даҕ. Олус хатаннык иһиллэр чуор, лыҥкынас, чаҥкынас (хол., саҥа). ☉ Резкий, жёсткий (о речи); пронзительный, режущий слух по высоте, звонкости (напр., о голосе)
Хас да киһи тыл ылан, Хатан-чаҕаан тылынан Кулаак кутуругун Силтэһини, Куубурҕас куолуһут Кынчаайабы Хабыр-хабырдык таарыйан Хаарыйталаан ыллылар. С. Васильев
Кыыс оҕо ыллаан хатан-чаҕаан куолаһа кытыл иһин толорон кэбистэ. М. Доҕордуурап

I
куубурҕаа диэнтэн холб. туһ. Оруобуна төбөбүт сиигинэн кыырай халлааҥҥа хаар маҥан кубалар сиэттиһэн-сэлэлээн холку баҕайытык көтөн кырылаһаллар, саҥаран куубурҕаһаллар. В. Санги (тылб.)
II
даҕ. Чуор саҥалаах; уһуннук иһиллэр чуор тыастаах. ☉ Говорящий звонко и певуче; имеющий длительный звонкий отзвук
Хатан-чаҕаан тылынан Кулаак кутуругун Силтэһини, Куубурҕас куолуһут Кыначаайабы Хабыр-хабырдык таарыйан Хаарыйталаан ыллылар. С. Васильев
Кубалаҥ халлааҥҥа Кубалар иһэллэр, Куубурҕас чуор саҥа Куйаарга иһиллэр. С. Тимофеев

сыһ.
1. Кычыгырыыр тыастаахтык. ☉ Так, чтобы скрипело, со скрипом, скрипуче
Күнүс туустаах буору тииспинэн Кычыгыраччы кирэ-кирэ: «Атаахтаарыый даа!» — диэммин, Сир ийэттэн ааттаһарым да, Иккиэн таас дьүлэй курдуктара. И. Гоголев
Кыыс …… кычыгыраччы күлэн хаадьы гынна. С. Васильев
Тииһин кычыгыраччы хабырына-хабырына, оттонмастан тардыһан турда. Н. Павлов
2
Кэчигирэччи, кэккэлэччи (тур, буол). Рядами, шеренгой (стоять, выстраиваться). Көмүстээх көҕүөр иһит Кычыгыраччы кыстаммыт. П. Ядрихинскай
Оскуола оҕолоро бары кычыгыраччы кэккэлэһэн иһэллэрэ. Г. Николаева (тылб.)

туохт.
1. Саталан, сата түспүтүн курдук улаханнык тыалыр. ☉ Свирепствовать, бушевать (о непогоде)
Дьыбарсыйан сарсыарда Кыйыдыйан сатарда, — Силлиэрбэхтээн иһиирдэ, Сэбирдэҕи сиксийдэ. А. Абаҕыыныскай
2. Улахан тыас, саҥа охсуллуутуттан дуорааннан, тыас, саҥа дуорааннан (хол., тыаны, салгыны этэргэ). ☉ Наполняться громким шумом, сотрясаться от громового звука (напр., о лесе, воздухе). Тыа баһа сатарар хаһыыта иһилиннэ
□ [Ньургун Боотур] Халлаан сатарыаҕынан, Хабарҕата хайдыаҕынан Хабырына-хабырына Хаһыытаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бүлүмүөт тыаһынан сатара Хараҥа түүн кэтит ытыһын Хабырҕаччы таһынара. С. Тимофеев
3. Күүскэ сатараа, сатараан иһилин (хол., саа тыаһа). ☉ Раздаваться, прокатываться, разноситься (напр., о выстреле, голосе, песне)
Тыа иһэ уотунан оргуйар, Саа тыаһа сатарар. А. Абаҕыыныскай
Ырыабыт чугдаардын, Саҥабыт сатардын, Дорообо, Саҥа дьыл. И. Артамонов
Хамандыыр илиитин өрө уунан: «Батарея, огонь!» — диэн хатан, чуор куолаһа сатарбыта. А. Бродников
4. көсп., поэт. Эбии күүрээннэнэн таҕыс, күүһүрэн кэл (абарыы-сатарыы эбэтэр үөрүү-көтүү туһунан этэргэ). ☉ Усиливаться, возрастать, нарастать, разгораться (напр., о каком-л. чувстве)
Абарбыт, сатарбыт санааны бурайа Дьаадара халлааҥҥа кыырайар. Эллэй
Хатаҥат тыала түһэр, Өһүөн ардах өрөөн барар Хара дьай күүһүн эһэр Өрөгөйдөөх өргөс, сатар! А. Абаҕыыныскай
Күн көрөн халлаан дьайҕарда, Көр-нар, үҥкүү сатарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Улаат, эбии уоҕур (хол., тымныы күүһүн этэргэ). ☉ Набирать силу, крепчать (напр., о морозе)
Кыһыҥҥы тымныы сатарбыт, Кыйыһыйбыт муус толоон. И. Чаҕылҕан

туохт.
1. Кими, тугу эрэ кыратык хамсат, даҕайан ыл. ☉ Прикасаться, притрагиваться к кому-чему-л.
Оһоҕостоох дьахтар булт тэрилин таарыйыа да, атыллыа да суохтаах. Болот Боотур
«Киһи таарыйдаҕын аайы дьигиҥнээн түһэн, адьас дикарка буолан эрэбин быһыылаах», — диэн кыыс бэйэтин сэмэлэнэ санаабыта. Н. Лугинов
«Холбос» [тэрилтэ аата] киһитэ өттүгэр баар бэстилиэтин тарбахтарын төбөтүнэн таарыйан аһарда. И. Никифоров
2. Атын соруктаах ханна эрэ ааһан иһэн сырыт, сылдьан аас. ☉ Заехать куда-л., заглянуть мимоходом, по пути
Мунньахха баран иһэн, бу оҕо тахсыбыт сураҕын истэн, көрөөрү таарыйдым. А. Софронов
Кытыл үрдүгэр ханнык эмэ томтор, үрдүк сир баар буоллар, кырса ону таарыйбакка ааспат. Н. Якутскай
Биһиги тахсар холкуоспут массыыната бүгүн киирэр үһү. Ону Таарыйдыннар диэн эттим. С. Ефремов
3. Туох эмэ туһунан кэпсиир, саҥарар түгэҥҥэ сыһыаран атыны эт, ахтан аһар. ☉ При разговоре коснуться кого-чего-л. мимоходом, кстати
Хатан-чаҕаан тылынан Кулаак кутуругун Силтэһини …… Хабыр-хабырдык таарыйан Хаарыйталаан ыллылар. С. Васильев
Сүөһү иитиитин таарыйдахха, тыа хаһаайыстыбатын бу ордук хаалыылаах салаатыгар кэнники сылларга боччумнаах сыҕарыйыылар таҕыстылар. ПАК
Берг …… Австрияны кытта сэриилэһии боппуруоһун таарыйбытынан барда. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Киһи дууһатын тыытар, санаатын долгутар гына саҥар, эт. ☉ Взволновать, задеть кого-л. за живое словами, упрёками
Катя уһуннук бодоруһан, эрин ханнык уйан миэстэтин таарыйан хамсатарын [тылын иһитиннэрэрин, үлэлэтэрин] билэр. Далан
Айдар Быстахов тыллара барыларын таарыйда, Сорох сөбүлээн, сорох утаран күйгүөрэ түстүлэр. Н. Лугинов
Балагыай сэмэлээһинэ кинини эмиэ улаханнык таарыйбыта. Д. Таас
ср. кирг. даары ‘коснуться, слегка задеть’, ног. дары ‘задевать’

туохт.
1. Тиискин тиискэр күүскэ аалан улаханнык кыычыгырата-хаачыгырата тыаһат (утуйа сытан). ☉ Скрипеть, скрежетать зубами (во сне)
Сыллай баллаҕар уоһун ханньаччы тутунна, хаачыр гына хабырынна. Амма Аччыгыйа
Бараак иһигэр ким эрэ түһээн үлүгүнэйэр, ким эрэ хабырынан кыычырҕатар. Н. Якутскай
Мөрөһө утуйбутун курдук тэбэн көрбөккө, өссө улаханнык иҥсэлээхтик хабырына-хабырына, хаһыҥыраан кэбиһэкэбиһэ утуйа сытта. ИСА
△ Олус абатыйан сымыһаххын быһа ытыран, тиискин тыаһат. ☉ Скрипеть, скрежетать зубами от злости
Ону истэ-истэ Аргыылап абатыйан, иһиллэр-иһиллибэттик хабырынан ылла. Софр. Данилов
Кинээс сымыһаҕын быһа ытыран, мэктиэтигэр хабырынан ылла. В. Протодьяконов
Маппый эмискэ дьигиһис гынан, өһүөннээхтик көрбөхтөөн, тииһин хабырынан хачыгыратта. П. Аввакумов
2. Аалсан «кыычыр-хаачыр» диэн эрэр курдук ыраахха диэри эҥсиллэн тыаһаа, оннук дуораһый (хол., мууһу, тааһы этэргэ). ☉ Скрипеть, трещать, громыхать (напр., о льдинах, камнях)
Көмүөл мууһа ыардык хабырына тыаһыыр. Күндэ
Хаахыныыр мас истиэхтэн сүөргүтүк хабырынан, түүлүгэр баттаппыт киһи курдук иҥиэттэн, бабыгыраан киирэн барда. Н. Лугинов
Араас ыстаныактар тыаһаан-ууһаан киллигирии, хабырына, кычыгырата аҕай тураахтыыллар. С. Руфов
3. көсп. Олус сытыырхай, күүһүр (тымныыны этэргэ). ☉ Усиливаться, трещать (о морозе)
Кыһын обургу кыскыйар тыалынан уһуутаан, хатан дьыбарынан хабырынан кэллэр кэлэн истэ. М. Доҕордуурап
Сааһыары түүҥҥү түлүк Саталаах тымтар дьыбар Хатан, кыыһан хабырыммыт. А. Абаҕыыныскай
Кыһын обургу үрүҥ хаарынан үллүктэнэн, хабараан тымныынан хабырынан кэбистэ. Күрүлгэн
ср. бур. хабирха ‘скрежетать’

I
туохт.
1. Хайа бар, хайыта бар. ☉ Образовать трещину, потрескаться, растрескаться
Сахалар хайдыбатын, дьүһүнэ үчүгэйин иһин удьурҕайынан быһах уга оҥостоллор. Суорун Омоллоон
[Баанча] титирэстээбит сөмүйэтинэн сыарҕа сыҥааҕын хайдыбытын үүттүү олордо. Л. Попов
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
2. Икки аҥыы бар, араҕыс, дириҥ хайаҕаһы үөскэт (хол., сир). ☉ Расколоться, лопнуть пополам, образовать глубокую щель
Ол быыһыгар ханна эрэ, хаар анныгар, муус тостон дуу, сир хайдан дуу «луҥ» гынар. Амма Аччыгыйа
Көҥүс хайдыбытыгар киирэн түһэн хаалан өлө сыспыт. Эрилик Эристиин
Мин сир хайдыбытыгар охтон түстүм. Т. Сметанин
3. Сиирэ бар, тырыта баран алдьан, көтүлүн (таҥас туһунан). ☉ Распороться, разорваться, порваться (об одежде)
Хабырылла көхсүн хараҕыттан курданарыгар диэри ырбаахыта хайдыбытынан киирэн күүгэс сиэбитин лап гына биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Хаҥыллай:] Хайдыбытын хам тиктиэм. И. Гоголев
Таайым сирэйэ хоруо буолбут, сонун эҥээрэ хайдыбыт. Далан
4. Тус-туспа арахсан, аҥыы-аҥыы бар (бииргэ сылдьыбыт дьон бөлөҕүн этэргэ). ☉ Разойтись в разные стороны, разбиться, разделиться на группы
Сүүрбэччэ тыылаах киһи уоннуу буолан икки аҥыы хайдыбыт. Далан
Үс биригээдэҕэ хайдан, үс саҥа дьиэ акылаатын түһэрдилэр. М. Доҕордуурап
Кини дьонуттан хайдан, быһа уунан Киевкэ барбыт. «ХС»
5. көсп. Туох эмэ иһигэр толору симилин, киэптээ. ☉ Быть набитым до отказа, переполненным
Арыл-тыргыл тардыллан, Олох ыскаап хайдыаҕынан, Остуол атаҕа уйуоҕунан Кэрэ-дьикти дэлэйбит. С. Васильев
Оннук күрэхтэһиилэргэ урукку өттүгэр ыҥыртарыыта да суох дьон саала хайдарынан мусталлара үһү. «ХС»
Киэһэ кулууп хайдар элбэх киһитэ муһунна. НЕ ТАО
6. көсп. Тус-туспа санаалаах буол, биир өйгө-санааҕа кэлимэ, өйдөспөт буол (дьон бөлөҕүн этэргэ). ☉ Расходиться (во взглядах), распадаться (по убеждениям) Баһылык быыбарыгар нэһилиэнньэ икки аҥыы хайдан олорор.
□ Аудитория дьоно улам биллэ-көстө хайдан барбыта. ЛОБ ИКК
♦ Айаҕа хайдыаҕынан көр айах I
Арай киэҥ мунньаҕы ыҥыран, Дьэргиэйэби кытта тэҥҥэ айах хайдыаҕынан араатардастахха, куоратынан-тыанан дарбаан бөҕөнү тартахха эрэ дьыала табылларын курдук саныыр дууһа буолан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Араастаан хамнана-хамнана быһаҕын остуолга туруору саайар уонна айаҕа хайдыар диэри «араатардыыр». Бэс Дьарааһын
Иһэ алдьанар (хайдар) суола көр ис IV. Иһэ хайда сыста көр ис IV. [Кирилэ:] Ыа, дьэ, иллэрээ күн Уоһук кыыһа улуус быраабатыгар киирэн, дьэ дьаабыланан ахан сылдьара ээт... Ыа, көрөн баран иһим хайда сыстаҕа, доҕор. Күндэ. Кулгаах сарыыта хайдарынан — наһаа улаханнык, туох бааргынан (хол., хаһыытаа). ☉ Изо всех сил, так громко, что барабанные перепонки могли лопнуть (напр., кричать)
Таблону көрөбүн — 7:6. Кыра чорбохтоохпун. Билигин эрэ кулгаах сарыыта хайдарынан иэдээннээх аймалҕан саалаҕа ньиргийэрин истэбин. «ХС»
Күөмэйэ хайдыаҕынан — күөмэйин муҥунан диэн курдук (көр муҥунан). Уол күөмэйэ хайдыаҕынан хаһыытаата. Мас <хайдыбытыныы> көнө көр көнө I. Дьоно-сэргэтэ ыалдьытымсах үгэстээхтэр, мас хайдыбытыныы көнө майгылаахтар. В. Васильев
[Ийэбэр] кырдьаҕас, мас хайдыбытыныы көнө киһиэхэ, ылыннарар гына хайдах быһаарыахпын өйүм хоппот этэ. «ХС»
Өрөһөтө эрэ хайдыбат көр өрөһө I. Кинилэр өлөллөрө тирээн бэриммиттэригэр биһиги үөрэн өрөһөбүт хайда сыста буолбат дуо?! Амма Аччыгыйа
Соппуруон баай, урукку хамначчыттара хаарыаннаах бастыҥ лааппытын оскуола оҥостубуттарын көрөкөрө, өрөһөтө эрэ хайдыбат. Н. Якутскай. Сүрэҕэ хайдыбыт көр сүрэх I. Хараҕым уутугар чачайан, Хаарга өссө тимирэн барабын... Сүрэҕим хайдыахтыы уолуйан, Өйбүн сүтэрэн ылабын… П. Тобуруокап
Маайа сүрэҕэ эрэ хайдыбат, мэйиитэ эргийэн ылар, кулгааҕа куугунуур, хараҕа хараҥарар. Н. Якутскай
Хабарҕата (бэлэһэ) хайдарынан (хайдыаҕынан) көр хабарҕа. [Ньургун Боотур] Халлаан сатарыаҕынан, Хабарҕата хайдыаҕынан, Хабырына-хабырына Хаһыытаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
«Аргы-ы-ыйыҥ!» — диэн ыспыраабынньык бэлэһэ хайдарынан хаһыытыыр. Н. Якутскай. Хайдар аҥаара хаалбыт — киһи билбэт гына уларыйбыт, наһаа ырбыт, дьүдэйбит (үксүгэр улаханнык ыалдьан). ☉ Сильно похудеть, отощаться, исхудать (обычно о тяжелобольном человеке — букв. осталась одна половина)
[Тугутов] хайдар аҥаара хаалбыт, хаанныын-сиинниин хараарбыт. Эрчимэн. Халыҥ тириитэ хайынна фольк. — улаханнык кырбанна, этэ-сиинэ сэймэктэннэ. ☉ Сильно пострадать от побоев (букв. его толстая кожа лопнула)
[Манчаары:] Ама мин курдук Хара маҥнайгыттан Хара батталга хаптаран, Халыҥ тириитэ хайдан, Хара хаана тохтон, Харса суох санааламмыт …… Ханнык киһи баар буолуой? А. Софронов
Халыҥ тирии Хайдан барда, Хайаларыттан даҕаны Хара хаан Тохтон барда. Тоҥ Суорун
◊ Хаар хайдар көр хаар
Хаар хайдарын кытта Тимэх оттор быкпыттар. Баал Хабырыыс
Халыҥ хаар хайдан, Халдьаайы сир Харалдьык буолла. Эрилик Эристиин
ср. бур. хаҕал ‘раскалывать’
II
хай II диэнтэн бэй
туһ. Суолун олус хайынар улахан уоруйах үөскээбит быһыылаах. Болот Боотур
♦ Иннин көрүнэр (хайынар) көр илин I
Билиҥҥи ыччат иннин хайынан сылдьар. «Кыым»