прил
халабырдаах

прил. халабырдаах; захватническая война халабырдаах сэрии.

прил. халабырдаах, талабырдаах.

ж. милитаризация, милитаризациялааһын (капиталистической государстволарга экономиканы, политиканы, общество олоҕун халабырдаах сэриини бэлэмнээ-һиҥҥэ уонна ыытыыга бэриннэрии).

прил. 1. адьырҕалыы; 2. (основанный на притеснении) халабырдаах; 3. алдьатыылаах; хищнический лов рыбы балыгы алдьатыылаахтык бултааһын.

милитаризм (1. халабырдаах сэрии уонна көлөһүннэнэр маассалары саба баттыыр наадатыгар империалистической государство байыаннай кыаҕын күүһүрдэр политика; 2. капиталистической дойдулар политическай олохторугар байыаннай күүс баһылааһына).

туохт. Ким, туох эмэ көҥүлүн былдьаа, көлөһүннээ. ☉ Угнетать, эксплуатировать кого-что-л.
Ыраахтааҕы баттыыр-үктүүр, эргинэр сирин кэҥэтэр иһин халабырдаах сэриини ыытар. М. Доҕордуурап
Норуот кинини баттаан-үктээн олорор ыраахтааҕы, баай былааһа хаһан эстэрин күүтэрэ. Саха фольк. [Манчаары] оннооҕу-маннааҕы баайдар хайдах туттунан, баттаан-үктээн, дьону сүүйэн олороллорун истэн-билэн испит. МНН

туохт. Киһини туох эмэ баҕатын утары эбэтэр сөбө суоҕу ылынарыгар күһэй. ☉ Навязывать кому-чему-л. что-л. Суруйааччы сиэрдээх майгы, үтүө быһыы туһунан санаатын быһаччы эппэт, кимиэхэ да соҥнообот. Эрчимэн
Түөрт уонус сыллар саҕаланыылара. Гитлеровскай Германия биһиги Ийэ дойдубутугар күүс өттүнэн соҥнообут халабырдаах сэриитин ыар кэмэ. «ХС»
Олоххо бэйэҥ быраабылаҕын атыттарга хаһан да соҥнуу сатаама. ПБН КСКТ
ср. алт. дьоҥдо ‘пенять, роптать, сваливать вину на другого’, хак. чонъна ‘упрекать; обвинять’

туохт.
1. Иирбит киһи курдук олус баламаттык быһыылан, айдаар-куйдаар, толоостук кыыһыр. ☉ Вести себя буйно, как сумасшедший, скандалить, находиться в крайнем раздражении
Итирдэр эрэ ииригирэн турар.  Эстибит эргэ олох адьырҕалара Ииригирэн, кыыллыйан сэтэрбиттэрэ. С. Васильев
2. Наһаа дохсуннук, тыаһаан-ууһаан көһүн, баар буолан хаал (айылҕа көстүүтүн туһунан). ☉ Проявляться бурно, с шумом (о буре, ливне и т. д.)
Долуой тыал суоҕар күөллэрэ Долгуннанан ииригирэр. Күннүк Уурастыырап
Хаардаах хараҥа холорук чыскыытыыр, дуугунуур, ииригирэр, тула силбиэтэнэр. Н. Габышев
3. көсп., сөбүлээб. Туох эмэ куһаҕанынан күүскэ үлүһүй. ☉ Сильно увлекаться чем-л. дурным
Халабырдаах сэриинэн ииригирбит Венецияҕа маар сүрэҕинээҕэр кини болото ордук наада кэмэ этэ. Эрчимэн
Дохсун Доодоҥ …… тимир кистэлэҥин билэн өссө ордук сэриинэн ииригириэн баҕарар. Н. Тобуруокап

туохт.
1. Кимтэн эмэ күүскүнэн эбэтэр саанан, сэбинэн куттаан былдьаан, халаан ыл. ☉ Отнимать силой что-л. у кого-л., грабить кого-л. [Суруксут:] Ылбыт харчыбын талаан ыллылар диир [Бэһиэччик]. А. Софронов
Үгүстүк биллибит, талбыттан талааммыт тамахха таптайбыт, талаанньыт аатырбыт …… биэлэйдэр бэртэрэ биһиги этибит. П. Ойуунускай
2. Туох эмэ сыаналаах ууруллубутун (үксүгэр дьиэни, ампаары, ыскылааты) күүскүнэн алдьатан киирэн илдьэ бар. ☉ Похищать, грабить путём взлома; расхищать казённое имущество; разбойничать
Лааппытын талаары гыммыттарын кини сир аайы ууһумсуйан олорон кэпсиир. Амма Аччыгыйа
Куорат иһинээҕи кэпэрэтииптэри, сэбиэскэй эргиэн сууттарын барытын талаан аһаабыттар. Эрилик Эристиин
Охуоскай, Айаан, Ньылхаан устун күрээн сылдьар үрүҥ эписиэрдэр, баандалар нэһилиэнньэни, кэпэрэтииптэри, таһаҕастаах борокуоттары талыыллар. Д. Токоосоп
3. көсп. Халабырдаах сэриинэн киир, оннук сэриини күөртээ. ☉ Разорять войной
[Биһиги дойдубут дьолун-соргутун] билигин ким кэҕиннэриэн, талыан, ууга-уокка уматыан баҕарарый? Суорун Омоллоон
Тастан киирэр Талыыр күүстэн Хаарыан ийэ дойдубутун Харыстаһан тураммыт, Иҥсэ мэнэгэй бэлэһи Иҥнэрэргэ бэлэммит! А. Абаҕыыныскай
Ньиэмэстэр талыы кэлбит сэриилэрин славяннар кыдыйталаан кэбиһэллэрэ. АЕВ ОҮИ
♦ Аттаахтан кымньыытын халыыр, сатыыттан тайаҕын талыыр — аттаахтан кымньыытын, сатыыттан тайаҕын ылбыт диэн курдук (көр тайах II)
Аттаахтан кымньыытын халыыр, Сатыыттан тайаҕын талыыр Албынкөлдьүн ыраахтааҕы …… Ар-бур тыла сатаарыйда. Эллэй
ср. др.-тюрк., тюрк. тала ‘грабить’, монг. талах ‘конфисковать; грабить’