I гора || горный; буор хайа земляная гора (не скалистая); сие хайа горный хребет; сыгынньах хайа голец; таас хайа каменный утёс, скала; хаар хайа снежная гора; хаптал хайа плоскогорье; хайа боруодата горная порода; хайа дойду горная страна; хайа өргөһө пик; хайа үүнээйитэ горная растительность; хайа хапчаана горный перевал; хайа хаспаҕа горная пещера; хайа хочото горная долина; хайа чыпчаала горная вершина; от хайа баар үһү загадка есть травяная гора (отон уга ягодный куст) # хайа иччитэ уст. обезьяна; хайа хараҥаччыта стриж.
II нареч. употр. с нек-рыми глаголами: хайа оҕус = расколоть; хайа быс = разрезать; хайа тарт = разорвать; хайа хат = рассохнуться; хайа ас = рассечь; хайа тоҥ = расколоться (на морозе); хайа үктээ = раздавить (ногами).
III мест. вопр. который, какой; хайа дьиэҕэ олороҕун ? в каком доме ты живёшь?; мантан хайатай? который из этих?; хайа киһини көрүстүҥ ? кого ты встретил?; массыына хайа диэки ааста ? в какую сторону поехала машина? # ким да, хайа да разг. каждый, каждый из нас; хайата да буоллар в том и другом случае; в любом случае; хайата да то и другое; хайата да сөп то и другое правильно; можно и так и этак; хайа хайалара или хайалара да и тот и другой, каждый из них; оба; хайа хайалара сыыһаллар оба не правы; хайалара да билэллэр они оба знают; хайалара да кэлбэтэ никто из них не пришёл.
IV модальное сл. 1) усиливает вопр. с оттенком удивления, побуждения к действию: хайа , чэйбит хайаста? ну, с чаем как?; хайа , = төннөн киирдиҥ дуу ? ты что, вернулся?; хайа , бу кимий ? а это кто?; 2) усиливает побуждение, призыв к действию: хайа , кэлиҥитий ну, идите же; 3) усиливает лёгкий испуг, удивление: хайа , сирэйиҥ хааннаммыт дии ! ой, у тебя же лицо в крови!; 4) усиливает возражение говорящего: хайа , мин эмиэ ыла иликпин а ведь я тоже ещё не получил чего-л. # хайа уонна помимо того; кроме всего этого; хайа абааһытын неодобр, выражает лёгкое раздражение: хайа абааһытын , дьэ эмиэ суладыйан барда ! и какого дьявола ты всё жалуешься!; хайа муҥун а) до каких же пор, сколько можно; хайа муҥун кинини күүтүөмүй ? до каких же пор я буду его ждать?; б) наконёц-то; хайа муҥун тохтоотулар наконёц-то они остановились; хайа үлүгэрий неужто, неужели; хайа үлүгэрий , бүгүн эмиэ кэлиэ суоҕа дуо ? неужто он и сегодня не придёт?; хайа үөдэн выражает сомнение, колебание, недоумение: кэлэ илик дуу , хайа үөдэн ? он до сих пор не пришёл, что ли?; хайа үөдэн буолан эмиэ алларастаатыҥ ? какого чёрта ты вдруг захохотал?

сильный шум, крик, шум-гам.

I горе, мука, мучение; муҥу көр = пережить горе; муҥҥун туон = раскаиваться в своём поступке; раскаиваться в содеянном; муҥ маһы кэрийбэт , киһини кэрийэр посл. горе не по деревьям ходит, а по людям; муҥу даҕаны ! ох, мучение!; ох, наказание!; муҥу даҕаны , хаһан тиийэр дьоммутуй ? ох, мучение, и когда же это мы дойдём?
II предел, граница; крайняя степень чего-л.; тэриэлкэ муҥунан мини истэ он съел полную тарелку супа; аттары муҥ кыраайынан сүүртүлэр они погнали лошадей во всю прыть # муҥ саатар по крайней мере; в крайнем случае, хотя бы; муҥ саатар , дьоҥҥун көрүс хотя бы повидайся с родными.
III модальное сл. разг. (а) вдруг; муҥ , манна кэлээрэй вдруг он сюда придёт.

сильная мука, безмерное страдание, пытка (моральная и физическая).

мучение, страдание, мука; муҥун-таҥын этэр он сетует на свой страдания.

мука, мучение, страдание.

шум, крик, гвалт; уй-хай бөҕөнү түһэрдилэр они подняли страшный гвалт # уйа-хайа суох безудержно, безостановочно; уйа-хайа суох ытаата он безудержно плакал.

үйэ-хайа уруулуулар они дальние родственники (соотв. седьмая вода на киселе).

I обкладывать что-л. чём-л.; дьиэни хаарынан хай = обложить жилище снегом; оҕону суорҕанынан хайан биэр = накрыть ребёнка одеялом, подоткнув его со всех сторон.

II : суолун хай = идти по следам чьим-л., за кем-л., искать по следам, выслеживать кого-л., искать чьи-л. следы; кыыл суолун хай = идти за зверем по следу; хайдар суолун булбата , хаһыырдар саҥатын истибэтэ погов. ища, следов он не нашёл, крича, отклика не получил (т. е. совсем потерял того, кто был с ним вместе).

исступлённый крик, вопль; вой; оҕолор ый-хай бөҕөнү түһэрдилэр ребята подняли жуткий крик.

exc. Well! What now?!

n. suffering, hardship; муҥнаах a. poor, bad-off, destitute

I
аат. Тулалыыр сириттэн уһулучу чорбойон үрдээн тахсар эниэлээх, тэллэхтээх уонна чыпчааллаах буор эбэтэр таас үрдэл. ☉ Значительная возвышенность, поднимающаяся над окружающей местностью, гора
Маҥнай хайа аннынааҕы хахыйахтар көстүбэт буоллулар. Амма Аччыгыйа
Дылбаахы хайатын кылбаархай үрдүттэн Мин ийэ кыраайбын эргиччи көрдүм. Эллэй
Хайа үрэхтэрэ, үрүйэлэрэ буордаах, будулхай уунан сүүрүгүрдүлэр. Н. Заболоцкай
♦ Кыһыл көмүс хайаны эрэннэр калька. — улахан манньаны, баайы-дуолу биэриэх буолан эрэннэр. ☉ Золотые горы сулить (обещать)
[Христолюбов:] Кини кыһыл көмүс хайаны эрэннэрээччи. В. Протодьяконов
Хаар хайа буол көр хаар. Отчуоттара хаар хайа буолан, тиийэн кэлбитэ. «ХС»
◊ Арҕас хайа көр арҕас
Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа. Буор хайа — буор модьоҕолоох хайа. ☉ Земляная гора, не скалистая
Ким эрэ Кинини [куобаҕы] сонордоһон, Буор хайаны өрө дабайбыт. С. Данилов
Тэйгэспит буор хайалар сирэйдэринэн уу сыккыстаан сүүрэр тыаһа иһиллэр. М. Доҕордуурап. Муус хайа геогр. — ууга дьаалатынан уста сылдьар хайа мууһуттан ойдубут улахан көһөҥө муус. ☉ Отколовшийся от ледника дрейфующий ледяной массив с глубоко погруженной подводной частью, айсберг
Антах муус хайалар көстөллөр. Суорун Омоллоон
Айманар муус хайалар Аалсыһа анньыһаллар. Күннүк Уурастыырап
Онно халҕаһа долгуннар Муус хайалары кыйдыыллар. С. Данилов
Сис хайа көр сис. Үөһэ тайҕаҕа тахсар суол Бодойбо үрэҕин батыһан, Кропоткин сис хайатын туоруур. Н. Якутскай
Сис хайа саамай үрдүк сирэ соҕуруулуу-илин уһугар баар. КВА МГ. Сыгынньах хайа — туох да үүнээйитэ суох хайа. ☉ Голые скалы
Сыгынньах хайа таастарын Муора эҥсэр биэрэгэр. Күннүк Уурастыырап
Таас хайа көр таас I. Чита үрдүнээҕи таас хайаҕа Семёнов атаман бүлүмүөтэ, кини буутун тоҕу хадьырыйбыта. Амма Аччыгыйа
Сааппас таас хайа туруору сирэйин үрэн сирилэтэр. ПН ТОК
Сындыыс хайа (сыыр) көр сындыыс II. Турар очуоска төбөлөрө Тохтон суулуннулар, Сытар сындыыс хайалар Сырылыы тоҕуннулар. П. Ядрихинскай. Хайа боруодалара геол. — сир хаҕын дьапталҕата буолар чиҥ эбэтэр көпсөркөй маассалар: туой, кумах, испиэскэ тааһа, кыраньыыт, мыраамар о. д. а. ☉ Горные породы
Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар. ДНА СХБКК. Хайа дойду — хайанан тулаламмыт, хайалаах сир. ☉ Горная местность
Кавказ — хайа дойду. Хайа иччитэ — 1) көр иччи. Сэттэ дьэрэкээн хайа, Аҕыс мас хайа, Тоҕус туруук хайа иччилэрэ! Бары аһаан-сырҕаан туруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Горилла — харыылла, хайа иччитэ. П. Ойуунускай
Чучунаалары араас сир-дойду олохтоохторо араастаан ааттыыллара, холобур: сучунаа, сээдьэк, мээлкээн, хайа иччитэ, хаар киһитэ эҥин. Саха сэһ. 1977; 2) түөлбэ. чыс кутуйах. ☉ Северная пищуха. Чыс кутуйаҕы Дьэһиэйгэ хайа иччитэ диэн ааттыыллар. Хайа мууһа геогр. — үрдүк хайаларга үөскээбит уонна онно сытар эбэтэр хочоҕо тэнийбит көһөҥө муус дьапталҕата. ☉ Шельфовый ледник. Хайа сыата түөлбэ. — таас хайаҕа диэн курдук (көр таас I). Хайа сыата доруобуйаҕа туһалаах. Хайа сыдьаана көр сыдьаан I. Хайа сыдьаанынан бараар. Хайа турааҕа — таас турааҕа диэн курдук (көр таас I). Таас турааҕын атыннык хайа турааҕа дииллэр. Хайа тэллэҕэ — хайа сыырын аллараа өттө. ☉ Подножие горы
Хайа тэллэҕэр аммонал эстэн, Тайҕа тыабыт дьигиһийдэ. Эллэй
Табаларын соһон аллара хайа тэллэҕэр тордох таһыгар биирдэ баар буолбуттара. Болот Боотур
Үрдүк хайа тэллэҕэр, Үҥкүр үрэх биттэҕэр — Кыстык угун саҕа Кыра буор балаҕаҥҥа оҕонньордоох эмээхсин Уһун саастарын моҥообуттара. С. Васильев. Хайа үлэтэ — сиртэн хостонор туһалаах баайы хостооһуну кытта сибээстээх үлэ эйгэтэ. ☉ Горное дело. Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университекка хайа үлэтин инженерин идэтигэр үөрэтэллэр. Хайа хараҥаччыта — тас көрүҥүнэн, олохторун майгытынан хараҥаччыларга олус майгынныыр эрээри, бөдөҥ, ордук эрчимнээхтик, сылыбыраччы дайбанаат, үксүн элиэтээн, тэлээрэн көтөр, сиэрпэлии быһыылаах уһун кынаттаах, олус кылгас атахтаах көтөр. ☉ Стриж
Хайа хараҥаччыта Саха сирин соҕуруу кэриитигэр бэрт дэҥҥэ түбэһэр. ИВС ЭТТ
Хайа хаспаҕа көр хаспах. Субу кириэппэс Невскэй боруотата хайа хаспаҕын курдук аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Биһиги ротабыт хайа хаспаҕын үрдүгэр олорор дэриэбинэни ылыахтаах этибит. М. Доҕордуурап
Хаптал хайа көр хаптал. Бразильскай хаптал хайа Амазонскай намтал саҕа иэннээх сири ылар. КВА МГ. Арҕаа Сибиир дэхси сирэ Орто Сибиир хаптал хайатыттан улаханнык кээһэммит. ФГ-7. Хайа чыпчаала — хайа куупаллыҥы быһыылаах саамай муҥутуур үрдүгэ. ☉ Горная вершина, пик
Биир киһи үөһэни былдьаспыта, Хайа чыпчаалын булаары. Күннүк Уурастыырап
[Константинов] хайа чыпчаалын диэки Киириги батыһыннаран бара турар. С. Ефремов. Хайа эниэтэ — хайа көстөр аһаҕас өттө, хайа сирэйэ сыыйа намтыыр сирэ. ☉ Видимый склон горы. Хайа эниэтинэн таҕыс
др.-тюрк., тюрк. хайа ‘скала’
II
сыһ. Туох эмэ хайдарын, алдьанарын курдук; хайдыар диэри. ☉ Рассекая, раскалывая на две части; так, чтобы раскололось, распалось. Хайа тоҥ. Хайа үктээ. Хайа хат
□ Хайа астахха хаан тахсыбат, сиирэ астахха симэһин тахсыбат (өс хоһ.)
[Бэдэрим] өрөҕөтүн хайа ытардыы кыҥаан баран чыыбыспын тардан кэбиспитим. БББ. Мас умнаһа ортотунан хайа ыстаммыт. Эвен фольк.
♦ Ааны хайа быраҕар көр аан I
[Семёнов] кыыһыран, кыһыйан, ааны хайа быраҕан тахсар. С. Ефремов
Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I. Били ыыс араҕас буола саарыгыра уойбутуттан туох даҕаны хаалбатах, соҕурууттан хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа эрэ ордон кэлбитэ. Далан. Төрөөбүт алааспын, Хомустаахпын, ахтан хайа охсубут аҥаарым, быһа охсубут быһаҕаһым буолла… «ХС»
Искин дэлби (хайа) үктүөм көр ис IV. Ороспуонньугу искин хайа үктээн кэбиһиэм. Эрилик Эристиин
Көмөрү хайа туппуттуу, туппут (курдук) көр тут I. Көмөрү хайа туппут курдук хап-харанан көрбүт кыыс. Хайа быспыт аҥаара көр быс. Өлүөнэ илин эҥээригэр эбэтэр Дьокуускайга ат сүүрүүтэ буоллаҕына, өрөспүүбүлүкэ хайа быспыт аҥаара онно ханньары тартарар. «Кыым»
Хайа охсубут аҥаара хаалбыт көр аҥаар. Киһи билбэт гына уларыйбыт: хайа охсубут аҥаара хаалбыт. В. Яковлев
«Оо, оҕом көтөхтөрөөхтөөбүт даҕаны, — диэтэ Маарыйа. — Хайа охсор аҥаара хаалбыт». «ХС»
Хайа тартарар көр тартар. [Аҕата ыалдьан] Сахаар бэркэ олуйтаран, хайа тартарар аатыгар барбыта. В. Яковлев
Хараҕын хайа тардаат көр тарт. Хараҕын хайа тардаат, атын ыҥыырдатар. И. Чаҕылҕан
◊ Быһа (быһыта, үлтү, хайа, хайыта, тоҕо) тыылын көр тыылын
Арай мин биллим сөрүүн тыаҕа Ороһулаан үүнэр оччугуй отоннор Хахтарын хайа тыыллыбыттарын. И. Алексеев. Хайа (хайыта) суруй көр суруй. Кумааҕыны хайа суруйдум
ср. бур. хаҕал ‘раскалывать; разорвать’
III
1. ыйыт. солб. аат. Предмети ыйытар тыл (этиигэ быһаарыы буолар). ☉ Вопросительное слово, выступающее в позиции определения (который, какой)
Хайа киһи ол курдук буолуой? П. Ойуунускай
Оттон эн хайа хотуҥҥунуй бу? Амма Аччыгыйа
2. аат суолт. Хас да баартан чопчу биирэ. ☉ Один из нескольких
Ити дьон хайалара хайаларыттан ордон тахсара билигин оччо биллибэт эбээт. Амма Аччыгыйа
Хайата кэрэний: сир ийэ эбэтэр бу халлаан килэҥэ? П. Тобуруокап
Дьуона бу оҕолортон хайаларыттан да улаханнара, күүстээхтэрэ. Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. хайу ‘какой’
IV
1. сыһыан т.
1. Утары эппиэти күүтэр ыйытыыны күүһүрдэр уонна көрдөрөр (соруйар, дьиктиргиир, чуолкайдыыр уо. д. а.) дэгэттээх буолуон сөп. ☉ Выражает прямой вопрос (может иметь оттенки значения побуждения, удивления, выделения и т. п.: ну, что, а)
Микиитэ, хайа, Маайыһы билбэтиҥ дуу? Амма Аччыгыйа
Хайа, төннөн киирдиҥ дуу? Суорун Омоллоон
Хайа, тукаам, чэйбит хайаста? «ХС»
2. Туһулууну кытта туттуллан, кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с обращением, употребляется для привлечения внимания собеседника
Хайа, бу өйдөөх оҕо, эйигин ийэҥ көрдөөн эрэрэ дии. Амма Аччыгыйа
Хайа, доҕоччуок! Мин эйигин билиэҥҥэ түбэһэн өлбүт диэн истибитим дии. Эрилик Эристиин
Булду хойобууннаатахтарына Ньургуһун: «Хайа, Лоокуут, кытаатыый!» — диирэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Соруйар киэби уонна туохтуур төрүт пуорматын кытта туттуллан дьаһайыыны, хайааһыны оҥорорго этиини күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ В сочетании с глаголами повелительного наклонения и формами инфинитива усиливает и выражает побуждение, призыв к действию
Хайа, кэлэн чэйдии түс. Амма Аччыгыйа
Хайа, аны тииҥҥэ тута барыаҕыҥ. Суорун Омоллоон
Оо дьэ, хайа, Утуйуохха, утуйуохха. Күннүк Уурастыырап
4. Этиллэр санаа сөбүлэспэт харда, утары этии буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает возражение говорящего тем или иным мыслям собеседника (а ведь, да ведь)
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии. Күндэ
Хайа, мин эйигиннээҕэр олох эрэйинбуруйун үгүһү биллим ини. Суорун Омоллоон
Кырдьаҕас дьоҥҥо мэнээк киирэр-тахсар, хайа, куһаҕан ини. Софр. Данилов
5. Тугу эмэ эмискэ көрөн соһуйууну, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, испуг говорящего при внезапном обнаружении чего-л.
Хайа, аны уоллаахтар эбит дуу? Амма Аччыгыйа
Хайа, аны бу сээбэспит букатын босхо барбыт эбит дии! Суорун Омоллоон
Һук, хайа, аны хаптаһыммыт босхо тиийэн кэллэ. «Чолбон»
2. саҥа алл. суолт. Соһуйууну, соруйарга ыҥырыыны көрдөрөр (бүтэһик аһаҕас дорҕооно уһатыллыан сөп). ☉ Выражает удивление или призыв к действию
«Хайа, нохоо!» — диэтэ тойон соһуйбут куолаһынан. Амма Аччыгыйа
Хайа, наһыылканы диибин дии! Н. Заболоцкай
Хайа-а, бу оҕобут тиийэн кэллэ дии. «ХС»
♦ Хайа сирэйбинэн (сирэйгинэн, сирэйинэн) көр сирэй
Кыыс дьон сырдык харахтарын хайа сирэйинэн уунутары аһаҕастык көрүөн сөбүй? Суорун Омоллоон
Хайа сирэйбинэн ити дьону көрүөх бэйэккэбиний диэх курдук кыбыстан, саҥата суох сөҥөн олордо. Бэс Дьарааһын. Хайабыт буолар — иккиттэн биирбит биирбитин хотуохтаах, баһыйыахтаах — эбэтэр мин, эбэтэр кини диэн этии. ☉ Кому из нас повезёт, или я, или он. Дьэ көрүөхпүт, хайабыт буолар. Хайата да буоллар — туохтан да тутулуга, мэһэйэ суох, булгу. ☉ В том и другом случае, в любом случае
Хайата да буоллар биһиги бүгүн барабыт: ардах да буолан тохтотуо суоҕа. ГНС СТСДТ. Хайа үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түстүҥ (ханна түһэн хааллыҥ)? — ханна баран хааллыҥ, туох ааттаах өр буоллуҥ? ☉ соотв. куда запропастился, где тебя черти носят? (букв. в какую преисподнюю провалился?)
Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ? Амма Аччыгыйа
«Хотуок, хайа үөдэн айаҕар дуу, түгэҕэр дуу түһэ сырыттыҥ?» — диэн хотун, күөмэйин сонотон, мөҥөр былаастаах ыйытар. Н. Якутскай. Хайа үһү диэн — аккаастыах эрээри аккаастыырын кэрэйэн, сүрэ бэрт буолуо диэн. ☉ Считая неприличным, неудобным
Бу сырыыга хоннорумаары гынан баран, таһырдьа тымныыта бэрдиттэн хайа үһү диэн хоннордо. ГНС СТСДТ. Хайа хайалара — иккиэн, хас биирдиилэрэ. ☉ И тот и другой; каждый из них; оба
Хайа хайалара да буруйдаахтар быһыылаах. НАГ ЯРФС II
◊ Хайа дойду көр дойду
Хайа дойду бачча буолуор диэри улахан санаалаах киһиний, оҕолоор! Ньургун Боотур
Туох саҕын, хайа дойду өр хаһыстыҥ! М. Горькай (тылб.)
Хайа икки ардыгар көр арыт. «Хайа икки ардыгар ону истэн кэллэҕэй?» — диэн, буруйдаах дьон соһуйа санаатылар. Н. Заболоцкай
V
хайа сах (сахха) көр сах III
Хаарыан алар, хайа сахха, Халыҥ хаара бысталаммыт. Күннүк Уурастыырап
Аҕатынаан туппут пааматынныктара хайа сах айгыраабыт. Н. Якутскай
Куһаҕан таҥастаах өттүлэрэ хайа сахха бабыгырас буола дьагдьайбыттар. И. Гоголев

сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ уһуннук биитэр күүскэ күүппүт кэнниттэн буолар диэн саҥарааччы сыһыаннаһыытын көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное отношение говорящего к результату действия, который наступает после длительного или напряжённого ожидания (наконец-то)
Хайа аайы, дьалбарыйыан сөп этэ. М. Доҕордуурап
Киһи ол-бу диэки олоотуу туран, кинини, дьэ, хайа аайы, таба көрбүтэ. Кустук
Көрүдүөр, хайа аайы, чугаһаан иһэр, ахсааннаах үктэл хаалла. «ХС»

туох абааһытын диэн курдук
Хайа абааһытын, дьэ эмиэ суладыйан барда. «Кыым»

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы санаабытын, күүппүтүн курдук буолбакка, дьыала куһаҕан өттүттэн төттөрү буолан тахсыбытын этэрин, бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективную констатацию обратного, отрицательного результата, возникшего вопреки ожидаемому (но не тут-то было, и что же)
Онтуката, хайа баар, барыта күүппэтэх өттүттэн буолан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Биир эмэ сыл сылдьыах курдук санаабыта, хайа баар, бу бохтон хааллаҕа. Болот Боотур
Үчүгэйдик үөрэммитиҥ буоллар, быйыл уон кылааһы бүтэриэҥ этэ. Хайа баарый, былырыын тохсус кылааска хаалбытыҥ. В. Протодьяконов

түмэр солб. аат. Туох баҕарар, араас, талбыт. ☉ Любой, всякий
Эһиги кыргыттаргыт... Хайа баҕарар албыҥҥа түбэһиэххитин сөп. Н. Якутскай

түмэрбуолб. солб. аат. Ханнык баҕарар. ☉ Любой, всякий; ни один
Хайа да эдэр-имигэс киһи кыайан үтүктүбэт. П. Ойуунускай
Хайа да сир туох эмэ уратылаах буолар. Софр. Данилов

сыһыан холб. Туох эмэ буолар-буолбат кыахтааҕын, мөккүһэр, утарсар дэгэттээх күүркэйэн эрэмньилээхтик сэрэйиини, риторическай бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенное предположение, риторическое утверждение или отрицание возможности чего-л. с оттенком возражения (неужели, разве, как же так)
Ол да буоллар, ама, хайа муҥай, тугу да ырыҥалаабат киһи баарай, кыһалҕаны кэпсэттэххэ ылыныаҕа. Софр. Данилов
Ээ, киэр доҕор, хайа муҥай, мин да кыайар үлэм ини. «ХС»

сыһыан холб.
1. Олус салгытта диэн сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное отношение говорящего к высказываемому, как к чему-л. изрядно надоевшему (до каких же пор)
Хайа муҥун, ыалга айах адаҕата буолуомуй? «ХС»
Уонна, хайа муҥун, бу соҕотох холостуой холуупчук буолаҕын — кэргэннэ тэрин. «ХС»
△ Иэйиилээх дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок эмоциональной оценки происходящего (довольно, сколько можно)
Туолка, устума, хайа муҥун, киһи барыта турута тыытар. Н. Габышев
Хайа муҥун, кыргыһыахха — буолуох буоллун! «Кыым»
2. Хайааһын өр кэмҥэ уонна уһуннук күүппүт кэнниттэн оҥоһуллубутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на факт совершения действия, состоявшегося после долгого ожидания (наконец-то)
Хайа муҥун, Аркадий били таайа этэр тыллаах сытыы дьахтара ким буоларын биллэ быһыылаах. Н. Габышев
Тутууну аан бастакы саҕалааһын кэмэ, бастакы тэрээһин быстах ыарахаттара, хайа муҥун, ааһан бардылар ини. В. Яковлев
Итини учуоттуурга уолдьаста, хайа муҥун. «Кыым»
3. Эбии моһуок баарыттан суланыыны-мөҕүттүүнү, үҥсэргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, жалобу, досаду по поводу каких-л. дополнительных трудностей (увы, вот беда)
Эрилиннэҕинэмускулуннаҕына чахчы үчүгэй учуутал буолуох чинчилээх. Ол гынан баран, хайа муҥун, билиҥҥиттэн киһи тылын истибэт. Софр. Данилов

хайа муҥай диэн курдук
Хайа өлүүтэй, биир ньылбаны кыайан туппатамый! Н. Заболоцкай
Хайа өлүүтэй, ону баҕас сатаан мэлдьэһэллэр үһүө. «ХС»

хайа муҥай диэн курдук
Хайа сорой, тыабыт түүлээҕэ амньыраабыт үһү дуо! «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Сөбүлээбэт сыһыаны суланыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство говорящего с оттенком сетования (ну беда с вами)
Салалта билэн утары саҥарда диэххит дии, хайа үлүгэри. Г. Угаров

саҥа алл. сыһыан холб.
1. Сөбүлээбэт сыһыаны дьиксинэр, саарбахтыыр дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие говорящего с оттенками опасения и колебания (как можно, как так)
— Ити нуучча төлөөбөтөҕө көҥүлэ. — Мэхээлэ бэрдэрдэ дии. Хайа үлүгэрий. Амма Аччыгыйа
Ол кыыһы саакка киллэрээри, дьон күлүүтүгэр ыытаары, миигин тэрийбитэ буолуо дуо? Ама, хайа үлүгэрий! Н. Якутскай
Эс, ол эрээри, хайа үлүгэрий, Ньыкаас бииргэ үөрэммит уолум дии. И. Семёнов
2. Риторическай ыйытыыны кытта саарбахтыыр пуорманан эрэмньилээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Используется в риторическом вопросе в форме сомнения, выражая уверенность, утверждение (неужто)
Ама, хайа үлүгэрий, …… ГЭС тутуутун тохтотобут диэн баран бары тарҕаһан хаалыахпыт дуо?! В. Яковлев
3. Ыйытар пуорманы кытта эрэмньилээх сэрэтиини көрдөрөр. ☉ В вопросительной форме выражает уверенное предположение (наверное, вероятно)
Ама, хайа үлүгэрий, астарын, бултарын таһырдьа уурар туох эмэ омуһахтаах дьон ини? Г. Колесов

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы саарбахтааһынын, мунаарарын көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение, недоумение говорящего (что ли)
Төннүөм дуу, хайа үөдэн? Суорун Омоллоон
Акаары дуу кини, хайа үөдэн. И. Семёнов
Сүттэ дуу, хайа үөдэн дуу. Р. Кулаковскай
△ Кыратык үөхсүү дэгэттэнэр. ☉ Имеет незначительный оттенок ругани
Хайа үөдэн, санаатынан умайа турар кыраһыыннаах баҕайыный. Амма Аччыгыйа
Кырата доҕолоҥнуур. Хайа үөдэн, атаҕа суох дуу. Болот Боотур

ыйыт. солб. аат. Киһи аатын-суолун, тустаах бэлиэтин түмэн, чорботон ыйытан быһаарар тыл. ☉ Слово, употребляемое для выяснения имени, характерных особенностей человека посредством обобщительно-выделительного вопроса, кто, каковой
Кимтэн кииннээх Ким-хайа кэллиҥ? П. Ойуунускай
Кимҥиний-хайаҕыный бу? Амма Аччыгыйа
Сахаларга …… илиитин биэрбит ким-хайа этэй диэтэргит, баараҕай нуучча норуотун оробуочай кылааһа этэ. Суорун Омоллоон
◊ Ким-хайа иннинэ — ханнык да киһи иннинэ. ☉ Раньше всех
Наһаар холкуоска 1930 сыллаахха ким-хайа иннинэ киирбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап

I
туохт. Тугу эмэ бары өттүнэн чинчийэн бил, чуҥнаа. ☉ Рассмотреть, изучить что-л. со всех сторон
Слепцовтары ырааҕынан кыйан-хайан: кинилэр Уйбаан бартыһааннаан сылдьыбытын билбэттэрин, байыаннай лүөччүк буолан кыргыһа сылдьан, дьоруойдуу өлбүтүнэн ааҕалларын билбитэ. М. Ефимов
Чэйдээн баран мин дьэ эрдийдим. Таастары барытын кыйанхайан көрдүм. И. Данилов
II
аат. Бэрээдэгэ суох хаһыы-ыһыы, айдаан-куйдаан. ☉ Беспорядочный крик, шум, гомон, суматоха
Саша хайдах буоллуҥ? Баттаттыҥ дуу? Кый-хай бөҕөнү түһэрдиҥ ээ. П. Аввакумов
Ырааһыйаҕа мустан олорор кыыллар ортолоругар ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук дьүүлэ-дьаабыта биллибэт кый-хай, айдаан-күүгээн биирдэ оргуйа түспүт. Эвен фольк. Олбуор иһигэр кэлии-барыы, үтүрүһүү-хабырыһыы, көлөлөөхтөр кыйдара-хайдара. Ч. Айтматов (тылб.)

муй-хай буол кэпс. — хаппырыыстаан, сиэрэ суохтук быһыылан; эгэлгэлэн. ☉ Капризничать, ломаться; изощряться в причудах
Аны онно, омук дьоно баалларына, муй-хай буола сылдьаайаҕын. А. Сыромятникова
Ол хамнас да диэн, төһөнү ааҕаллара биллибэт. Эрдэ ыйыталаһар сөп этэ. Эмиэ мэлитэн, муй-хай буолан туруохтара. «ХС»

I
аат. Улахан эрэйи, сору көрүү, эрэйдэнии, санаа оонньооһуна, дууһа эрэйдэниитэ. ☉ Сильное физическое или душевное страдание, мука
Герасим аҕабыыт барытын эргитэ санаатаҕына, урукку иирэн ыалдьар муҥа эргийиэх курдуга. Эрилик Эристиин
Лаврентий Ни колаевич буоллаҕына хараҕын симэн, ыарыы муҥун аралдьыта сатаан, наар ахтылҕан хаата, өй-санаа харсыһар түһүлгэтэ буолан сытар. Н. Габышев
Тэриэнтэйдээх Балааҕыйа өрүү ыар м у ҥ ҥ а сылдьыбыт эрэйдээхтэр. Л. Попов
♦ Муҥа суох саныыр — кими эмэ кинитээҕэр эрэйэ-муҥа суоҕунан ааҕар. ☉ Горемыка о горемыке лучшего мнения, чем о себе
Син атын дьоҥҥо муҥа суох санатан, ыал буолан олорбуттара. А. Софронов. Муҥҥун туон (ытат) — туохтан эмэ олус эрэйдэнэн, хомойон муҥатый. ☉ Печалиться, горевать; сожалеть (о чём-л.)
[Кыһалҕа] бэйэтин амырыын аналыттан муҥун туонан кутуран дьылыһытан барда. И. Гоголев
Бырдахха быһыта сиэтэн [Дьөгүөрсэлээх] муҥ нарын ытаталлара. Н. Якутскай
Тулаайахтар, дьадаҥылар мустан, төбөлөрүн холбоон олорон муҥнарын туонуо этилэр да, ыалга сылдьар бобуулаах. А. Сыромятникова. Муҥу көр — туохтан эмэ олус эрэйдэн, эрэйи көр. ☉ Стра дать, мучиться
Захаровна ыйы мэлдьи тииһэ ыалдьан, муҥ бөҕөнү көрбүт эбит. Амма Аччыгыйа
Бу курдук дьүдьэйэн, аһыыры-таҥнары булбакка, муҥу көрө сылдьыахтааҕар, биһ и эх э о ҕо б у о л у ҥ. Эрилик Эристиин. Муҥу муннунан тыыран — олоххо олус элбэх эрэйдэри көрсөн, кыһалҕаны билэн. ☉ Претерпев жизненные невзгоды, пережив много горя
Куһаҕаны түүнэр киһи муҥу муннунан тыырар. Н. Абыйчанин. Муҥ хааны кэт (көр) — тугу эмэни гынан улаханнык эрэйдэн, эрэйи көр. ☉ Страдать, мучиться, терзаться (п ы т аясь осуществить что-л.)
Били оҕонньор, ону-маны үүттээтэҕэ буолан, муҥ хааны кэтэр. ГНС СТСДТ
ср. др.-тюрк. мыҥ ‘страдание, забота’, муҥ ‘потребность, нужда, забота; тягота; страдание, горе’, буҥ ‘печаль, скорбь, страдание’, тат. моҥ, уйг. муҥ ‘печаль, грусть, уныние’
II
аат. Туох эмэ муҥутуур кэриҥэ; ким-туох эмэ туох баар кыаҕа, күүһэ (үксүн тард., тут. түһүккэ тутлар). ☉ Предел, крайняя степень чего-л. (в основном употр. в ф. орудн. п. притяж. склонения)
[Эрдэлиир] төбөтүн лыкытта, уоһун ньимиччи тутунна, хараҕын муҥунан к ө р д ө. Амма Аччыгыйа
«Тохто-оҥ! Миигин өйдөөн истиҥ!» — диэн, истэ сатаан баран, бириистэн на чаалынньыга күөмэйин муҥунан хаһыытаата. Н. Якутскай
Киэһэ күөс муҥунан куобахтарын этин буһаран сиэтилэр. «ХС»
◊ Муҥ кыраайынан (кыраадыһынан) — төһө кыах баарынан, туох баар к ү ү һ ү н э н. ☉ Во всю прыть, что есть мочи
Гоша ойон туран, муҥ кыраайынан хаҥас көстөр иирэлэр диэки тэбиммитэ. Далан
Аҕам илин диэкиттэн муҥ кыраайынан көтүтэн кэлэн, тэһиинин күрүө тоһоҕотугар иилэ бырахта. Н. Л угинов. Кини табаларын үүрэр маһынан тырыта кэйэн, муҥ кыраадыстарынан сүүрдэн иһэн, бу күннэргэ туох-туох буолбутун өйдүү сатыы испитэ. Н. Якутскай. Тэҥн. тыына быстарынан
ср. монг. муҥ ‘богатый, изобильный’
III
аат., эргэр. Биир мөһөөх. ☉ Сто рублей
Иэс хаалбыта өссө аҕыстоҕус муҥ. «ХС»
ср. др.-тюрк. миҥ, биҥ, тюрк. меҥ, минг, мыҥ, муҥ ‘тысяча’
IV
аат сыһыан т., к э п с. Э т иллэр санаа муҥутаан, түбэлтэ да курдук буолуон сөп диэн санааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает допущение крайней, хотя и случайной возможности действия (употр. в условном периоде)
Муҥ, ол туһунан билэр да буоллаххына, олох кэпсээмэ. Муҥ, уон да киһи эбии таҕыстаҕына, мунньуу бүгүн син биир бүппэт.  Муҥ, кэлбитин көрдөххүнэ, миэхэ манна биллэрээр. ПЭК СЯЯ
△ Туохтуур сэрэйэр киэбин кытта туттулуннаҕына, хайааһын буолуон сөбүн сабаҕалааһыны көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с глаголами возможного наклонения, имеет оттенок предположения о возможности действия
Ити өтөҕү көрүөх эрэ, аппыт, муҥ, манна турара буолаарай.  Оскуолаҕа барыаҕыҥ эрэ, муҥ дириэктэри көрсөөйөбүт. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ табыллыбатыттан, тугу эмэ сөбүлээбэккэ суланарын, муҥатыйарын, абаккатыйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, причитание, негодование говорящего по поводу того, что составляет содержание высказывания (ох, какая беда ; о, какое мучение ; о, горе какое)
Муҥ да буолар эбит, бу хаһан тохтуох ардаҕый? «ХС»
Муҥ да буолар эбит, уһун сайыны быһа оттоо бут оппут уокка былдьанна. «Чолбон»

сыһыан холб.
1. С ө ҕ ү ү б ы л а а с т а а х к ү ү һ ү р д э н , бэлиэтээн этиигэ туттуллар. ☉ Употребляется при усилении, выделении высказываемой мысли со значительным оттенком изумления (даже и)
Муҥ саатар, [сымыйалыыр аата] тардыалата да түһэн ылбат. А. Сыромятникова
Муҥ саатар, сөмөлүөт халлааҥҥа хаалларар маҥан сурааһына саҥа хаар кэнниттэн алааһын ортотунан кини хайыһарынан тэлэн тахсыбыт суолунуу тыргыллар. В. Иванов
2. Этиллэр санааҕа, муҥур уһукка оҥоһуллар соҕотох кыаллыах, наадалаах, сиэрдээх хайааһын диэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает такое отношение говорящего к высказываемой мысли, что она вынужденно считается единственно допустимой, желаемой, нужной при создавшихся трудных, безвыходных условиях (хотя бы, в крайнем случае)
Муҥ саатар, дьон баарына айдааны тардыма. Эрчимэн
[Варвара:] «Оччоҕо муҥ саатар эйигин үчүгэйдик харыстаан илдьэ сырыт», — диэн Мэхээлэ Уйбаанабыстан көрдөһөн көрүөм. Болот Боотур
Муҥ саатар, билиҥҥи балыыһа иһинэн көннөрү стационары көҥүллээтэллэр мин үлэлии барарга сөбүлэһиэм этэ. «ХС»
3. Саҥарааччы хомойор, суланар, абаккатыйар санаатын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется для выражения сетования, негодования, чувства огорчения говорящего (как назло, и к тому же)
Муҥ сатаатар, үөскэ сылдьар Сима Семёнов боппуруоһу туруорсан испэт. А. Сыромятникова
— Чэ, эн өйдөө, хоргутума. Ба рыта бүгүн, муҥ саатар! «ХС»
Ханна барабын? Муҥ саатар халлаан …… хабыс-хараҥа. Г. Николаева (тылб.)

аат. Киһ и т уруг ун, өйү нсанаатын айгыратар улахан эрэй, кыһалҕа. ☉ Мука, безмерное страдание (моральное и физическое)
Бу кырдьаҕас көрүҥэр кинилиин муҥ-сор аргыстаспыта киһи хараҕар тутатына быраҕыллар. «ХС»

аат. Эрэй, муҥ, эрэйдэнии. ☉ Мучение, страдание, мука. Муҥун-таҥын этэр
ср. др.-тюрк. муҥ тар ‘тяготы, горе, страдание’

аат. Киһини улаханнык эрэйдиир быһыы, киһи олус эрэйдэнэр, муҥнанар туруга. ☉ Страдание, мучение, горе, беда
[Боккуо:] Аҕам, ийэм бааллара буоллар, ама бу курдук сору-муҥу көрөн сылдьар этиэм! А. Софронов
Сэрии ыһыах, көр-күүлэй буолбатах. Сэрии — сор-муҥ, өлүү. Софр. Данилов
Сор-муҥ бөҕөнү көрдүм, ытыырбар хараҕым уута уолла, санааргыырбар өйүмсанаам уоһунна. М. Доҕордуурап

сыһ. Кыахтаахтык, күүстээхтик. ☉ Напористо, сильно
Тоҕой дуурул доҕотторуом! Тоҕо-хайа туойуохпун, Тобулан кулуҥ! А. Софронов
♦ Тоҕо-хайа түс — тоҕо түс диэн курдук (көр тоҕо II)
Ити төһөнү тоҕо-хайа түһүөх дьонуй. В. Яковлев

туохханнык иннинэ диэн курдук
Туох-хайа иннинэ, чуолкайдаан истибит эбит. Эллэй
Санаатыгар, ыарыһаҕын, быччыҥа-иҥиирэ мөлтөҕүн, туох-хайа иннинэ, сирэйэ кэпсии сылдьар курдуга. «ХС»
Эдэр дьон, туох-хайа иннинэ, материальнай интэриэстээх, үлэ түмүктэрин астынар санаалаах буолаллар. «Кыым»

көр ый-хай
Оҕус ойон туран туора ыстанна уонна айаатаан уй-хай бөҕөнү түһэрэн аллара, үрэх диэки таҥкычахтанна. Далан
Уойбуттоппут тойоттор таҕылларын тарҕатар Уй-хай күүрээннэрэ араадьыйанан оргуйар. А. Абаҕыыныскай
♦ Уйа-хайа суох ытаата — күүскэ, тохтоло суох маккыраччы ытаа. ☉ Плакать безудержно, безутешно, безостановочно
Глафира бу хара-бараан киһини моонньуттан кууһа түһэн, уйа-хайа суох ытыан баҕарда. Л. Попов
«Онон араас сымыйаны тарҕатааччылар миигин булбуттар», — дии-дии, Тамара уйа-хайа суох ытаан үллэҥниир. «ХС»

үйэ-хайа аймах (уруу) — олус ыраах, ардыгар аймах ахсааныгар соччо киллэриллибэт уруу, аймах. ☉ Дальний родственник, седьмая вода на киселе
Кини кэргэнэ Лаглардыыр Аана Яков Гурьев үйэ-хайа аймаҕа. М. Доҕордуурап
Мин ийэбинэн дуу, аҕабынан дуу эмиэ ханнык эрэ үйэ-хайа уруулуу дьоммутугар тиийбитим. Г. Колесов
Чыаппараҕа Түмэппиэйэп Мэхээлэ диэн баар, ити Эмэлдьээттэр үйэ-хайа аймахтара буолуохтаах. «Сахаада»

I
туохт. Тымныы киирбэтин диэн туох эмэ быыһын-ардын эбэтэр тулатын тугунан эмэ симэн бүөлээ. ☉ Обкладывать, затыкать, засыпать что-л. чем-л.
Аҕата аара хаста да оҕуһуттан түһэн, суорҕанынан хайан кэлгиэтин көннөрөн биэрдэ. Амма Аччыгыйа
От көтөҕөн аҕалан — Отууларын саптылар, Ойоҕоһун хайдылар. Күннүк Уурастыырап
Бэрэбинэ дьиэлэрин түннүктэрин муоҕунан хайбыттара. «ХС»
ср. пратюрк. кадх ‘буран’, монг., бур. хайа ‘бросать’
II
туохт. Ким, туох эмэ суолун батыс, суоллаа, ирдээ. ☉ Идти по чьим-л. следам, искать кого-л. по следам, выслеживать кого-л.
Эһэни көрөн баран, суолун хайбыт диэбиккэ дылы (өс хоһ.). Бу кини суолун хайар киһитэ ханнык да кыргыс омук киһитэ буолбатаҕын, бултаан аһаан-сиэн сылдьар киһи буоларыгар Ньырбакаан чахчы эрэммитэ. Далан
Аттарын сиэтэн, сатыы сыарҕа суолун хайдылар. Ф. Захаров
♦ Хайдар суолун булбата, хаһыырдар саҥатын истибэтэ — урукку билэр дьонун, доҕотторун букатын сүтэрдэ, билсибэт буолла. ☉ Потерять друзей (букв. хоть и искал, следов не нашёл, хоть и кричал, отклика не получил). Күн-дьыл ааһан, оҕонньор оҕо сааһын доҕорун хайдар суолун булбата, хаһыырдар саҥатын истибэтэ
ср. монг. хайх, МНТ хайы ‘искать’

аат. Ыар олоххо эрэйдэнии, араас кыһалҕаны көрсүү. ☉ Мучения, жизненные невзгоды, несчастье, горе, беда
Саха хаһан олорбутай Чэпчэки олоҕу? Эҥээринэн тэлбитэ Эрэйимуҥу. М. Ефимов
Ытык кырдьаҕас дэнэр сааһыгар тиийиэр диэри төһөлөөх эрэ элбэх эрэйи-муҥу, кыһалҕаны, ол да курдук олоҕун умнуллубат кэрэ кэмнэрин көрсүбүтэ буолуой. С. Маисов
Унньуктаах уһун айаҥҥа эрэйи-муҥу эҥээрдэнэн төннүбүккүн, доҕоргун былаҕайга былдьаппыккын санатан, эрэннэрбит баайын төлөттөрөн, уон ыанар ынахтанан, сылгы үөрдэнэн бу дайдыны буллаххына, олоххо аналыҥ ол буолуо этэ. Н. Борисов