сыһ. Хайдах табылларынан, сатанарынан; хайдах курдук (үчүгэйдик). ☉ В какой степени, насколько
Кыракый уулардаах кытахха Кырыктыы-кырыктыы дьаарбайар Кыччыгый, атах кус чыркымай Кыһынын хайдахтык атаарда? Күннүк Уурастыырап
Биир үйэ чиэппэрин иһигэр Мин Сахам сирин түҥ түгэҕэр Хайдахтык олохпут сайынна? Дьуон Дьаҥылы

I
ыйыт. солб. аат. Ким, туох эмэ бэлиэлэрин, тугун-ханныгын ыйытары бэлиэтиир тыл. ☉ Как, каким образом. Хайдах олороҕут? Хайдах гынабын? Хайдах киһиний?
□ Уонна эн хайдах ыал буолаары гынаҕын? Амма Аччыгыйа
[Барахсаанап:] Хайдах өйдүөм суоҕай? С. Ефремов
♦ Хайдах да гынар сир суох — тугу да гынар, атыннык оҥорор (быһыыланар) кыах суох. ☉ соотв. ничего не поделаешь
Оҕонньор кыыһы Кууһумаҕа биэрэрин эмээхсин сөбүлээбэт быһыылаах этэ да, хайдах да гынар сир суох этэ. Н. Түгүнүүрэп
Төһө да эйигин таптаабытым иһин, хайдах да гынар сирим суох. «ХС»
ср. уйг. кайдак, хак. хайдаҕ ‘какой’
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы араас долгуйуутун, дьиктиргээһинин, соһуйуутун, абарыытын, суланыытын, кыыһырыытын, саарбаҕалааһынын, мунаарыытын о. д. а. көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, негодование, сетование, сомнение, недоумение говорящего (как)
Хайдах, оттон сынньаммаккын дуо? С. Ефремов
Хайдах, арааһа, иирэн кэлбиккин дуу?! Д. Очинскай
Хайдах, ол оҕом эрэйдээҕи саатар көрсүһүннэрбэккит дуо? «ХС»

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы мунаарарын көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение говорящего (как же так, как это так, не пойму). Хайдах баҕайыный, тоҕо куоракка бардылар
□ Хайдах баҕайыный, кини оннугу оҥоруо суохтаах этэ. Г. Угаров
Хайдах баҕайыный, Уус Күөлэ мантан чугас буолуохтаах этэ. «ХС»

түмэр солб. аат. Хайа сатанарынан, араастык. ☉ Как угодно, по-всякому
Мин курдук тулаайах, ким да көмүскэспэт киһитин хайдах баҕарар оҥороруҥ көҥүлүҥ. С. Ефремов
Хайа баҕарар уолу хайдах баҕарар хамаандалыахпын сөп. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этэрин кытта саҥарааччы толору өйдөөн туран сөбүлэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражает полное согласие говорящего со словами собеседника (а как же, конечно же)
— Аны уолум үлэлиир буолан эрдэ турар. — Хайдах гыныай. — Истибиччэ бу кэллим ээ. Биир эмэ кутуу чэйи илдьэн иһээйэбин диэн. — Ээ, хайдах гыныай. Күндэ

түмэр-буолб. солб. аат. Араас, ханнык баҕарар. ☉ Любой, какой угодно, как угодно
Хайдах даҕаны үлэттэн аккаастаммат этэ. «ХС»
Хайдах да ыҥыр, сүөл диэбэт. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ бэлиэтин сөҕөн-махтайан туран күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление говорящим признака предмета высказывания в форме восхищения (до чего, как, как ужасно, как это здорово)
Бу үлүгэрдээх массыына хайдах курдук имигэстик үлэлиирий! И. Данилов
Сэгэртэйдэрим хайдах курдук өйдөөх, үчүгэй кыргыттарый! «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ бэлиэтин ардыгар билиэн баҕарыы дэгэттээх күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное усиление какого-л. признака, иногда с оттенком желания уяснить (как же, какие же)
Ыа, хайдах эрэ ыаллар кыһалҕа диэни билбэккэ, аһыахтарыгар астаах, таҥныахтарыгар таҥастаах буоллулар. Күндэ
Ойоҕум эрэйдээх хайдах эрэ олороохтуур. П. Ойуунускай
Ийэҥ эмээхсин хайдах эрэ үөрэр этэ. С. Ефремов

ыйыт. солб. аат. Толору, сиһилии хоруйу күүтэр ыйытыы. ☉ Вопросительное слово, требующее подробного ответа (что и как)
«Дьэ, тойоммут Хаххан, хайдах-туох сиргэ баран кэллиҥ?» — диэбиттэр. Суорун Омоллоон
Бу эргин ыаллар хайдах-туох олороллор? ГНС СТСДТ

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы саарбахтыырын, мунаарарын, ситэ өйдөөбөтүн арыт эмоциональнай дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение, недоумение, растерянность говорящего по поводу случившегося (м-да, как же так, как это так, что ж такое)
Бээ, хайдах-хайдаҕый, эмиэ туох хаадьытай?! С. Данилов
Хайдах-хайдаҕый, оттон сонно этиэх курдук сахсыллыбыта дии. В. Яковлев
Ууга саллааттар уйдараллар, хайдаххайдаҕый? Т. Сметанин

хайдах-хайдах баҕайытай

сыһыан холб. Билэ сатаан мунаарыыны, саарбахтааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение, смятение говорящего в попытке разобраться (что бы это могло значить)
Миитэрэй, Сима бэйэлэрэ сэрии кэмигэр аччыктыыр диэн тугун билбит буолуохтаахтар этэ ээ, хайдах-хайдах баҕайытай? В. Иванов
Бай, хайдах-хайдах баҕайыный, туох буруйдаах буоллахпыный? В. Ойуурускай
Хайдах-хайдах баҕайыный, Дьөгүөр куолаһыгар дылы буолан. Г. Колесов

I мест. вопр. как, каким образом; хайдах олороҕут ? как живёте?; хайдах гынабын? как мне поступить?
II модальное сл. выражает 1) удивление, возражение, негодование и т. п. как, как же, как это, как это так; хайдах , барбаккын дуо ? как, разве ты не идёшь?; хайдах , оннук дуо ? как, разве так?; хайдах хайдаҕый ? что же это такое? (ничего не понимаю); хайдах курдук как, как здорово; хайдах курдук эттэ , ээ ?! как здорово он сказал, а?!; 2) вопр. при недопонимании и переспрашивании с оттенком удивления как; төннөн кэлбит үһү .— Хайдах? говорят, он вернулся обратно.— Как?

int. how