даҕ. Ханан да саркааҕа суох биир күрүс көнө, түргэн сырыылаах (хайыһар туһунан). ☉ Прямой, без единой шероховатости, быстроходный (обычно о лыжах)
Ханнык да халыҥ хаарга Хаайтарбакка хаамарга Ханалдьыйар дьылысхан Хайыһарым барахсан Хайдахтаах курдук бэрдий! Болот Боотур

мотой диэнтэн арыт
көстүү. [Ыналба:] Чэ, ону-маны ыаспайдыы олорума, үтэни бэлэмнээ! Билигин кэлэн буос буолан мотолдьуйуом, хат буолан ханалдьыйыам диэтэҕиҥ дуу? П. Ойуунускай
Унаарап паапкатын кыбыммытынан сааланы ортотунан иһирдьэ хос диэки хааман мотолдьуйда. С. Никифоров

ханалдьый диэнтэн холб. туһ. Түҥүр, ходоҕой дьоннорум Түһүлгэлии тутуһан Түөрэҥнэһэн аастылар, Ханыыларын булсуһан Ханалдьыһан киирдилэр. С. Зверев
[Тааттакайдаан эбэкэйбитигэр] Хатан ньаҥсаалардаах саҥалаах, Ханаҕаркаан бэйэлэрдээх Хатын дьахталлар ханалдьыспыттар. А-ИМН ОЫЭБЫ

дьүһ. туохт. Оргууй долгуһутан имигэстик хамсан (уһун суһуоҕун намылыччы түһэрбит дьахтар, кыыс эбэтэр уһун хойуу сиэллээх сылгы туһунан). ☉ Двигаться изящно, грациозно (о женщине с длинными струящимися волосами или о лошади с длинной густой гривой)
Саҥа аллайан, Саргы салайан Сыһыы биэтин курдук Сыспалдьыйан, Хонуу биэтин курдук Хонолдьуйан …… Көлөһүнүн сотунна. П. Ойуунускай
Саха кыыһадьахтара эрэ сэгэлдьийэр-дугулдьуйар, сыспалдьыйар-хонолдьуйар, маталдьыйар-ханалдьыйар. Күн Дьирибинэ
Олоҥхоҕо дьахтары «хаар биэтин курдук ханалдьыйда», «сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйда» диэн хайҕаан этэллэр. КНЗ СПДьНь

I
халыкынаа диэнтэн холб. туһ. Ханна эрэ ыраах-ыраах хаастар саҥалара халыкынастылар. Н. Лугинов
Хаастар дөрүн-дөрүн кэпсээн эрэрдии холкутук халыкынаһан ылаллар. Тумарча
Хаастар халыкынаһан Халтаҥ туундараны толороллор. Улуро Адо (тылб.)
II
даҕ. Чуолкайа суох, түргэн, халыкыныыр (хаас саҥатын этэргэ). ☉ Гогочущий (о крике гусей)
Хаас курдук халыкынас Халааннаах саҥалаах Ханалдьыйан хаамар Хатын дьахтар. П. Ядрихинскай
Туруйа туруктуур хаһыыта, Хаас халыкынас саҥата, Кынат тыаһа Киһи барахсаны Сүрэҕин сүүдүтэн Сөҥөн хаалар. «ХС»

ньыламан маҥан — 1) уус-уран литэрэтиирэҕэ ыраас, үчүгэй сирэйдээх киһини ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, описывающий белизну лица (в художественной литературе)
[Алааппыйа:] Эн, эдэр дьахтар, туох буолуоҥуй, аһыыҥ ааһыа да көссүүгэ баҕарыаҥ — көссүү көстүө, эргэ баҕарыаҥ — эр көстүө, сирэйиҥ ньыламан маҥан, бэйэҥ эдэргин. П. Ойуунускай
Чугаһаабыттарын кэннэ көрбүтүм: биирдэстэрэ хара бытыктаах үөс курдугунан көрбүт киһи, доҕоро — эдэр ньыламан маҥан оҕо киһи эбит. Н. Неустроев
Кыынньар кэргэнэ Өкүүчэ ханалдьыйа хаампыт ньыламан маҥан дьахтар. А. Фёдоров; 2) сиилээн. Ис киирбэҕэ суох аһара маҥан сирэйдээх (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Белый, как тесто; необыкновенно белолицый (о женщине)
Хабаҕар диэри хатыр маҥан, тыһыгар диэри ньыламан маҥан, туйаҕар диэри түмэлдьи маҥан (өс хоһ.). Кини, тыһы кырынаас курдук ньыламан маҥан оҕолорун барыларын саакка киллэртээтэ. Н. Якутскай
Эн, ньыламан маҥан, хантан көһүннүҥ! Көстөөтүн Мөрүөн Саабыһы харааччы иирдэн кэбистиҥ. И. Гоголев

1. аат. Умнаһа туоһунан бүрүллүбүт, сайынын чээлэй күөх, сүрэхтиҥи быһыылаах килэбэчигэс сэбирдэхтэрдээх кэрэ көстүүлээх мас. ☉ Берёза
   Муус маҥан сотолоох лаглаҕар хатыҥнар хайыы-үйэ көҕөрбүт сэбирдэхтэринэн күлүмнэһэ тураллар. Л. Попов
   Уот сиэбит сиригэр, маһа кэрдиллибит ырааһыйаларга хатыҥ урут үүнэр. ГКН КК
   Хатыҥ — күндү мас. Бу мастан фанераны, миэбэли, хайыһары оҥороллор. КВА Б
2. даҕ. суолт. Хатыҥтан оҥоһуллубут; аҥаардас хатыҥ эрэ мастаах. ☉ Берёзовый
   Сэттэ түһүмэх хатыҥ чэчири саайтарда. С. Зверев
   Хаахыныы ыллаан сыылаҥхайдаабыт Хатыҥ сыарҕабыт хаалла. Күннүк Уурастыырап
   [Егор Монастырёв:] Гаврилга хатыҥ ук тулуйуо суох, [баһымньытыгар] тимир укта сакаастааҥ. М. Доҕордуурап
   ◊ Аар хатыҥ — улахан аарыма хатыҥ. ☉ Очень большая берёза
   Сэгэй тэтиҥ дьэҥкэрэр, Аар хатыҥ лаглайар. С. Зверев
   Аттар айаннаан сэгэйэллэр, Аар хатыҥнар сэлэллэн биэрэллэр. С. Васильев
   Алааһым иһигэр аар хатыҥ Аргыыйдык суугунаан айхаллыа. КДьА
   Арыы хатыҥ көр арыы I. Сирилэс сиккиэрдээх арыы хатыҥ таһыгар тойотторго туус маҥан балаакка туруорбуттар. Күннүк Уурастыырап
   Арыы хатыҥ кэнниттэн Ааттаах сайылык хонуута Арыллан нэлэһийдэ. С. Васильев. Хатыҥ алар — быста-быста салҕанан барар сэндэлэс, үксүгэр хахыйах хатыҥнардаах ойуур, тыа. ☉ Редкий берёзовый лес, чаще всего молодой
   Хатыҥ алар быыһынан Халлаан күөҕэ ымайда. Эллэй
   Кыһыҥҥы дьыбарга даҕаны Кырыыга, хатыҥ алардарга Ханаһан, халлааны одуулууллар Хара улардар, токутардар. П. Тобуруокап
   Хатыҥ арыы көр арыы I. Хатыҥ арыылара Солко долгуна суугуннаахтар, Ханна да суох нарын сибэкки кырдаллара... С. Данилов
   Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Сыромятникова. Хатыҥ кунааҕа — хатыҥ этигэр үөскүүр эмкэ-томко туттуллар хараҥа өҥнөөх тэллэйдиҥи ур, чаага. ☉ Грибной нарост на берёзе чёрного или чёрно-бурого цвета, используемый в народной медицине, берёзовый гриб, чага. Хатыҥ маҥан — хатыҥ субатын, туоһун курдук маҥан. ☉ Белый, как берёста
   Бөлүүн көрдүм — улаатан, бөһүөлэк устун Биэрэм Хатыҥ маҥан халааттаах ханалдьыйан иһэрин. Н. Рыкунов
   Хатыҥ мас — хатыҥ 1 диэн курдук. Хаарыаннаах үчүгэй хампалаах нуоҕайдаах, Хатыҥ мас лабаата наскыйда. Күннүк Уурастыырап
   Хатыҥ мас барахсан былыр да, аны да саха киһитин олоҕор-дьаһаҕар сүҥкэн суолталаах. АЭ СТМО
   Хатыҥ ойуур — хатыҥ чараҥ диэн курдук. [Куйаас Маарыйа] Хатыҥ ойуур быыһыгар киирэн Хатан тыллаах хамыһы Хаҥкыначчы охсон эйээртэ. С. Васильев
   Хатыҥ ойуурдары, син эмиэ тэтиҥ ойуурдар курдук, бытархай сэбирдэхтээх ойуурдар диэн ааттааччылар. КВА Б. Хатыҥ тэллэйэ — хатыҥ чараҥҥа үүнэр бороҥ сэлээппэлээх үрүҥ эттээх тэллэй. ☉ Гриб с бурой шляпкой и белой мякотью, растущий в берёзовых лесах, подберёзовик
   Бэс ыйын ортотугар, оруос куоластаныыта, хатыҥ тэллэйдэрэ үүнэллэр. КВА Б. Хатыҥ уута — саас силиһин баттааһыныттан ыгыллан тахсар хатыҥ умнаһын иһинээҕи уута (хатыҥ умнаһын хайытан эбэтэр салаатын тоһутан эмкэ-томко туттаары сүүрдэн ылаллар). ☉ Берёзовый сок
   Быйыл саас хатыҥ уута элбэхтик сүүрдэ, онон быйыл улахан ардахтаах сайын буолуо. В. Протодьяконов. Хатыҥ үөһэ — хатыҥ сүмэһинэ мунньуллан хаппыта, чаакы, былыр үксүгэр чэй оҥостон иһэллэрэ. ☉ Засохший берёзовый сок на стволе берёзы, берёзовая сердцевина тёмно-коричневого цвета, которую якуты раньше употребляли в качестве чая
   Эмээхсин хатыҥ үөһэ бардарыылаах чэйин остуолга тарда-тарда тыл ыһыгынна. Н. Босиков
   Аас-туор дьылларга былыргы сахалар …… чэй оннугар хатыҥ үөһүн үлтү сынньан окко-маска булкуйан оргутан иһэллэрэ. АЭ ТЫС. Хатыҥ үрэх — барыта хатыҥ мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах хатыҥнаах үрэх хочото, сирэ. ☉ Долина ручья, состоящая из сплошного березняка или на которой растёт небольшое количество берёз
   Күһүн, түүҥҥү хараҥа Былыт саба халыйда Хатыҥ үрэх чараҥа Хараҥара барыйда. Дьуон Дьаҥылы. Хатыҥ чараҥ — аҥаардас хатыҥ эрэ мастаах тыа. ☉ Берёзовый лес, берёзовая роща, березняк
   Тиит тыалар, бэс чагдалар, хатыҥ чараҥнар, симилэх ойуурдар быыстарынан эҥин араас киэҥ-кыараҕас ыраастар, үрүйэлэр, дүөдэлэр ыһыллыбыттар. Амма Аччыгыйа
   Хотугулуу илин, хатыҥ чараҥ уобуллаҕаһын диэкинэн халлаан тэтэрэ кыыһан эрэр эбит. Софр. Данилов
   Сииктээх киэһэ хааман истим Хатыҥ чараҥ устун. С. Данилов
   Хахыйах хатыҥ көр хахыйах. Хахыйах хатыҥнары, Ханыылаан хамыйан, Үөрдүһүннэрэн үүннэрэн, Үҥкүүлэтэн көрдөрүөм. А. Софронов
   Төрдүгэр хахыйах хатыҥ иилээх, кытыыларыгар сэдэх бэс бүүрүктээх киэҥ үрүйэҕэ быһа туораан тахсан бара турда. Амма Аччыгыйа
   Хампалаах, киистэлээх Хахыйах хатыҥтан Кинигэҥ быыһыгар Сэбирдэх угуоҕум. Күннүк Уурастыырап
   др.-тюрк., тюрк. хадыҥ, кайыҥ