даҕ. Сарымтыбыт, кытыытынан, бүүрүгүнэн сириттэн хайытталаммыт. ☉ Расщепившийся, изорвавшийся по краям в результате износа, рваный по краям (напр., о берестяной и металлической посуде). Сарымтаҕас ыаҕас. Сарымтаҕас айахтаах солуур

аат., поэт. Күүскэ сааллыы, охсуллуу; күүстээх буурҕа, холорук. ☉ Сильный удар сверху вниз; сильная буря, вихрь
Сата буурай дапсылҕаҥҥа Эрэй муҥун билбэккэ Сахаҥ сирэ барахсаҥҥа Эргийбиккэр эҕэрдэ! А. Абаҕыыныскай
Чараҥ үрдүнэн этиҥ лиһиргиир, уот курбуулуур, Эрдэтээҕи этиҥ дапсылҕаныттан халлаан хайытталанар. «ХС»

1. даҕ., биол. Тарбах курдук сараадыйбыт быһыылаах. ☉ Похожий на растопыренные пальцы, пальчатый
   Тарбахтыы тымырданыыга хас да тэҥ суоннаах сүрүн тымырдар сэбирдэх пластинкатын төрдүттэн сардаҥалыы арахсаллар. КВА Б
   Өскөтө сэбирдэх …… биир туочукаҕа кэлэн хатанар хас да пластинкаттан оҥоһуллубут буоллаҕына, тарбахтыы — уустук диэн ааттанар. КВА Б
2. сыһ. суолт. Сарайбыт тарбах курдук, оннук быһыылаахтык. ☉ Похоже на растопыренные пальцы, подобно таким пальцам
   [Ыт тииһэ] сэбирдэхтэрэ синньигэс өлүүкэлэргэ тарбахтыы хайытталаммыттар. МАА ССКОЭҮү
   [Чүмэчи от] сэбирдэхтэрэ туураларыгар тиийэ сыһар гына тарбахтыы хайытталаммыттар. МАА ССКОЭҮү

туохт.
1. Сараҕар салаалардан, салаа-салаа хайытталан. ☉ Разветвляться, разделяться на несколько ответвлений
Үрдүк тииттэр лабааларын нөҥүө сарадахтанан түһэр күн уотугар ууллан эрэр көмүрүө хаар бөдөҥ туораахтара сып-сытыынан чаҕылыҥнаһан, …… ылаллар. Н. Лугинов
Ити кэмҥэ күн көмүс куорсун анньынар, сардаҥа сарадахтанар. «ХС»
2. көсп. Олус эгэлгэлэнэн, уустугуран таҕыс. ☉ Быть необоснованно широким (напр., о подходе в мышлении)
Киһи атын кыһалҕата суох наар өй өттүнэн баран хааллаҕына сороҕор сиэри таһынан сарадахтаммыт санаа кулута буолар. Н. Лугинов

1. аат.
2. Туох эмэ тэрэччи тус-туспа салаа буола хайытталаммыта, оннук салааланан үүммүтэ. ☉ Веерная разветвлённость чего-л. (напр., хвоста, крыльев крупной птицы)
   Ол дьыл халлааҥҥа сүүнэ улахан сарадах курдук сардаҥалаах сулус тахсыбыта. М. Доҕордуурап
   Күн уотун көмүс утаҕа, Лабаа быыһынан тохтор сарадаҕа Уулаах отон, сугун угар Кыһыл кыым, күөх төлөн буола суккуллар. М. Тимофеев
   Куолас көмүс сарадаҕа Күҥҥэ кылабачыйар. Баал Хабырыыс
   Онтон улам-улам сириэдийэн хоту халлаан бүтүннүүтэ тараах күрдьүгэс уот сарадах буолла. Тулхадыйбат д.
   2
   сатанах диэн курдук. [Үрүҥ Уолан] бөрө тириитинэн саҥыйах тиктэрэн баран сарадаҕар мөлбөччү ыйаан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ VII
3. даҕ. суолт. Сарадахтаах, тэрэччи тус-туспа салааламмыт. ☉ Разветвлённый, веерообразный (напр., о хвосте, крыльях крупной птицы)
   Сарадах чаҕылҕан сардыргыы чаҕыллан, Сатыы тыа арыллан сырдаата. Күннүк Уурастыырап
   Хомпоруун күнүм анныгар көһүннэ, Атара кутуруга адаарыйан, Сарадах кынаттара сараадыйан Кини тус хоту диэки уһунна. Таллан Бүрэ
   Кутаа, өрө чачыгырыы-чачыгырыы умайан күүдэпчилэнэн, кыһыл сарадах тылларынан салгыны салаамахтаата. В. Протодьяконов
   ◊ Сарадах тэллэй бот. — тэллэй арааһа. ☉ Один из видов грибов, лучистые грибы
   Пенициллин түүнүк тэллэйиттэн, стрептомицин эмиэ түүнүккэ маарынныыр сарадах тэллэйтэн (лучистые грибы) ылыллаллар. МАА ССКОЭҮү

1. сыһ.
2. Туорамаары, устатынан уонна туоратынан (хол., кээмэйдээ). ☉ Вдоль и поперёк, по длине и ширине (напр., измерить)
   Ааҕыытын бүтэрээт, күөх солко былаатынан сүүһүн көлөһүнүн уһаты-туора соттумахтыыр. Күннүк Уурастыырап
   Муус, хас да сиринэн хайытталанан, уһатытуора хайыта барда. П. Филиппов
   Дьөгүөрдээх алаас нэлэһийэ сытар киэҥ уорҕатын уһаты-туора тардан, мээрэйдээбитинэн, аахпытынан, сурукка киллэрбитинэн бардылар. А. Бэрияк
3. Киэҥ сиринэн, араас сирдэринэн (сырыт). ☉ Повсюду, везде (напр., бывать)
   Саха Сирин киэбэ-киэлитэ биллибэт киэҥ дойдутун уһаты-туора айаннаабыт киһи. Амма Аччыгыйа
   Чорооноп Саха Сирин үгүс оройуоннарын уһаты-туора сыыйталаабыта. Г. Угаров
   Поповтар кэргэттэрэ бэйэлэрин төрөөбүт сирдэриттэн ханна да ырааппатахтар, уһаты-туора сылдьыбатахтар. А. Олбинскай
4. даҕ. суолт. Ылыныллыбыт сиэримайгыны кэһэр, сүөргү (хол., быһыымайгы). ☉ Нарушающий общепринятые правила, предосудительный (напр., о поведении)
   Онон уһаты-туора, олуона быһыы-майгы адьас тахсыа суохтаах. С. Никифоров
   Куорат көрүн-нарын эккирэтиһэн киирбит сорох ыччат улдьаарар уһаты-туора түбэлтэлэрэ тахсыталыыллар. И. Алексеев
   ♦ Уһаты-туора тутун — 1) сиэри таһынан буол, олуона быһыыны оҥор (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ соотв. вести себя неприлично
   Киһи быһыытынан киэҥ-холку, уһаты-туора туттубат идэлээх, сэмэй, чиэһинэй, биир кэм сырдыгынан сыдьаайа сылдьар үтүөкэннээх табаарыс, эрэллээх доҕор этэ. С. Данилов
   «Чомпоойоптооххо олус уһаты-туора туттаайаҕын», — диэн кинини Петровскай сэрэппитин эмиэ өйдөөн кэллэ. Л. Попов
   Кини хаһан да тоттугурҕаан, уһаты-туора туттубатаҕа, биирдэ да сүөргү, куһаҕан тылы эппэтэҕэ. С. Никифоров; 2) кэпс. — бэйэҥ билэргинэн, көҥүл айбардаа, оннук дьаһай. ☉ Вести себя как вздумается, как захочется, своевольничать
   Тойонум эппиэттээх эбээһинэстэри сүктэрэр буолан эрэр, онон үбү-аһы ыраах сылдьан бэйэм билэрбинэн көҥүл ылар-биэрэр бырааптаныам, уһаты-туора туттар кыахтаныам. Болот Боотур
   Ханнык да түбэлтэҕэ тимири кэмчилээһин былааныттан ураты итини уһатытуора туттуу таһаарыллыа суохтаах. «Кыым». Уһаты-туора хаамп (сырыт) кэпс. — ылыныллыбыт сиэри-майгыны кэс, сыала-соруга суох, улдьаа сырыт. ☉ Выйти за рамки приличия, выйти из рамок допустимого
   Эн этэргиттэн биирдэ уһаты-туора хаамыам суоҕа. Суорун Омоллоон
   Дьон оннооҕор буолуоҕу уһаты-туора хаамаллар, баҕар биллибэккэ хаалыа. Т. Находкина
   Киинэттэн ураты ханна да уһаты-туора сылдьыбатах, наар үөрэҕэр эрэ кыһаллыбыт. ӨӨ ДДьДТ

баайдаах кумах, арана (туһаҕа таһаарыл-лар а. э. хостонуллар баайдаах кумах (чай таас, буор булкаастаах кумах). Халына 0,3-3,0 м, дэн кэриэтэ 10-12 м тиийэр. Б. к. алын өттүгэр тэллэх (плотик) буолан наһаа хайытталамматах ньыгыл таастар сьггаллар. Б.к. үрдүгэр туорпа диэн ааттанар хостонуох баай муннъул-лубатах кумах, буор, чай таас дьапталҕата бүрүөһүннээх. Туорпа (торфа) Б. к-тааҕар үксүн быдан халыҥ, ардыгар 40-60, дэннэ 100 м тиийэр.)