үйэлээх бөҕө-таҕа остуолба күрүөнэн эргийэр былааннаахтар. «ХС»
2
көр кэккэлэһэ. Кэҕэ кыылларым Кэккэлии көтөн кэллилэр. С. Зверев
Халыҥ сиһи көстө-көстүбэт кэккэлии аргыый хааман истибит. Н. Заболоцкай
Пальмалыын кэккэлии Хатыҥмын Олордуом этэ дии Хаһаммын. И. Гоголев

I
дьүһ. туохт. Олус түргэнник сүүр-көт, эргичиҥнээ. ☉ Быть ловким, быстрым, проворным
Сордоҥ балык курдук Сомоҕо өттүгүнэн Курбайа ойон Куотуох курдук Дьиэ аанын диэки Дьилибир гына түстэ. П. Ойуунускай
Тыҥ хатыыта дьыбарга Куочай кугас солоҥдо Халдьаайынан сырбайда, Куула тыанан курбайда. «ХС»
II
даҕ., сөбүлээб. Чэпчэки майгылаах, сэлээрчэх. ☉ Вертлявая (о женщине легкого поведения)
Куотар былыт курдук кулан кубулҕаттаах кур курбай илэ бэйэтэ иһэр эбээт. ПЭК ОНЛЯ III
[Өкүүчэ] Кулаак кыыһа буолбатахпын, Курбай кутурук аатырбаппын. С. Васильев
ср. калм. гурвээ, п.-монг. ҕурбайи ‘виться, извиваться; вертеться (о змее)’

дьүһ. туохт. Иҥнэйэн, куоҕайан тур (мас туһунан этэргэ); төҥкөччү, нүксүччү тутун. ☉ Наклоняться, накреняться, будучи очень высоким (о дереве); сутулиться (о старом худощавом человеке высокого роста)
Мыраан үрдүгэр хоҥкугур төбөлөөх, куурбут лабаалардаах, хоҥнорхой хатырыктаах, хоппоҕор силистээх хохудал мас өрүскэ түһээри өҥкөйөн турар. Н. Якутскай
Ойуур саҕатыгар улахан тиит өҥкөйөр. Тиит чыпчаалыгар кэрэх ыйыыр куочай ыйаммыт. И. Гоголев
Аҕыс уон сааспын аҥаарыйа туоламмын, Үрүт уҥуоҕум өҥкөйөн, Күрэҥсийэ дьүдьэйэн, Үөдэним үүтүн өҥөйөн, Өлөр күнүм бүрүүкээн, олордоҕум үһү, оҕолоор. С. Зверев
ср. кирг. өҥкөй ‘наклоняться вперёд, нависать (напр., о скале)’

аат.
1. Сокуон бобор дьайыытын оҥортороору дуоһунастаах киһиэхэ харчынан эбэтэр малынан бэриллэр манньа. ☉ Взятка
[Манчаары:] Бэйэтэ буоллаҕына, бэрик бөҕөнү биэрэн, түүлээх бөҕөнү түҥэтэлээн туран, миигин түбэһиннэрбитэ. А. Софронов
Куоратынан, үрдүкү суутунан эргитиһэн, ороскуотун, хоромньутун, бэригин-туһаҕын кэрийбитэ. Күннүк Уурастыырап
Колчак кэмигэр икки уолун иккиэннэрин сэриигэ саллаатынан тутан бараары гыммыттарыгар, Юшмин ыстаарыстаҕа биир байтаһын ынаҕы бэрик биэрэн, уолаттарын сэриигэ ыыттарбатаҕа. Н. Якутскай
2. эргэр. Араас иччилэргэ, абааһыларга бэриллэр бытархай мал-сал, манньа; кэрэх эбэтэр хааннаах сиэртибэ (олоҥхоҕо). ☉ Дары, подношения мелкими вещами духам (местности, дороги и т. п.); жертвоприношение скота злым духам (обряд шаманизма); жертва духу войны (в олонхо). Ньургун Боотур үрүҥ көмүс кураахтаах бэргэһэтин кэҕис гыннаран, үҥүүлээх бэригин үстэ өрө анньар. П. Ойуунускай
Салама бөҕө ыйаммыт, бэрик бөҕө бэриллибит барҕа баай мас анныгар киппэтик оҥоһуллубут отуу дьардьамата турара. Л. Попов
Бэрикбэлэх ханна барбыта — үөһээ дуу, аллараа дуу куочайыттан биллэр. «Чолбон»

I
сыһ. Туохха да саараабакка, тохтообокко. ☉ Прямо, напрямик, прямиком
Сиэйпэтигэр сулбуччу хааман тиийэн аһан хачыгыратта уонна хара дипломат суумканы ороон таһааран остуолга уурда. Е. Неймохов
Тайах …… бастааҥҥытын курдук сулбуччу сиэлбэккэ, тохтуу-тохтуу барар буолбут этэ. Далан
Харыйааннаах аан дьиэҕэ киирээт, наадалаах дьон быһыытынан уҥа хоско сулбуччу аастылар. «ХС»
△ Тохтообокко, иҥнигэһэ суох. ☉ Без задержки, без заминки
[Уйбааныс:] Эн туох этэрдээххиний? Мин тиэтэйэбин, сулбуччу кэпсиэ. А. Софронов
Сулбуччу, кудуччу суруллубут хоһоон аанньа буолбат. Софр. Данилов
Нуучча суруйааччыларын умсугуйа-баһыйтара үөрэммиччэ, син сулбуччу ааҕабын эбээт. «ХС»
II
сыһ. Сулбугур буолар гына (хол., суор). ☉ Так, чтобы с одного конца было у ΄же, клином (напр., строгать жердь)
Сыарҕа аллараа хаптала (сыҥааҕа) тахсар гына мас бөкчөгөрүн сулбуччу кыһыллыахтаах. АЭ ТЫС
Куочайдар ыйар тумустара сулбуччу уһуктуу суоруллубут. ПИС СТС
[Дьаҕа] тутаах буолар икки төбөлөрүн сулбуччу суоруллар. ЧАИ СБМИ

дьүһ. туохт.
1. Аргыый өрүтэ түллүтэлээн нарыннык долгуннуран хамсаа (уу ньуурун туһунан). ☉ Слегка волноваться, рябить (напр., о поверхности воды)
Бу хара тыа ортотугар төгүрүк тыымпы күөл кубарыйан, долгулдьуйан көстөр. Н. Неустроев
Куочай эбэ сайын күөх муоралыы долгулдьуйар. Н. Павлов
△ Наҕыллык долгуннуран эйэҥэлии хамсаа (хол., от, мас лабаата). ☉ Слегка волнуясь, качаться, нежно колыхаться (напр., о траве, ветках)
Тииттэр күөх солконон бүрүммүт хойуу лабаалара биэтэҥнээн долгулдьуйар. Амма Аччыгыйа
Тиит мастардаах киэҥ түөлбэҕэ хойуу от бөҕө үүнэн, намыын тыалга солко өҥүнэн долгулдьуйа көстөр. В. Протодьяконов
Ыраас, уһун соломолоох нэчимиэн саһарчы буһан, намыын тыалга долгулдьуйан көстөр. «ХС»
2. Кыратык илигирээн, долгулдьуйан хамсаа (хол., уһун таҥас). ☉ Слегка, мерно колыхаться (о длинной одежде)
Маҥан сиидэс ырбаахыта салгыҥҥа аргыый долгулдьуйар. С. Никифоров
Кэргэним, күнчээнигим барахсан, саҥа сону кэтэн баран, хааман долгулдьуйарын көрдөрбүн. «ХС»
3. Кыратык ибигирэтэр курдук хамсаа. ☉ Толчками, рывками качать, шатать, трясти
Аллараа көлүөһэлэр тыастара биир дьүрүс тилигириир, богуон тиэйэн иһэр дьонун утутаары бигиирдии, аргыый долгулдьуйа хамсыыр. С. Никифоров. Массыына, рессораларыгар уйдаран, кыра-кыратык долгулдьуйан, килэгир суол устун биир кэм сыыйыллыбыта. «Ленин с.»
4. Устар курдук хаамп, сүүр. ☉ Плавно идти, двигаться, плыть
Дьахтар сахалыы бэрт маанытык таҥныбыт, аргыый аҕай долгулдьуйан хамсаммыт, отучча саастаах хотун-хаан этэ. Эрилик Эристиин
Дьахтар мичээрдиирин кубулуппакка долгулдьуйа хааман олоппоско тиийэн хара саһыл бэргэһэтин устубакка олорбута. Е. Неймохов
Оо, үчүгэй уучах барахсан киһини үлтү сахсыйбакка, аргыый долгулдьуйа устан сиэлэн-хааман иһэрэ үчүгэй да буоллаҕа. А. Кривошапкин (тылб.)
5. Куоҕалдьыйа бытааннык устаҥнаа. ☉ Плавно переходить из одного состояния в другое; плавно двигаться (напр., об облаках)
Хотугу халлаан Кутаалана умайар, Дьүкээбил уотун төлөнө Дьирибинии долгулдьуйар. В. Тарабукин