I мест. вопр. как, каким образом; хайдах олороҕут ? как живёте?; хайдах гынабын? как мне поступить?
II модальное сл. выражает 1) удивление, возражение, негодование и т. п. как, как же, как это, как это так; хайдах , барбаккын дуо ? как, разве ты не идёшь?; хайдах , оннук дуо ? как, разве так?; хайдах хайдаҕый ? что же это такое? (ничего не понимаю); хайдах курдук как, как здорово; хайдах курдук эттэ , ээ ?! как здорово он сказал, а?!; 2) вопр. при недопонимании и переспрашивании с оттенком удивления как; төннөн кэлбит үһү .— Хайдах? говорят, он вернулся обратно.— Как?

сырбалдьый диэнтэн холб. туһ. «Хайдах! Хайдах!» — сырбалдьыстылар кырынаастар. М. Ефимов
Чаҕылҕаннар сырбалдьыһан, Чалбахтардыын сырдаатылар. Дьуон Дьаҥылы

көр дьиибэргээбиттии
«Туох иһин?» - кылгас сынтаҕар муруннаах, помидор курдук тэтэркэй төгүрүк сирэйдээх кыыс дьиибэргээбиттик саһарчы көрөн олордо. Амма Аччыгыйа. Кини эргиллэн, сырдык саһархай харахтарынан ачыкы нөҥүө дьиибэргээбиттик одуулаһан баран, аргыый эппитэ: «Эн хайдах-хайдах саҥартаан бардыҥ, доҕор!» «ХС»

көр сыаҕай
«Ийэм кыыл эбитэ буолуо», — соччо ырыаны-кэпсээни сэҥээрбэккэ, сылгы бэрбээкэйэ сыахайы таҥыннара олорбут Ылдьааныска сэргэҥнии түстэ. Болот Боотур
Ньырбачаан ойон туран, хайдах-хайдах баҕайыный диэбиттии, сыахай кыыһын көрбөхтөөн ылбыта. Далан
Саһарбыт хаартыскаҕа Эдэр киһи олороро. Ньилбэгэр сыахай саҕа Оччугуй оҕолооҕо. Д. Дыдаев

искусство
аат. Олоххо баары айан-тутан оҥоруу, уобарастаан көрдөрүү. ☉ Творческое отражение, воспроизведение действительности в художественных образах, искусство
Литература, ускуустуба туоҕун-хайдаҕын, хайдах тыллан, сайдан иһэрин быһааран көрүөх тустаахпыт. «Чолбон»
Эһиги, саха ыччата, кэскилгит инники, үөрэхтэнэн, ускуустуба эйгэтигэр талаһыҥ. «Саха с.». Вася уолчаан ускуустуба абылаҥар, бэйэтэ да билбэтинэн, ылларан эрэр кэмэ эбит. «Кыым»

сыһ. Дьиктиргээбиттии, соһуйбуттуу (көр-иһит). ☉ Настороженно, удивлённо (смотреть)
Тугу эрэ дьиибэргээбит курдук, чөрбөччү көрбүт ыйаастыгас соҕус сырдык харахтаах. Амма Аччыгыйа
Кыра уол муодарҕаан чөрбөччү аҕатын диэки көрөн кэбиһэкэбиһэ, муннун өрө сыҥсыйар. Эрилик Эристиин
Хап-харанан минньигэстик Чөрбөччү көрө-көрө, Хайдах-хайдах кэрэкэтик Ол кыыс күлэр-үөрэр. И. Эртюков

туохт. От үлэтигэр үлэлээ, оту оҕус, мус, бугуллаа, кэбис. ☉ Работать на сенокосе, косить сено, заготовлять сено
Күн аайы оттоон бараммын, «сүүрбэ аҕыс» эрэ күннээх үһүбүн. Хайдах-хайдах аахпыттара буолла. Амма Аччыгыйа
Сүүсчэкэ сүөһү сыл тахсар отун оттоотубут. Р. Кулаковскай
♦ Уһун отун оттуурун билбэтим — уһуннук олоруо суоҕа. ☉ Долго не протянет
[Маарыйа:] Ити хомуньуустар таҥара суох диэн дьаабыланан эрэллэр да, кинилэр даҕаны уһун отторун оттуулларын билбэтим. А. Софронов

туохт. Эккирэтис, сойуолас (хол., булду). ☉ Преследовать когочто-л., гнаться за кем-чем-л. (напр., за зверем)
Кыһын таба көлөнөн кынаттанан хайалаах, тыалаах сирдэри арҕарара, кылааннаах түүлээҕи өҥнөһөрө. И. Данилов
Бөрөнү өҥнөһөн туран үгүстүк бултаныахтаах. СГФ СКТ
[Сэкэтэй Сэмэн:] Ити кэм киэҥ сирдэринэн ол-бу нуучча сирин, тайҕа устун сылдьыталаабыт үлэ-хамнас дьонноро, хайдах-хайдах буоланнар, биһигини өҥнөһөргө, эккирэтиһэргэ бардылар. Күндэ
△ Тугу эмэ дьаныйан ситис. ☉ Настойчиво добиваться своего. Кыһаллан-мүһэллэн, тиритэн-хорутан үлэбин түмүктээтим, сыалбын өҥнөстүм

туохт. Ханна эмэ баар буолан, тиийэн хаал (сыала-соруга суох эбэтэр бэйэҥ баҕаҕынан буолбакка). ☉ Оказаться, очутиться где-л. (без какой-л. цели или не по своей воле). [Маайа:] Ол, убайым аах батан таһаардахтарына, хайдах-хайдах буолан иһэбин, ханна-ханна тиийэбин-түгэнэбин… А. Софронов
Барахсаттар билигин ханна эрэ тиийдилэр-түгэннилэр буолла. «ХС»
«Бу онно-манна тиийэнтүгэнэн сылдьан билиэҕи да билбэппин, көрүөҕү да көрбөппүн», — дии санаатым. «ХС»

аат. Чабырҕай икки чанчык икки ардынааҕы миэстэ. ☉ Часть черепа от уха до лба, висок
Назар биир бэйэтинээҕэр улахан уолу алҕаска сутуругунан чэчэгэйин тобулу охсон өлөрбүт. Болот Боотур
Хачыгыр чэчэгэйигэр уһуктаах төбөлөөх мас оноҕос супту суйулаан кэлэн саалла түһээт, төттөрү тэйэн умайа турар оһоххо түһэн хаалла. Эрилик Эристиин
— Хайдах-хайдах баҕайыный… — диэн кини икки чэчэгэйин тутта-тутта ботугуруура. В. Гаврильева
ср. каракалп. шеке, кум., уйг. чеке ‘висок’, п.-монг. чечегей ‘зрачок’