I
туохт.
1. Хайа бар, хайыта бар. ☉ Образовать трещину, потрескаться, растрескаться
Сахалар хайдыбатын, дьүһүнэ үчүгэйин иһин удьурҕайынан быһах уга оҥостоллор. Суорун Омоллоон
[Баанча] титирэстээбит сөмүйэтинэн сыарҕа сыҥааҕын хайдыбытын үүттүү олордо. Л. Попов
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
2. Икки аҥыы бар, араҕыс, дириҥ хайаҕаһы үөскэт (хол., сир). ☉ Расколоться, лопнуть пополам, образовать глубокую щель
Ол быыһыгар ханна эрэ, хаар анныгар, муус тостон дуу, сир хайдан дуу «луҥ» гынар. Амма Аччыгыйа
Көҥүс хайдыбытыгар киирэн түһэн хаалан өлө сыспыт. Эрилик Эристиин
Мин сир хайдыбытыгар охтон түстүм. Т. Сметанин
3. Сиирэ бар, тырыта баран алдьан, көтүлүн (таҥас туһунан). ☉ Распороться, разорваться, порваться (об одежде)
Хабырылла көхсүн хараҕыттан курданарыгар диэри ырбаахыта хайдыбытынан киирэн күүгэс сиэбитин лап гына биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Хаҥыллай:] Хайдыбытын хам тиктиэм. И. Гоголев
Таайым сирэйэ хоруо буолбут, сонун эҥээрэ хайдыбыт. Далан
4. Тус-туспа арахсан, аҥыы-аҥыы бар (бииргэ сылдьыбыт дьон бөлөҕүн этэргэ). ☉ Разойтись в разные стороны, разбиться, разделиться на группы
Сүүрбэччэ тыылаах киһи уоннуу буолан икки аҥыы хайдыбыт. Далан
Үс биригээдэҕэ хайдан, үс саҥа дьиэ акылаатын түһэрдилэр. М. Доҕордуурап
Кини дьонуттан хайдан, быһа уунан Киевкэ барбыт. «ХС»
5. көсп. Туох эмэ иһигэр толору симилин, киэптээ. ☉ Быть набитым до отказа, переполненным
Арыл-тыргыл тардыллан, Олох ыскаап хайдыаҕынан, Остуол атаҕа уйуоҕунан Кэрэ-дьикти дэлэйбит. С. Васильев
Оннук күрэхтэһиилэргэ урукку өттүгэр ыҥыртарыыта да суох дьон саала хайдарынан мусталлара үһү. «ХС»
Киэһэ кулууп хайдар элбэх киһитэ муһунна. НЕ ТАО
6. көсп. Тус-туспа санаалаах буол, биир өйгө-санааҕа кэлимэ, өйдөспөт буол (дьон бөлөҕүн этэргэ). ☉ Расходиться (во взглядах), распадаться (по убеждениям) Баһылык быыбарыгар нэһилиэнньэ икки аҥыы хайдан олорор.
□ Аудитория дьоно улам биллэ-көстө хайдан барбыта. ЛОБ ИКК
♦ Айаҕа хайдыаҕынан көр айах I
Арай киэҥ мунньаҕы ыҥыран, Дьэргиэйэби кытта тэҥҥэ айах хайдыаҕынан араатардастахха, куоратынан-тыанан дарбаан бөҕөнү тартахха эрэ дьыала табылларын курдук саныыр дууһа буолан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Араастаан хамнана-хамнана быһаҕын остуолга туруору саайар уонна айаҕа хайдыар диэри «араатардыыр». Бэс Дьарааһын
Иһэ алдьанар (хайдар) суола көр ис IV. Иһэ хайда сыста көр ис IV. [Кирилэ:] Ыа, дьэ, иллэрээ күн Уоһук кыыһа улуус быраабатыгар киирэн, дьэ дьаабыланан ахан сылдьара ээт... Ыа, көрөн баран иһим хайда сыстаҕа, доҕор. Күндэ. Кулгаах сарыыта хайдарынан — наһаа улаханнык, туох бааргынан (хол., хаһыытаа). ☉ Изо всех сил, так громко, что барабанные перепонки могли лопнуть (напр., кричать)
Таблону көрөбүн — 7:6. Кыра чорбохтоохпун. Билигин эрэ кулгаах сарыыта хайдарынан иэдээннээх аймалҕан саалаҕа ньиргийэрин истэбин. «ХС»
Күөмэйэ хайдыаҕынан — күөмэйин муҥунан диэн курдук (көр муҥунан). Уол күөмэйэ хайдыаҕынан хаһыытаата. Мас <хайдыбытыныы> көнө көр көнө I. Дьоно-сэргэтэ ыалдьытымсах үгэстээхтэр, мас хайдыбытыныы көнө майгылаахтар. В. Васильев
[Ийэбэр] кырдьаҕас, мас хайдыбытыныы көнө киһиэхэ, ылыннарар гына хайдах быһаарыахпын өйүм хоппот этэ. «ХС»
Өрөһөтө эрэ хайдыбат көр өрөһө I. Кинилэр өлөллөрө тирээн бэриммиттэригэр биһиги үөрэн өрөһөбүт хайда сыста буолбат дуо?! Амма Аччыгыйа
Соппуруон баай, урукку хамначчыттара хаарыаннаах бастыҥ лааппытын оскуола оҥостубуттарын көрөкөрө, өрөһөтө эрэ хайдыбат. Н. Якутскай. Сүрэҕэ хайдыбыт көр сүрэх I. Хараҕым уутугар чачайан, Хаарга өссө тимирэн барабын... Сүрэҕим хайдыахтыы уолуйан, Өйбүн сүтэрэн ылабын… П. Тобуруокап
Маайа сүрэҕэ эрэ хайдыбат, мэйиитэ эргийэн ылар, кулгааҕа куугунуур, хараҕа хараҥарар. Н. Якутскай
Хабарҕата (бэлэһэ) хайдарынан (хайдыаҕынан) көр хабарҕа. [Ньургун Боотур] Халлаан сатарыаҕынан, Хабарҕата хайдыаҕынан, Хабырына-хабырына Хаһыытаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
«Аргы-ы-ыйыҥ!» — диэн ыспыраабынньык бэлэһэ хайдарынан хаһыытыыр. Н. Якутскай. Хайдар аҥаара хаалбыт — киһи билбэт гына уларыйбыт, наһаа ырбыт, дьүдэйбит (үксүгэр улаханнык ыалдьан). ☉ Сильно похудеть, отощаться, исхудать (обычно о тяжелобольном человеке — букв. осталась одна половина)
[Тугутов] хайдар аҥаара хаалбыт, хаанныын-сиинниин хараарбыт. Эрчимэн. Халыҥ тириитэ хайынна фольк. — улаханнык кырбанна, этэ-сиинэ сэймэктэннэ. ☉ Сильно пострадать от побоев (букв. его толстая кожа лопнула)
[Манчаары:] Ама мин курдук Хара маҥнайгыттан Хара батталга хаптаран, Халыҥ тириитэ хайдан, Хара хаана тохтон, Харса суох санааламмыт …… Ханнык киһи баар буолуой? А. Софронов
Халыҥ тирии Хайдан барда, Хайаларыттан даҕаны Хара хаан Тохтон барда. Тоҥ Суорун
◊ Хаар хайдар көр хаар
Хаар хайдарын кытта Тимэх оттор быкпыттар. Баал Хабырыыс
Халыҥ хаар хайдан, Халдьаайы сир Харалдьык буолла. Эрилик Эристиин
ср. бур. хаҕал ‘раскалывать’
II
хай II диэнтэн бэй
туһ. Суолун олус хайынар улахан уоруйах үөскээбит быһыылаах. Болот Боотур
♦ Иннин көрүнэр (хайынар) көр илин I
Билиҥҥи ыччат иннин хайынан сылдьар. «Кыым»

возвр. от хай= I.