аат., түөлбэ. Хатарыллыбыт эт. ☉ Сушеное мясо
Араан анараа өттүгэр хатарылла ыйаммыт илээҥки сыта дыргыйара. Далан
Буруоҕа ыһаарылла ыйаммыт илээҥки сытын эриэхсит! «ХС»

арыылаа I, диэнтэн бэй., атын
туһ. Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын (өс хоһ.). Ала-чуо биһиги Араан тыа буолан Арыыланан хааларбыт биллибэт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Быһыт буоллаҕына, арыыланан хаалан баран, ханнык эрэ уһун мастары өрүтэ ууммутунан, көһүйэн турар. Амма Аччыгыйа. Тиэрээһин уҥуоргу өттүгэр, ситэ хомулла илик солооһун салгыытыгар, симилэх ойуур арыыланан көстөр. А. Федоров

аат., түөлбэ. Тирии тэллэх. ☉ Шкура (зверя или какой-л. скотины), используемая в качестве постели, подстилки
Эр дьон эһэ даппыларга араан икки өттүгэр утарыта атахтарын анныларыгар хомуйа тардан олорбуттара. Далан
Элэгэлдьигэс түргэн харахтардаах хара бараан киһи, тордох ортотугар тэлгэммит эһэ даппытыгар олороро бу баарга дылы. Далан

аат., фольк. Былыргы мифологическай итэҕэлинэн, Аан дойду иччитин аатын сороҕо. ☉ По древним мифологическим представлениям якутов — часть имени духа-хозяйки земли
Аан дайды иччитэ Намыл күөгэй, Хотой нуоҕай, Араан арчы Аан Алахчын хотун эдьиийгит Араҕас илгэнэн Айах тута сылдьыахтын. Болот Боотур
Ыал таһыгар үчүгэй маска дурдаланааччы сир-дойду иччитэ «Аан Алахчын хотун», күөл иччитэ «Күөнэ Көгөччөр хотун» ордук ахтыллаллар. Б. Лунин (тылб.)
ср. кирг. алакчы дунья ‘средний бренный мир’

I
дьүһ. туохт. Намыһах гынан баран биир күдьүс суон моойдоох, халыҥ эттээх-сииннээх модьу быһыылаах буол (киһини этэргэ). ☉ Иметь округлоплотную фигуру с толстой короткой шеей при невысоком росте (о человеке)
Биирдэрэ — сүөдэгэр, хатыҥыр, эдэр. Иккиһэ — лыксыйбыт аҕам киһи. Н. Габышев
II
дьүһ. туохт., кэпс. Уһун нук оргуйан булдьугураа (туох эмэ хо йууну этэргэ). ☉ Долго вариться, кипеть, булькать (о какой-л. густой пище)
Кини иннигэр уоттаах арааҥҥа ыйаныллыбыт улахан тимир олгуйга эт б у һ а н лыксыйа турара. Далан
Хобордооххо алаадьы буһан сырдьыгынаабыта, күөскэ хааһы буһан лыксыйбыта. П. Аввакумов
ср. калм. лагшх ‘булькать (при кипении)’, монг. лугших ‘биться, пульсировать’

I
туохт., кэпс. Үллэ улаатан, култайан таҕыс (киһи, сүөһү иһин туһунан). ☉ Вспучиваться, вздуваться, надуваться (о животе)
Тууйаһыттан Алгыс, уулуу, Ымдаанын уймахтаата. Иһэ кудайан таҕыста, Бочугурас оҕотунуу. Р. Баҕатаайыскай
[Тума] ыанаары күүтэн турар кудайбыт истээх кырдьаҕас эбириэн ынахха синньин туһунан суосканы үҥүлүттэ. У. Нуолур
II
1. аат., фольк. Таҥара. ☉ Бог
Эһиги көрөр-харайар киһитэ суох, кудай илиитигэр хаалаҕыт. Эрилик Эристиин
Быһаарыыны кыргыз уонна алтаай тылларыттын булабыт: «аал-төлөн, …… кудай — таҥара». «ХС»
◊ Кудай дьаалы кубулҕаттаах <киһи> фольк. — эҥин араас албастаах, кубулҕаттаах-дьибилгэттээх. ☉ Обладающий волшебной силой, способностью превращаться в кого-что-л., оборотень
«От-татай, дьэ, оҕолор! Араан албастаах, кудай дьаалы кубулҕаттаах киһини түбэспиппин ньии!» — дии санаата. ПЭК ОНЛЯ I
Үс үлүскэннээх аан дойдуларын Кулугутун хамнатар Кудай дьаалы кубулҕаттаах …… [үөскээтэҕинэ, буойуллуох тустаах]. П. Ойуунускай. Кудай кубулҕат фольк. — эҥин араас кубулҕат, албас арааһа. ☉ Разнообразные уловки, хитрости. Күөкэт баай тойон …… Айталын Куону араан албаһынан, кудай кубулҕатынан, чиэрбэ дьибилгэтинэн уоран илдьэ олорор. ПЭК ОНЛЯ I
Тоҕус уон тоҕус Кудай кубулҕаттарын Куудьуйан ылан, Буор куппутун буҕатытыаҕыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. тюрк. худай, худаа ‘бог’ < худаай ‘бог’

сыһ.
1. Киһи хараҕар быраҕыллар ураты, атыттартан биллэр уратылаах, чорбойор. ☉ Бросающийся в глаза чем-л., выделяющийся
Айдар дьиэтэ барыларыттан үрдүгүнэн, кээмэйинэн, көрүҥүнэн ала-чуо дьэндэйэр. Н. Лугинов
Кыргыттар ортолоругар ала-чуо кини [Нарыйа] ордук сандааран, оҕолору кытары үҥкүүлээн чыпчахайданар. В. Яковлев
Булгунньах оройугар ампаардыы охсуу эргитиилээх киһи уҥуоҕа ала-чуо кубарыйан көстөр. В. Протодьяконов
2. Чуо бааччы, чопчу (чорботон, ураты тутан). ☉ Именно, как раз (когочто-л. выделяя от остальных)
Алачуо биһиги Араан тыа буолан Арыыланан хааларбыт биллибэт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Боскуо, эн былаатыҥ, кырдьык даҕаны, тоҕо итиннэ түннүккэ, ала-чуо ыйанна? В. Протодьяконов
Кинилэргэ [«көрбүөччү» оҕолорго] эрэ алачуо, ол айылҕа дуу, туох дуу аһан биэрбит дьоҕурунан бэйэлэрэ даҕаны биллибэтинэн балачча киэн тутта сатыыр быһыылаахтара. Д. Таас. Тэҥн. ала бэлиэ

сыһ. Быыра курдук түргэнник. ☉ Очень быстро, стремительно
Били киһибит быыралыы сүтэн хаалла дии. Н. Якутскай
Батыллар тоҥуу хаар үрдүнэн Быыралыы быыппаста түһүүнэн, Кус быһый, ат бөҕө бэйэккэҥ Кутаалас уоттаммыт биир кэккэҥ Инники киириитин хааччыйан, — Чаҕыллан турбутуҥ туйгунун! Р. Баҕатаайыскай
Мин үрдүгү таптыыбын: Былыттары анныбар быраҕан Быыралыы быралыйарбын. С. Тарасов
◊ Быыра ох эргэр. — айа ырбатын курдук ачаахтаах төбөлөөх сэриилэһэр ох. ☉ Боевая стрела с вилообразным наконечником
Быдан дойдуттан быыра ох курдук быралыйан кэллим. П. Ойуунускай
Биир сара куорсуннаах быыра ох Өрөгөчөйү сиирэ-халты ааһан уота хайыы-үйэҕэ умуллубута ырааппыт арааҥҥа кэлэн быһаҕаһыгар диэри батары сааллыбыта. Далан
Былыттары быыһынан Быыра охтуу кыырайан, Өндөл мэҥэ халлааҥҥа Өрө көтөн таҕыста Күлүмүрдэс көтөр аал — Көстө сүттэ Даркылаах. М. Тимофеев. Тэҥн. ырба

туохт.
1. Өрө үтэн, үллэн таҕыс, бурулуй. ☉ Бурлить, бурно кипеть, клокотать, переполняться
Даҕанча араан үрдүгэр ыйанан оргуйан дэбилийэ турар эттээх күөһү таһааран дэпсэҕэ уурбута уонна икки салаалаах мас атаранан этин хоторбута. Далан
Биир саас Талба халаанын уута дэбилийэн тахсан, улуу күөлү бэйэтигэр сүгүннэрэн илдьэ барбыт. Амма Аччыгыйа. Ол аттынан Бүлүү эбэ хотун дэбилийэ устар. И. Данилов
Бу кэпсэтэ турдахтарына, күөстэрэ оргуйан дэбилийэн таҕыста. В. Миронов
2. Халлаан диэки өрө көтүт, төлө биэр. ☉ Извергаться, бить фонтаном, изрыгать
Булкаан өргөн төлөнүнэн үлтү дэбилий! Эллэй
Сирилии ол онтон, өрө тэбэн, Сир сүмэтэ - ньиэп дэбилийэр. В. Миронов
Сир хара буорунан, буруонан өрө дэбилийэрэ, сэрии хабыр дарбаана барыта биир күдьүс гына холбоспута. И. Федосеев
3. көсп. Үллэн тахса, дэлэйэ, элбии тур. ☉ Изобиловать, множиться, нарастать
Кырдьыга даҕаны, атын дьон туһаммыттарыттан көҕүрээбэт, хата дьэ ордук киэркэйэн, дэлэйэн дэбилийэн иһэр баай! Амма Аччыгыйа
Тураҕас биэбит Тунаҕа барҕардын, Улаан биэбит Уйгута дэбилийдин! С. Васильев
Дьэ бу манна [саас кэлиитин хоһуйууга] поэт өйүн-санаатын оонньооһуна дэбилийэ таһымныыр. КНЗ ТС
Халыҥ сандалы ханайар Хаһата, сыата тэлгэнэр. Үрүҥ илгэ дэбилийэр, Үүт-сүөгэй үрүлүйэр. «ХС»
4. көсп. Күөстүү оргуй, тэтимнээхтик сайда тур (киһи олоҕун туһунан). ☉ Бить ключом, бурлить; бурно расти
Олох тыала-силлиэтэ дэбилийэн тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Куоракка саҥа олох күөстүү үллэн дэбилийдэ. Р. Кулаковскай
Дьэ оччоҕо норуот наадыйыыта толору хааччыллыаҕа, олох таһыма өссө күүскэ өрө дэбилийиэ. «ХС»

аат. Саҥарар, ыллыыр-туойар кыахтаах; тыынар тыыннаах барыта. ☉ Все, кто могут говорить, издавать звуки; все живое, относящееся к животному миру
Сайын айахтаах барыта айаарыан сөп. Амма Аччыгыйа
Чыычаахтар — Ылы-чыптар, Ыллаабаттар. Атын да айахтаахтар Айдаарбаттар, Ах бааттар. Күннүк Уурастыырап
Киэҥ Кэҥкэмэ үрэх халлаан сулуһун курдук элбэх күөллэрэ — айахтаах эрэ биһигиттэн аһаатын диэххэ айылаах, уулбут үрүҥ көмүс курдук күлүмнээн, долгуннуран, мэҥийсэ сыталлар. Эрилик Эристиин
△ Саҥалаахиҥэлээх, кэпсээннээх, уус тыллаах, киһи. ☉ Речистый, красноречивый человек
Араҕас хааннаах, Аҥатах быһыылаах, Аһыныылаах санаалаах Атар айахтаах алыһа [саха киһитэ]. «Чолбон»
Хабырыыс Харбаанап оҥойор айахтааҕы утары этиппэт тахсыылаах тыллааҕынан аатырар. П. Аввакумов
♦ <Атар> айахтааҕы атыппат — уус тыллаах; тылынан баһыйан саҥата суох ыытар. ☉ Красноречивый, искусный в споре
Ваня мунньахтарга айахтааҕы атыппат араатар. Амма Аччыгыйа
Лиза, хата, түҥнэри хайыста. Таня олус дьиибэргээтэ, дьыалаҕа суруйалларынан Лиза атар айахтааҕы атыппат, алдьархайдаах уот бэлэс курдуга. А. Сыромятникова
Хайа, араатаргынан да айахтааҕы атыппат үлүгэр инигин? «ХС». Айахтаах оҥорбот — мөккүөргэ кими да тулуппат. ☉ В споре с ним невозможно тягаться. Алыптаах айахтаах поэт. — киһини тардар, абылыыр күүстээх ырыалаах-тойуктаах. ☉ Слагающий песни с чарующей, притягательной силой
Куораты, собуоту туойарга Хоһооммун хонууттан булбутум. Арааһы дьүһүннээн айарга Алыптаах айахтаах буолбутум. Күннүк Уурастыырап
Араан тыаларга Алтан түөстээх Алыптаах айахтаахтара, Айбыт айыыны санаан, Араас ырыаны арыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аһаҕас айахтаах — тугу барытын кэпсии-ипсии, ыһа сылдьар. ☉ Болтливый, болтун
Байбаралаах Малаанньа төһө да аһаҕас айахтааҕын, ордук хоһу тыллааҕын иһин оннук акаары дьахтар буолбатах. Л. Попов
[Василиса] тугу истибитин хаһан да иҥиннэрбэт буолара, хас билсэр дьахтарын аайы кэпсии сылдьар аһаҕас айахтааҕа. Н. Якутскай. Дьэллэм (ыллам-дьэллэм) айахтаах — элбэх саҥалаах, кэпсэтинньэҥ. ☉ Любящий поговорить, разговорчивый, словоохотливый
Кини [Мэппиилэй оҕонньор] оннук ыллам-дьэллэм айахтаах дэннэр да, биирдэ, төһө да көрдөспүттэрин үөһэ, тугу да кэпсээбэтэҕин көрбүтүм. П. Аввакумов