аат. Хамыйах оҥорор киһи. ☉ Изготовитель деревянных ложек
Хамыйахсыт хаадьаҥныыр оҕонньор Хатыҥ хамыйаҕын аҕалан [ууран кэбистэ]. Күннүк Уурастыырап

көр бэрэмэдэй
[Абааһы] дьүккүйэн кэлэн, икки балаҕаны түүрэ хамыйан ылан, икки эрэмэдэйин уллуҥаҕар уктан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I
Эрэдэһин тимир быалыктаах эрэмэдэйин иилэ бырахта. П. Ядрихинскай

үөрдүс диэнтэн дьаһ
туһ. Хахыйах хатыҥнары Ханыылаан хамыйан, Үөрдүһүннэрэн үүннэрэн, Үҥкүүлэтэн көрдөрүөм. А. Софронов
Баайдыы олох киһи аймаҕы үөрдүһүннэрбэт, эйэтин чиҥэппэт. Суорун Омоллоон
Араарыллыбыт убаһалары үс-түөрт күн устата далга хаайан бэйэ-бэйэлэрин кытта билиһиннэрэн бодоруһуннарабыт, үөрдүһүннэрэбит. АПН ӨСС

аһат диэнтэн х-ччы аата. Биһигини аһатааччынан сүрдээх аламаҕай киһи түбэстэ
□ Сотору, хотон иһигэр аан туманы халытан, сүөһү аһатааччы маҥнайгы сыарҕалаах оту состорон киллэрдэ. В. Яковлев
Айыыһыты аһатааччы, Ааллыыр уоту көрөөччү, Аҕам дьахтар киһикэм Эбир тускуу хамыйаҕын Энийэлии тоһуйбут. С. Зверев

аат. Ыарыы-сүтүү (сыстыганнаах ыарыыттан сүөһү үгүстүк өлүүтэ). ☉ Болезнь, эпизоотия (повальная болезнь, падеж скота)
Үөн-күрдьэҕэ үөрдүспүт. Кыдьыккыыбаҕа кыттыспыт …… Ап-хомуһун ааҥнаабыт Амырыыннаах дойду буолан биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Босхо бастаах Бороҥ урааҥхай обургу Хара хапсык курдук Хастыы хамыйда, Кыдьыккыыбаҕа курдук Кыайан туран кыдыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй

хардары диэнтэн хат.-күүһүр. [Хаһаактар] хахыйах маһы хамыйан ылан, Хаптаччы суоран, хардарыта олуктаан, Хам туттаран баран Кулугутун тобугураччы оҕустулар. Саха нар. ыр. II
Кэлин түспэтийэн да баран, хардарыта сылаас сыһыаннарын сойуппатахтара. Н. Лугинов
Хардарыта итэҕэйсэр буоллахха эрэ киһилии сыһыан үөскүүр. И. Гоголев
[Пиэрмэҕэ] сэттис үлэһит солбуурга сылдьар, онон хардарыта өрүүллэр. ПДН ТБКЭ

аат.
1. Үксүгэр хатыҥтан оҥоһуллубут аһы баһар тэрил. ☉ Деревянный черпак, половник, деревянная поварёшка (обычно из берёзы)
Кураанах хамыйах айахха баппат (өс хоһ.). Киһи хамыйаҕын оргууй остуолга уурда уонна илиитин көхсүнэн уоһун сотто-сотто туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
Боккуойа мас хамыйаҕы ылан күөһүн булкуйан баран, мииниттэн амсайан көрөр. Ф. Захаров
2. кэпс. Экскаватор тугу эмэ (хол., буору, тааһы) баһар хомуоһа. ☉ Ковш экскаватора
Экскаватордар хатан аһыылаах хамыйахтара түөртүү кууп тааһы биирдэ уобан ылаллар. Суорун Омоллоон
Хамыйаҕын муҥунан Чоҕу баһар экскаватор. Н. Босиков
Экскаватор кумаҕы улахан хамыйаҕынан баһан ылан самасыбаал кэдэс гыныар диэри томточчу кутар. А БАМ
♦ Ийэтин хамыйаҕыттан сыстыбыт көр ийэ. Кытыйа кытыйатын кытта кырбаһар, хамыйах хамыйаҕын кытта хабырыһар көр кытыйа. Кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ — сүрэҕэ суох, аһыыаһыы сытар киһи. ☉ Ленивый обжора (букв. ястреб до чашек, сокол до ложек, сова до турсуков). Уоллара дьонун бэлэмигэр кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ буолан олорор. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамы- йахтаах баһар көр кэччэгэй. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах баһар диэн этии бэрт былыргы итэҕэлтэн төрүттээх өйдөбүл буолар. Хамыйах салааччы кэпс. — бэйэтиттэн үрдүк сололоох, дуоһунастаах киһиэхэ илин-кэлин түһээччи, ньылаҥнааччы. ☉ Подлиза, прихвостень, подхалим, угодник. Ээ, ол киһи тойотторго бэрт буолар, хамыйах салааччы. Тэҥн. сирэй көрбөх (көрүмсэх); сэттэ сирэй
◊ Кыл хамыйах көр кыл
Илимнии, ардьаахтыы сатаан баран, кыл хамыйаҕынан чарт тымтайга таах баһан ылааччылар. Күннүк Уурастыырап. Сиидэ хамыйах кэпс. – арыттаах кыра хайаҕастардаах уһун уктаах хомуос. ☉ Большая ложка с частыми дырочками, шумовка
Эт сымнаабытын кэннэ сиидэ хамыйаҕынан күүгэнин, төбүрэҕин баһан баран, бэйэ сөбүлүүрүнэн тууһаныллар. Дьиэ к. Сиэллээх <ибиир> хамыйах — алгыска туттуллар, угугар сылгы сиэлэ киэргэллээх хамыйах. ☉ Деревянный черпак, украшенный пучками конской гривы по рукояти, используемый при выполнении обряда алгыс
Алгыыр киһи сиэллээх ибиир хамыйаҕы ылар. Саха нар. ыр. II
Баһыттан-атаҕар диэри от күөҕэ таҥаска сууламмыт дьахтар тахсан сиэллээх хамыйаҕынан кымыһы баһан ылан сири-дойдуну аһатар. П. Тобуруокап
Сиэллээх хамыйаҕы туппут аҕамсыйбыт дьахтар быыс иһиттэн тахсыбытыгар, бары тохтоон туран хааллылар. Л. Попов. Сүөгэй хамыйаҕа эргэр. — үүт үрдүттэн сүөгэйин холбуйан ылар мас хамыйах. ☉ Деревянная ложка для снятия сливок с молока
Билигин анаан сүөгэй хамыйаҕа диэни туттубаттар. Удьаа хамыйах көр удьаа. Сири иһити киллэрэллэр, удьаа хамыйаҕы ыыталлар, күөх чэчири хойуннараллар. Суорун Омоллоон
[Куйаас Маарыйа] Уҥа хонноҕун анныттан Удьаа хамыйаҕы ылан Үрүҥ илгэ тунаҕы Өлүөнэ өрүс кытылын Үрдүнэн ыһан унаарытта. С. Васильев
Иһигэр удьаа хамыйаҕы уган кэбиһэллэрэ. К. Уткин. Эбир хамы- йах — дойду иччилэрин алгыырга туттуллар, үс сиринэн оҥо быһыылаах кымыс ыһар хамыйах. ☉ Деревянная ложка с тремя выемками для окропления кумысом духов
Алтан түөрэх эбир далаҕай хамыйах диэн оҥорор. Саха сэһ. I. Эллэй Боотур чороон аайыттан арыылаах кымыһы эбир хамыйаҕынан баһан ыла-ыла …… салгыҥҥа ыһыахтыыр. Саха сэһ
1977
Ыһыах эбир хамыйаҕын Ылан ууран кэбиспиттэр. П. Ядрихинскай
ср. алт. чамыяк ‘берестяная черпалочка для ячменя’, др.-тюрк. хамыч ‘черпак, ковш’

I
1.
кырбаа диэнтэн холб. туһ. Кытыйа кытыйатын кытта кырбаһар, хамыйах хамыйаҕын кытта хабырыһар (өс хоһ.). Көлүйэ күөл уҥуор-маҥаар тураннар ураҕастаах дьон кырбаһа тураллар үһү (тааб.: кыламан). [Уолаттар] Сарылыы-сарылыы Сабырҕатыстылар, Кылана-кылана Кырбастылар. С. Данилов
2. кэпс. Тугу эмэ харса суох, түбэһиэх кырбаа, охсуолаа, сабаа. ☉ Отчаянно бить, колотить по чему-л.; биться о поверхность чего-л.
Дьукаах дьахтара «иирээки уолгар» диэбитин өйдөөтөр эрэ, …… сыгынньаҕын таһырдьа ойон тахсан, абатыгар, күрүө баҕаналарын, тииттэри кытта кырбаһар. Болот Боотур
Соҕурууттан тыаллаах күн буолан, өрүс күүстээх долгуннара таас биэрэги кытта кырбаһаллар. И. Никифоров
3. көсп. Тугу эмэ кытта бүөбэйдэс. ☉ Возиться с чем-л.. Кыыс дьахтар кытыйатын-хамыйаҕын кытта кырбаһар, ойоҕо суох уол үтүлүгүн-бэргэһэтин кытта охсуһар (өс хоһ.)
II
1. аат. Эттэммит эт бөдөҥ куһуога. ☉ Крупный кусок нарубленного мяса
Сыалаах кырбас кырбаныылаах …… Сэтинньи ыйым [үүммүт]. Саха нар. ыр. I
Дьиэлээхтэр кырбаһынан эти өлүүлэнэн быһан сииллэр. С. Никифоров
2. даҕ. суолт., көсп. Сааһынан эбэтэр уҥуоҕунан олус кыра. ☉ Малый по росту или по возрасту, малорослый, малолетний
[Оҕолору] үөрэниэх айылааҕын аны күһүн оскуола интэринээтэ ыллаҕына сатанар ини… — Оттон кыра, кырбас өттүн? С. Федотов
Николай Кривошапкин кырбас кыра бэйэтэ, дуул бухатыыр курдук кыынньан-кыйаханан турбута. «ХС»
◊ Кырбас бараах көр бараах
Хас чоҥоруйбут чөкчөҥө, кыабарыйбыт кырбас бараах …… барыта бу киэҥ дэлэгэй уйгуну тус бэйэтигэр ылыммыт. Амма Аччыгыйа
Ыраах көппөт, адьас дааргы Павлинтан баҕас ордугун Эһэ кырбас бараахтарга Этэр-кэпсиир курдуга. М. Тимофеев. Кырбас эт — сэниэ ыал күөстэнэр этэ (күөскэ төһө кэргэннээҕинэн хас да кырбас эт киирэр). ☉ Кусок рубленого мяса (порция на одного человека). Бэйэлэрэ эмиэ үстүү кырбас эти үөрбэлэригэр үөлэн сииллэр. Саха фольк.

1. даҕ., кэпс. Улахан, томороон быһыылаах эбэтэр оҥоһуулаах. ☉ Большой, грубо отделанный; топорный
   Кыыс илиитин бадаайы баппаҕай ыга тутан ылла, чахчы күүстээх киһи быһыылаах, Туллукчаана сөҕө санаата. «ХС»
   Хаһан эрэ Хахай тойон, Бастыҥ солбуйааччы Баабыр ытыс, Бадаайы тыҥырах Баабыр кыыл Баһылык буолбут. Күн Дьирибинэ
   Суоппуйа бадаайы хамыйаҕын туппутунан киирэр. Н. Туобулаахап
2. аат суолт., эргэр. Улахан быһах эбэтэр хамыйах. ☉ Большой якутский нож или ковш
   Ону [кыталыгы] ол киһи бадаайытынан дабыдалын тосту быраҕан ылла. ПЭК ОНЛЯ I
   Ити курдук үүт холбуйар бадаайылары, араас кээмэйдээх мас ньуоскалары, күөстэн балык хоторор уһун уктаах бадаайыны хатыҥ мастан оҥорор этилэр. ПСН УТС
   ◊ Бадаайы быһах көр быһах
   Күөттээни ууһа күөттээбит, Баалтааны ууһа балталаабыт, Обот соллоҥ олуймолуй Хааннаах дьаргыс бадаайы быһаҕым. Ньургун Боотур

1. сыһ. Туох эмэ иһин диэки, иһигэр. ☉ Внутрь, внутри
   Икки эр киһи хардаҕастары иһирдьэ ыспытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
   Эписиэр …… кинини илиититтэн хабан ылбыта уонна иһирдьэ сиэтэн киллэрбитэ. Суорун Омоллоон
   Эмээхситтэр кини [оҕус] иһэрин көрдөллөр эрэ, дьиэлэригэр сус гынан хаалаллар уонна, мөҥүрээн лүһүгүрүүрүн истэ, иһирдьэ ылы-чып саһан кылаллан олороллор. Далан
   Ити кэмҥэ иһирдьэ туох эрэ эмиэ лүҥкүнээтэ, киһи көхсүн тыаһа иһилиннэ. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт. Ис диэки баар (туох эмэ). ☉ Внутренний
   Мин иһирдьэ хос аанын аттыгар олоппоско олордум, бартыбыалбын, сэлээппэбин тобукпар ууруннум. Н. Габышев
   Иһирдьэ толоону Мааркабыс ылара, Хамыйан дьондьону Хамначчыт гынара. С. Васильев
   Иһирдьэ хоско ырыа-тойук хойдон, улаатан истэ. Н. Павлов
3. аат суолт. Туох эмэ иһэ. ☉ То, что находится внутри чего-л., внутренность, внутреннее помещение
   Онтон мустубут дьонтон ойдон, паарка аанын быыһынан иһирдьэни көрдө. Н. Заболоцкай
   ср. тур. ичердэ 'внутри'