частица модальная, выражает 1) с вопр. сл. риторическое отриц.: ким билбитэ баарай !? кто же знал!?; 2) отриц. с оттенком оправдания: мин диэбитим баарай не я же сказал; мин эрэ ылбытым баарай не только я брал; ср. баараа ; 3) усиление высказываемой мысли: хайдах гыммыт киһи ситиһиэ баарай? как же ему отомстить?; тугу диэҥ баарай ничего не поделаешь; туох истиэ-көрүө баарай никто не поможет (с оттенком сожаления); (дьэ ) тугу этиэҥ баарай ! а) ничего не скажешь!; б) экая досада!

I есть, имеется; существует || имеющийся, существующий; наличный; миэхэ саҥа кинигэ баар у меня есть новая книга; мин доҕорбор былыргы саа баара у моего друга было старинное ружьё; кылааска сүүрбэ үөрэнээччи баар в классе присутствует двадцать учеников; мин баарбар в моём присутствии; баар балаһыанньа быһыытынан по существующему положению; баар буол = а) явиться куда-л.; б) появляться, оказываться где-л.; онно быйыл эһэ баар буолбут в этом году там появились медведи; бүгүн кини куоракка баар буолбут сегодня он уже в городе; бырайыагы баар гын = представить проект; баар буоллаҕына если есть, если имеется # таҥара баарына ! уст. ей богу!
II частица модальная, образует составные ф. гл. и выражает 1) долженствование, необходимость часто в сочет. с ф. недост. гл. э= — этэ , эбит : кинини кулгааҕын үргүөх баар этэ надо бы надрать ему уши; дьиэттэн тахсыа суохха баар этэ не следовало бы выходить из дома; бара сылдьыахха баар эбит оказывается, необходимо съездить; ыйытыах баар следовало бы спросить; 2) возможность, допустимость, иногда в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ : өссө охсуо баар ещё может и ударить; букатын аккаастаан кэбиһиэм баар ээ возможно, я совсем откажусь; 3) сильную досаду, укор, обычно в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ , ээт , эбээт : саҥара охсубатыҥ баар ээ никогда ты сразу не отвечаешь; ити курдук этэриҥ баар ээт ! и надо же тебе так говорить!; наадалаах кэмҥэ суох буолан иһэриҥ баар эбээт в нужное время ты всегда отсутствуешь.

сильный шум, крик, шум-гам.

шум, крик, гвалт; уй-хай бөҕөнү түһэрдилэр они подняли страшный гвалт # уйа-хайа суох безудержно, безостановочно; уйа-хайа суох ытаата он безудержно плакал.

I обкладывать что-л. чём-л.; дьиэни хаарынан хай = обложить жилище снегом; оҕону суорҕанынан хайан биэр = накрыть ребёнка одеялом, подоткнув его со всех сторон.

II : суолун хай = идти по следам чьим-л., за кем-л., искать по следам, выслеживать кого-л., искать чьи-л. следы; кыыл суолун хай = идти за зверем по следу; хайдар суолун булбата , хаһыырдар саҥатын истибэтэ погов. ища, следов он не нашёл, крича, отклика не получил (т. е. совсем потерял того, кто был с ним вместе).

делать, поступать каким-л. образом; дьэ хайыыгын , бэйэҥ бил сам решай, что делать; хайаары гынаҕын ? что ты хочешь делать?; хайа , хайаатыҥ ? ну, как у тебя? # хайыаххыный ! что поделаешь!

исступлённый крик, вопль; вой; оҕолор ый-хай бөҕөнү түһэрдилэр ребята подняли жуткий крик.

эб.
1. Наһаа күүркэтиилээх ыйытыы көмөтүнэн этиллэр хайааһыны (буоларын-буолбатын утары өттүнэн) бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Употребляясь в конструкции риторического вопроса, выражает утверждение противоположного (отрицательного или положительного) смысла названного действия
Миигин ким таптаабыта баарай? Күндэ. Киһиаймах олоҕун былаһыгар үлэһит дьон хаһан дэлэй аска-таҥаска олорбуттара баарай? А. Федоров. Сүрэх барахсан хаһан сымыйалаабыта, хаһан алҕаһаабыта баарай? С. Федоров
△ Ыйытар дэгэтин сүтэрэн, ордук ылыннарыылаах дэгэттэнэр. ☉ Может употребляться и не в вопросительной конструкции, приобретая оттенок убедительности
«Ону ким көрөн турбута баарай», – диэтэ киһим бөрүкү кыһаллыбатах намыын куолаһынан. Софр. Данилов
Урукку кэмҥэ соҕотох булчут сордоох хайаан ити курдук тэрийиэ, оҥоруо баарай. Н. Якутскай
Ону ким билиэ баарай. Н. Заболоцкай
Кини тугу-тугу оҥорботоҕо баарай. Г. Колесов
△ Күүһүрдэр интонацияланан ордук иэйиилээх дэгэттэнэр. ☉ С восклицательной интонацией приобретает более яркий эмоциональный оттенок
Хаһан биһиги атыттары сирбэккэ эрэ кими хайҕаабыппыт баарай! Амма Аччыгыйа
Оо, кыыс оҕо килбик-кэмчиэ муҥутаан, уолу таптыырын-сөбүлүүрүн хаһан билиммитэ баарай! Н. Якутскай
Сир ийэ барахсантан хайа эгэлгэ, минньигэс быйаҥы киһи сатаан ылан туһамматаҕа баарай! Суорун Омоллоон
△ Сорох этиилэргэ алы гыныы, көмүскэнии дэгэттэнэр. ☉ В отдельных контекстах приобретает оттенок смягчения, оправдания
Туох айдаанай, үүт сиргэ тохтубута баарай, торбос аһаатаҕа дии. С. Ефремов
Күүппүт киһитэ суоҕун хайыахпыт баарай. А. Сыромятникова
2. Кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта туттуллан, саҥарааччы иэйии дэгэттээх баҕарыытын көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами будущего времени, выражает желание говорящего с эмоциональным оттенком
Оо, кимнээх буоламмын, тыыннаах ордон, Сахам сиригэр тиийиэм баарай! Амма Аччыгыйа
Алтан түөстээх Далбарайдарын кытта хаамсан, Көрүлүөм-көччүйүөм, Көҥүлбүнэн тыыныам баарай! С. Зверев
3. Саҥарааччы абаланыытын, муҥатыйыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего
Буос бээгэй, эйигиттэн туох иэстэһиэ баарай! Амма Аччыгыйа
Көстүбэт уолун Тумсун тууһун Туох истиэ баарай?!! Адьарай уолун Айаҕын абатын Туох көрүө баарай?!! П. Ойуунускай
Муҥнаах оҕо төрөөн Муҥнаан эрэҕин ээ, тугу этиэм баарай! Н. Неустроев

саҥа алл., сыһыан холб. Суланыыны, курутуйууну, кэмсиниини көрдөрөр. ☉ Выражает обиду, отчаяние по какому-л. поводу (никто не может помочь)
Дьоло суох күҥҥэ төрөөммүн, итэҕэс оҥорууланаммын, күн сириттэн сүтэрим кэллэҕэ. Туох истиэ-көрүө баарай. А. Софронов
Эн бу сир үрдүгэр суоххуттан кэмсиммитим иһин, туох истиэ баарай, Алёша. С. Федотов

тэҥнэһиэ дуо диэн курдук
Сергей, хайыа баарай, куотардыы туора ойон иһэн, туохтан эрэ иҥнэн, умса баран түспүтэ. В. Яковлев
Хайыа баарай, Нартаахап сирэйинэн умса түһэн, хамсаабакка сытарыгар тиийбитэ. «ХС»

I
1. туохт. Ханна эмэ илэ сырыт, чахчы буол. ☉ Быть, существовать, присутствовать
Бу улуу аармыйа кэккэтигэр саха норуотун буойун уолаттара эмиэ бааллара.Суорун Омоллоон. Бааллар манна умайар ордууттан Атах сыгынньах ордон кэлбиттэр; Бааллар манна: соһумар аһыыттан Маҥан баттахтаах буолбуттар – эдэрдэр. Эллэй
2. аат суолт.
1. Туох эмэ сирэйинэн сылдьара, дьиҥнээҕэ, чахчыта. ☉ Существование кого-чего-л.; подлинность чего-л.
Кинини мин илэ көрдүүбүн, Кинини мин түһээн көрөбүн, Суоҕугар бүтэйдии ахтабын, Баарыгар тылбыттан матабын. С. Данилов
Баай хара тыам Байанайдаах булдуттан Ойдоох бууру охторон Отууланар саҕа Уол оҕоҕо Улуу баарын билбэппин. С. Зверев
Анатоль баарыттан тоҕо эрэ киниэхэ [Наташкаҕа] кыараҕас уонна ыарахан буоларга дылы гынна. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Туох эмэ өйгө-санааҕа иҥэн сылдьара, арахпата, умнуллубата. ☉ Что-л. неизгладимое, незабываемое
Сүүһүнэн мөлүйүөн сүрэҕэр Ильич баарын мин билэбин. П. Ойуунускай
Арай өстөөҕү кырыыр өһүөн баарын мэлдьэһэр үһүбүөн. Р. Баҕатаайыскай
3. даҕ. суолт. Сирэйинэн сылдьар. ☉ Присутствующий, наличный
Хос иһигэр баар дьон бары ах баран имньим олороллор. Н. Якутскай
Лариса буоллаҕына атаҕын анныгар баар тааһы үҥкүрүтэ тэбиэлии турда. Эрилик Эристиин
Көтөҕүөх кыайыы бакаалын, Өрө уунуох Ыраас салгын устун Баар доҕотторбутун кытта тиксиһиннэриэх. Т. Сметанин
ср. тюрк. бар, баар
♦ Баара-суоҕа биллибэт – биллэ-көстө сатаабат, көрсүө, сэмэй. ☉ Неприметный, незаметный; скромный
Кини ырааҕынан уруута, кырдьа барбыт аҕыйах саҥалаах, баара-суоҕа биллибэт дьахтар дьиэһит буолан олорбута. Софр. Данилов
Баччааҥҥа диэри баара-суоҕа биллибэккэ, дьон Улаҕатыгар умса туттан олорбут, сүһүөхтээх улахан муруннаах киһи бэрт бытааннык төбөтүн өндөтөн көрдө. Амма Аччыгыйа. Баара эрэ – сыччах, дуона суох. ☉ Всего-навсего, всего лишь только
Бу киһи баара эрэ биир ынахтаах. Суорун Омоллоон. Хомойуох иһин Трест баара эрэ 644 тыһыынча солкуобайдаах үлэни ыытта, онон дуогабар туолуутун тохто. «Ленин с.». Баардарын-суохтарын (туох баардарын) барытын – тугу да ордорон хаалларбакка, бүтүннүүтүн (туох эмэ күндүтүк санаһар, сыаналанар). ☉ Всё, что есть; без остатка
Эмээхситтэр биирдэ кэлбит кийииттэригэр баардарын-суохтарын барытын туран биэрэргэ бэлэм этилэр. Далан
Сир түҥэтигэ буоллаҕына, били сордонно-сордонон туох баарбытын барытын ууран биэрэн, оҥорторбут солооһуннарбытын эмиэ ылыахтара. П. Ойуунускай. Баар суох – суоссоҕотох буолан олус күндү, харыһыктаах. ☉ Единственный, потому очень дорогой и любимый
Аны баар суох оҕобун мүччү тутуом диэн хайдах эрэ олус куттанар, аны киниэхэ туох эрэ алдьархай суоһуурунуу дьиксинэр буоллум. Софр. Данилов
Хараҕар ирбэнньик курдук буолан, баар суох оҕото Чүөчээски көстүмэхтээтэ. Суорун Омоллоон
Баар суох соҕотох ынахтарын уонна оҕус борооскуларын Лэглээриннэр аһатар отторо суох. Амма Аччыгыйа. Баарсуох күүһүнэн – кыаҕа, сэниэтэ тиийэринэн. ☉ Изо всех сил, что есть силы
Баар-суох күүһүнэн [Байыкка] эккирэтэн бакыаласта. Н. Заболоцкай
Табаарыһын сүкпүт саллаат Козлов баарсуох күүһүн мунньан, кыл тыынынан кэмниэ кэнэҕэс үрдэлгэ тиийбитэ. П. Аввакумов
Таҥара баарына көр таҥара. Таҥара баарына, кырдьык, аҕаа! Н. Неустроев
Айыы таҥара баарына, кырдьыгым. Итинник суолу, ама, сымыйалыам дуу? С. Ефремов
Мин нэһилиэгим дьонун көрөн туран, Үрдүк таҥара баарына, кырдьыкпын этэбин. М. Доҕордуурап. Туох баарынан – 1) кырдьыгынан. ☉ Начистоту, по чистой правде
Мичил туох баарынан, эппэккэ да, көҕүрэппэккэ да, барытын сиһилии кэпсии испитэ. И. Федосеев
Сахаар түөрэтин туох баарынан дьонугар кэпсээн биэрбитэ. В. Яковлев; 2) күүһүн муҥунан, муҥ кыраайынан. ☉ Во весь дух, изо всех сил. Кутталыттан туох баарынан иннин диэки түһүнэн кэбистэ
◊ Баар чахчы кин. – туох эмэ олоххо дьиҥнээҕинэн баара. ☉ Реальность (действительность)
Сайдыы процеһа диэн кыах баар чахчыга кубулуйар процеһа буолар. ДИМ
Билигин монополия баар чахчы буолла. В. Ленин (тылб.). Туох баара – барыта, бүтүннүүтэ, олорчута. ☉ Все целиком, полностью
Чүөчээски күрээтэҕин күн быһытын туох баарын барытын кэрийбитэ. Суорун Омоллоон
Туох баара барыта түөрт сыллааҕыта саҕаламмыта. В. Яковлев
Истэ түс, гетман, туох баары Эн тускар мин умнубутум. А. Пушкин (тылб.)
II
эб.
1. Кэлэр кэмнээх аат туохтууру уонна кини сыһыарыы түһүккэ форматын кытта ситимнэһэн хайааһын буолуохтааҕын, буолара наадатын баҕарыы дэгэтин көрдөрөр. ☉ В сочетании с причастиями будущего времени и их формой в дательном падеже выражает необходимость действия с оттенком желания (следует, нужно, надо)
Оҕонньору кытта сүбэлэһиэх баар. «ХС»
Бу кэтэн турар таҥаһын көрүөх баар. Софр. Данилов
Бастаан бэйэтин кытта кэпсэтэн көрүөххэ баар. А. Федоров. Эмэгэтин малытыахха баар. Н. Якутскай
△ Этэ эбиискэни кытта ааспыт кэм суолтата дэгэттэнэр. ☉ С частицей этэ получает значение прошедшего времени (следовало было, нужно было, надо было)
Сэрэниэх да баар этэ. Амма Аччыгыйа
Ол оттон бүгүн тиийиэххэ баар этэ. С. Ефремов
Хайдах эмэ гынан үөрэттэриэх баар этэ. Д. Таас
Кирдээх дууһалаах дьоннортон оҕолору араҥаччылыахха баар этэ. Софр. Данилов
2. Сөҕүүнү, сиилээһини, кыһыйыыны уо. д. а. дууһа долгуйуутун көрдөрөр (туохт. ааспыт кэмин, сорох ааттары кытта тут-лар). ☉ Выражает изумление, осуждение, негодование и т. п. эмоциональное отношение говорящего (употр. с ф. гл. в прош
вр. и нек-рыми эмоциональными именами). Маайа барахсан Даайыһы көрсүөм этэ диэн, бачча дойдуга ат аттанан кэлэн испитэ баар. А. Софронов
Ордук тиритэн уонна титирэстээн ылбыппыт баар – Алешабыт өлүөн икки хонук иннинээҕи суругун хойутаан тутан баран. С. Федотов
Оо, сатаан саҥарбат муҥум баар! Амма Аччыгыйа
3. Хайааһыны ким эмэ үгэс курдук мэлдьитин түргэнник оҥорон иһэр идэлээҕин бэлиэтиири көрдөрөр (ааспыт кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как обычного, постоянного, присущего кому-л. с оттенком быстрого совершения (употр. с гл. прош
вр.). Баҕадьыга барбыта, Урууга ойбута баар, Ыалга ыстаммыта баар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хотун Харытыана от мунньааччы, бурдук быһааччы бастыҥа, тиэрэ дайбаан мэтэһийэ сылдьан, бүтэрбитэ-оһорбута баар. Амма Аччыгыйа
4. Туохтуур бүппэтэх ааспыт уонна кэлэр кэмнээх формаларын кытта этиллэр хайааһын буолаары турарын, буолуон сөбүн дьиксинэр, баҕарбат дэгэттээх бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ С глаголами прошедшего незаконченного и будущего времени выражает оценку названного действия как предстоящего, допустимого с оттенком нежелательности и опасения
Бу үлүгэрдээх куйааска күннүктээн от охсуо баар. —Үлэ бүтүө ыраах, аны оппутун кэбиһэрбит, күрүөбүтүн тутарбыт баар. «ХС»
Ити сылгыҥ өссө тэбиэ баар. «ХС»
5. Хайааһын түгэн курдук буолан ааспытын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает констатацию эпизодического совершения действия
Күһүн балтараа мөһөөҕү ыламмын хаарты оонньообутум баар. Күндэ
Урут бу куоракка ааһан иһэн сылдьыбытым баар. «ХС»
Орулуос Дохсун диэн ааттаах бухатыыр эмиэ кэннилэриттэн эккирэтэн барбыта баар да, эмиэ биллибэтэ. Ньургун Боотур

эб. Ким эмэ хайааһыны үгэс курдук түргэнник оҥоро охсоро эмискэ, эрчимнээхтик биллэ-көстө буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает внезапность, энергичность и очевидность действия, совершаемого кем-л. обычно быстро
Биир кэм мэкчиргэ курдук эргичиҥнээн тахсар, төп-төгүрүк сирэйэ уҥа мэлэс, хаҥас мэлэс гыммыта баар буолар. «ХС»
Кини биир кэм солото суох аатырар, биир кэм онно тиийбитэ, Манна кэлбитэ баар буолар. «ХС»
Атын дьахталлар, итиччэ айгыстыбакка эрэ, син күнүс-түүн испиэскэлээбиттэрэ баар буолар. Софр. Данилов
Чырып (чөкчөҥө бииһэ) ону тимириэн икки ардыгар, хайыы-үйэ сытыы тумсунан тоҥсуйаат, кыл курдук синньигэс тылынан эрийэ тардан ылбыта эрэ баар буолар. ПН ТОК

көр баара дуо

эб. Абарыыны, хомойууну, аһыныыны, санаа түһүүтүн, сэмэлээһини уо. д. а. иэйиилээх сыһыаны көрдөрөр (ааспыт кэмнээх туохт. 2 с. кытта тут-лар). ☉ Выражает возмущение, огорчение, сожаление, печаль и т. п. эмоциональное отношение говорящего (употр. с ф. гл. прош
вр. во 2-м л.). Чэ, баҕар, эн миигин бырах даҕаны. Бу оҕоҕуттан тардыспатаҕыҥ баар эбээт! Амма Аччыгыйа
Соххор-доҕолоҥ сүмэтин Супту оборон түмүккүн Тус бэйэм баайым диэн Суодуйарыҥ баар эбээт! Эллэй
Бэйэм да олус наһаа кыһыппытым уонна тохтотоору хаһыытаабыттарыгар кыһамматаҕым эмиэ баар ээт. Амма Аччыгыйа

эб.
1. Буолуон сөптөөх хайааһыны баҕарыы, сэмэлээһин дэгэттээх көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает возможность действия с оттенком желания и укора (употр. с ф. гл. буд
вр.). Кини да барыа баар эбит. —Субу сылдьыахха баар эбит. А. Федоров. Дьонтон да кыбыстыах баар эбит. «ХС»
2. Туохтуур кэлэр кэмин кытта саҥарааччы өр кэтэспитэ, дьулуспута олоххо киирбититтэн үөрүүтүн, астыныытын көрдөрөр (ээ, ньии эб. кытта тут-лар). ☉ Выражает радость, удовлетворение говорящего по поводу совершения долгожданного действия (употр. в сочет. с част. ээ, ньии)
Оҕом көтөн кэлэрин көрүөм баар эбит ээ. С. Ефремов
Биһиги хааннаах хара көлөһүммүтүн супту уулаан халыҥ хаһаламмыт, суон саалламмыт батталлаах баайдар саргылара самнар күнэ кэлиэ баар эбит ээ! Софр. Данилов
Ыран-ыран ыырбын буллум, Көтөн-көтөн көмүс уорукпун Көрүөм баар эбит ньии, сэгээр! П. Ойуунускай
3. Сорох иэйиилээх суолталаах ааттары уонна холбоһуктары кытта саҥарааччы абаккаланыытын, муҥатыйыытын-суланыытын көрдөрөр. ☉ С некоторыми эмоциональными именами и сочетаниями выражает негодование, сетование, жалобу говорящего
Ол үтүө баҕабын толорботох сорум баар эбит! Амма Аччыгыйа
Тиит маһын тэҥкэтэ, уһуктаах чыпчаалынан үрдүк күөх халлаан ньуурун аала турбатах абаккабыт баар эбит диэх курдук, куугунаһа, курулаһа, иҥиэттэ-иэдэйэ турдахтара үһү. Н. Неустроев
Уонна эн, бука, аанньаҕа элиэтээбэтэх кырдьаҕас буоллаҕыҥ буолуо. Оо, абам да баар эбит! Амма Аччыгыйа

1. көр баар II.1. Киһи туһунан туох эмэ тылы-өһү истээт, итэҕэйэ охсорбут баар ээ! Софр. Данилов
   Оо, бука дөбөҥнүк саҥара охсубатыҥ баар ээ! Амма Аччыгыйа
   Начаалынньык да буолта баар ээ, оттон. Д. Таас
   2
   көр баар II.2. Ол туһугар эһэ, сылгы-ынах буолуохтааҕар, киһиэхэ бэйэтигэр да дьорҕойон туруо баар ээ. Н. Заболоцкай
   Букатын аккаастаан кэбиһиэм баар ээ. «ХС»

көр диэбэт даҕаны
1.
- Уопсай холкуос үлэтин бүтэрэн баран, ол бэйэҕит үлэҕитин үлэлиэххит. - Диэх баар. Бастаан холкуос хотонун тутуохпут буоллаҕа дии. Күндэ

көр диэбэт даҕаны
1.
- Баайа суох буолан баран, баайга үлэлиэхпит суоҕа дуо? - Диэх да баар. Күндэ

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи этиитигэр сөбүлэспэккэ, оннук буолбат диэн утарсыытын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие или отрицание говорящего (не так конечно, разве можно так, не надо так говорить)
Тойонуом, инньэ диэн баара дуо, ыраас үбүм хааларыгар тиийдэ. Н. Неустроев
- Чэ, син, онон-манан кыбытан, Солко Миитэрэй күһүн атыылыыр оттоноро буолуо. - Ээ, инньэ диэн баар дуо. Быйыл кэргэним өлөн тэмтэрийэн, үлэм күнэ букатын дуона суох. С. Ефремов
- Үлтү тэпсэн баран уокка биэриэм. - Кэбис, кэбис, инньэ диэн баара дуо. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Сөбүлээбэт, хомойор сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, огорчение говорящего (подумать только, вот тебе на)
«Оҕобут үөрэхтээх киһи буолуо диэбиппит, ити баар», - дии-дии ытаабыта. «ХС»
Ити баар! Оннооҕор кини баран Джамиляттан хараҕын араарбат, уонна атыттары тугу диэҥий! Ч. Айтматов (тылб.)

сыһыан холб. Туох эмэ көһүтүллүбэтэх, төттөрү өттүттэн буолбутуттан хомойор, астыммат-сөбүлээбэт санааны көрдөрөр. ☉ Выражает разочарование, недовольство говорящего по поводу чего-л. неожиданного, противного (вот тебе на)
Ити баар дии, барыта төттөрү буолан иһэр.  Ити баар дии, били сайын кэллэ диэбиппит! Хата кыһыммыт илэ бэйэтинэн эргилиннэ буолбаат! П. Егоров

сыһыан холб. Туох эмэ соһуччу буолбутун сэргээн, астынан, хайҕаан бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, положительное отношение говорящего к чему-л. неожиданно свершившемуся (вот как хорошо)
Ити баар ээ. Хата бу үчүгэй дьыала буолаарай. Ол хайдах бэрээдэктээх тугу-тугу тутар үһү. В. Ойуурускай
Тыыннаах буолан ону-маны истэн эрдэхпит. Ити баар ээ, дьэ. «ХС»

аат эб. Саҥарааччы туохха эмэ баҕарыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сильное желание говорящего
Түрмэҕэ сытыппыт киһи баар ини! Амма Аччыгыйа
Кинилэр олохторун олохтоммут киһи баар ини! Софр. Данилов
Оо, кинилэр «дириҥ ытыктабылларыттан» куота охсубут киһи баар ини. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны киһи күлүөх дьикти курдук бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ Используется для подчеркивания высказываемой мысли как необычной, комичной (как смешно, самое смешное)
Маны таһынан, көрө баар ээ, итинник ыстатыйалары ким да ааҕа барбат. — Дьэ уонна, көрө баар ээ, бары араас омук буоламмыт, араастаан кус-хаас тойугунан кэпсэтэбит. Суорун Омоллоон

I
туохт. Тугу эмэ бары өттүнэн чинчийэн бил, чуҥнаа. ☉ Рассмотреть, изучить что-л. со всех сторон
Слепцовтары ырааҕынан кыйан-хайан: кинилэр Уйбаан бартыһааннаан сылдьыбытын билбэттэрин, байыаннай лүөччүк буолан кыргыһа сылдьан, дьоруойдуу өлбүтүнэн ааҕалларын билбитэ. М. Ефимов
Чэйдээн баран мин дьэ эрдийдим. Таастары барытын кыйанхайан көрдүм. И. Данилов
II
аат. Бэрээдэгэ суох хаһыы-ыһыы, айдаан-куйдаан. ☉ Беспорядочный крик, шум, гомон, суматоха
Саша хайдах буоллуҥ? Баттаттыҥ дуу? Кый-хай бөҕөнү түһэрдиҥ ээ. П. Аввакумов
Ырааһыйаҕа мустан олорор кыыллар ортолоругар ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук дьүүлэ-дьаабыта биллибэт кый-хай, айдаан-күүгээн биирдэ оргуйа түспүт. Эвен фольк. Олбуор иһигэр кэлии-барыы, үтүрүһүү-хабырыһыы, көлөлөөхтөр кыйдара-хайдара. Ч. Айтматов (тылб.)

муй-хай буол кэпс. — хаппырыыстаан, сиэрэ суохтук быһыылан; эгэлгэлэн. ☉ Капризничать, ломаться; изощряться в причудах
Аны онно, омук дьоно баалларына, муй-хай буола сылдьаайаҕын. А. Сыромятникова
Ол хамнас да диэн, төһөнү ааҕаллара биллибэт. Эрдэ ыйыталаһар сөп этэ. Эмиэ мэлитэн, муй-хай буолан туруохтара. «ХС»

көр муҥ да буолар эбит
— Муҥум баар эбит ньии [сирэйин саба туттар]. Н. Неустроев

көр ый-хай
Оҕус ойон туран туора ыстанна уонна айаатаан уй-хай бөҕөнү түһэрэн аллара, үрэх диэки таҥкычахтанна. Далан
Уойбуттоппут тойоттор таҕылларын тарҕатар Уй-хай күүрээннэрэ араадьыйанан оргуйар. А. Абаҕыыныскай
♦ Уйа-хайа суох ытаата — күүскэ, тохтоло суох маккыраччы ытаа. ☉ Плакать безудержно, безутешно, безостановочно
Глафира бу хара-бараан киһини моонньуттан кууһа түһэн, уйа-хайа суох ытыан баҕарда. Л. Попов
«Онон араас сымыйаны тарҕатааччылар миигин булбуттар», — дии-дии, Тамара уйа-хайа суох ытаан үллэҥниир. «ХС»

I
туохт. Тымныы киирбэтин диэн туох эмэ быыһын-ардын эбэтэр тулатын тугунан эмэ симэн бүөлээ. ☉ Обкладывать, затыкать, засыпать что-л. чем-л.
Аҕата аара хаста да оҕуһуттан түһэн, суорҕанынан хайан кэлгиэтин көннөрөн биэрдэ. Амма Аччыгыйа
От көтөҕөн аҕалан — Отууларын саптылар, Ойоҕоһун хайдылар. Күннүк Уурастыырап
Бэрэбинэ дьиэлэрин түннүктэрин муоҕунан хайбыттара. «ХС»
ср. пратюрк. кадх ‘буран’, монг., бур. хайа ‘бросать’
II
туохт. Ким, туох эмэ суолун батыс, суоллаа, ирдээ. ☉ Идти по чьим-л. следам, искать кого-л. по следам, выслеживать кого-л.
Эһэни көрөн баран, суолун хайбыт диэбиккэ дылы (өс хоһ.). Бу кини суолун хайар киһитэ ханнык да кыргыс омук киһитэ буолбатаҕын, бултаан аһаан-сиэн сылдьар киһи буоларыгар Ньырбакаан чахчы эрэммитэ. Далан
Аттарын сиэтэн, сатыы сыарҕа суолун хайдылар. Ф. Захаров
♦ Хайдар суолун булбата, хаһыырдар саҥатын истибэтэ — урукку билэр дьонун, доҕотторун букатын сүтэрдэ, билсибэт буолла. ☉ Потерять друзей (букв. хоть и искал, следов не нашёл, хоть и кричал, отклика не получил). Күн-дьыл ааһан, оҕонньор оҕо сааһын доҕорун хайдар суолун булбата, хаһыырдар саҥатын истибэтэ
ср. монг. хайх, МНТ хайы ‘искать’

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы санаабытын, күүппүтүн курдук буолбакка, дьыала куһаҕан өттүттэн төттөрү буолан тахсыбытын этэрин, бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективную констатацию обратного, отрицательного результата, возникшего вопреки ожидаемому (но не тут-то было, и что же)
Онтуката, хайа баар, барыта күүппэтэх өттүттэн буолан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Биир эмэ сыл сылдьыах курдук санаабыта, хайа баар, бу бохтон хааллаҕа. Болот Боотур
Үчүгэйдик үөрэммитиҥ буоллар, быйыл уон кылааһы бүтэриэҥ этэ. Хайа баарый, былырыын тохсус кылааска хаалбытыҥ. В. Протодьяконов

туохт. Тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л., поступать каким-л. образом
Үөрэхтээҕимсийэн ити уол эйигин хайаата? Амма Аччыгыйа
Дьэ онон мин хайыахпын сөбүй? С. Ефремов
Хайа, Байбаал, хайыахха баҕайыный? «ХС»
♦ Хайыан да (хайыах да сирин) булбакка — уолуйан хаалан, мунаахсыйан. ☉ Растерявшись, не зная как быть, что делать
Дуня, сатаан санаабат суолугар түбэһэн, хайыан да булбакка, дөйүөрэн хаалла. А. Фёдоров
Лэгиэнтэй, сүрдээхтик куттанна, хайыах да сирин булбакка, суолтан туораата. Д. Очинскай
Хайыы аҕай көр аҕай II. Кини дьоллоох олох маҥнайгы дьаамыгар хайыы аҕай кэллэ. П. Ойуунускай
Хаһан да хайыай көр хас II. Хаһан да хайыамый, үүнэ-тэһиинэ суох киһи мин быар куустан баран, олорон кэбистим. Н. Заболоцкай
ср. туркм. гайырмак ‘делать, мастерить’

v. there is/are, there exists; a. comp. active

v. int. to do what?