көр ньыламан: ньыламан маҥан
«Эһиги кубаҕайгытыгар умсугута, ньылабаҥҥытыгар ымсыырда, маҥаҥҥытыгар баҕарда сылдьаҕыт көстөр айыы оҕолорун», — диэн баран [оҕонньор] үһүөннэрин бастарыттан холбоон олорон, үстүүтэ уҥуохтарыгар диэри таһыйбыт. ПЭК ОНЛЯ II

ньымалаҥ маҥан көр ньыламан: ньыламан маҥан
«Эн, Александр Сергеевич, ньымалаҥ маҥан кыыскар сөрүөһүннэрэн, хорҕотон баран, соруйан мин уолбун өлөртөрөөрү аҕаалтыҥ буолуо?!» — дии-дии Никифоров кинээс Андриан Корниловы уолугуттан харбаан ылла. М. Доҕордуурап

дьүһ. туохт. Кылгас, догдоҕор буолан көһүн (үксүн таҥас туһунан). ☉ Быть, казаться коротким, кургузым (обычно об одежде)
Догдойо тоҥмут синиэллэрэ хас хамсаныыларын кыаһылыырын күүстээх мөхсүү эрэ ириэрэр. А. Данилов
Ньыламан маҥан куоптата туох эрэ, тордоххо дылы догдойо, тэйэ сылдьар. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы итэҕэйбэт, буолуо суоҕа диэн сэрэйэр хабааннаах сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие, эмоциональное отрицание, несогласие, отказ говорящего (вряд ли, дудки)
Ардах түһээри гынар курдук да, дьоҕойоно ини. Үлэбиттэн уурайыам диир. Дьоҕойоно ини.  Өссө Тээллэриистээн сиэри гынар дии! Дьоҕойоно ини! И. Гоголев
«Баҕар, дьоҕойоно буолуо. Чэ, ол кэнники биллэн иһиэ», - дии санаабыта Сэмэн иһигэр. Д. Таас
[Ыарыһах кэргэнин бүөбэйдээбэтэх дьахтар] Ньыламан маҥан Дьоҕойоно буоллаҕа - Ытаабыта-соҥообута ырааппыт курдук тутунна. М. Тимофеев

I
1. аат. Ханнык эмэ кыыл (үксүгэр таба, тайах) өлүгүн атаҕыттан сүлүллүбүт тирии. ☉ Шкурка с нижней части ног животных (обычно оленя, лося), лапки, камус
Куһаҕан харахтаах, хатыҥыр, кыра эмээхсин хаҥас диэки боруҥуй муннукка күөдэллэммит нэк ортотугар киэбэ эрэ боруйан олорон, куобах тыһын-кулгааҕын имитэ-имитэ, кэрэтик кэпсээн унаарыйар. Амма Аччыгыйа
Ата үрэх уутугар киирбэтэҕин Мэник Мэнигийээн: «Бу атым этэрбэспин уһул диэхтиир ээ, быһыыта», — диэн, түһэ эккирээн, атын түөрт тыһын быһа тардан саралаан кэбиһэр. Суорун Омоллоон
Ийэлэрэ, хараҕа суох Өрүүнэ, …… тыаһа-ууһа суох кэлэн, аҕалара имитэр тириититтэн …… тыһын булан сууралаан ылара. Эрилик Эристиин
2. даҕ. суолт. Тыстан тигиллибит. ☉ Сшитый из лапок какого-л. животного, из камуса (обычно оленя, лося)
[Кыыс] атаҕар уран тарбахтарынан оҥоһуллубут сахалыы оҕуруо оһуордаах дьоҕус тыс этэрбэстээх. Н. Лугинов
Тыс этэрбэстээх, суптугур тугут бэргэһэлээх, саар-тэгил эбэҥки наарта дуҕатыттан тутуһан, сүүрэн-хааман бадьаралыыр. Н. Габышев
Тыс этэрбэс — таба, тайах, сылгы, сүөһү тыһыттан мааныга да, мараҕа да кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы этэрбэс. НБФ-МУу СОБ
♦ Тыһа тиийбэтэ (кылгаан биэр- дэ) — ким эмэ тугу эмэ оҥороругар кыаҕа тиийбэтэ, тугу эмэ кыайан оҥорбото. ☉ соотв. пороху не хватило у кого-л.; кишка тонка у кого-л. (букв. не хватило камуса)
Ханна эмит ыраах баран, уунан үөрэнэргэ тыс кылгаан биэрбитэ. Багдарыын Сүлбэ
— Мин санаабар, Боруохтуур Буулуура хотуо эбээт. — Эс, бу оҕонньор түөһэйбитин. Ол баҕайы тыһа тиийбэт ини. «ХС»
«Төһө да баай буоллар, мин туспар тыһа кылгаан биэрбитэ», — Куочай сымыйа-кырдьык аҥаардаах кэпсээнин түмүгэр туустаан-тумалаан биэрбитэ. «Чолбон». Тэҥн. тыһа кылгаата. Тыһа кылгаһын көрүмэ — кими эмэ тас көрүҥүттэн көрөн сэнээмэ. ☉ Не суди о ком-л. по внешнему виду (букв. не смотри, что лапки коротки)
Оттон убайа, Силип, киниэхэ тэҥнээтэххэ, букатын киһи саарбата киһи. Тыһа кылгаһын көрүмэҥ. В. Иванов
Кып-кыра кыбыгыр харахтаах Сиэгэн кыыл биир тутум атахтаах... Ол тыһа кылгаһын көрүмэ — Хара тыа бэрт бэлиэ сиэмэҕэ. «ХС». Тыһыгар диэри ньыламан маҥан сиилээн. — дьүһүнүнэн үчүгэй, ол эрээри чэпчэки майгылаах дьахтары, кыыһы хомуруйан этии. ☉ Порицание красивой женщины лёгкого поведения (букв. до лапок бела необыкновенно)
Хабаҕар диэри батыр маҕан, тыһыгар диэри ньыламан маҕан, туйаҕар диэри тэмэлдьи маҕан (өс хоһ.). Тыһын саҕатыгар диэри ньыламан маҥан. Амма Аччыгыйа
◊ Тыстаах-баттахтаах — 1) тыстары, баттахтары сүлүллүбүт (тирии). ☉ Снятый вместе с лапками и шерстью головы (о шкуре какого-л. животного)
Сэргэ төрдүттэн дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэппит, тыстаах-баттахтаах маҥан сылгы тириитин бастыҥ оронугар тэлгээбит. Саха фольк. Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ, Тыстаах-баттахтаах эһэ тириитин Тырыта сынньан барар Тыал тыалыран барда. П. Ойуунускай
Сарыы тордохтор саамай ортокуларыгар тыстаахбаттахтаах хара эһэ даппытын үрдүгэр сытан, Ньырбачаан утуйан биэрбэтэҕэ. Далан; 2) нор. поэз. онон-манан сараадыйбыт, сарбаҕар (былыты этэргэ). ☉ Раздавшийся, с остро торчащими косматыми краями (об облаке)
Тырыта тыыппыт курдук Тыстаах-баттахтаах Лэбийэ хара былыттар Лэглээрбитинэн бардылар. П. Ойуунускай
[Чыычаах] Тыыны-быары ыгар Тыҥаабыт-хаҥаабыт Тыстаах-баттахтаах Тыйыс хара былыты Тэлэ тыыран, Этэн баран Эҕирийиэх Бэтэрээ өттүнэ Элэс гынан, Мүччү түһэн [көппүтэ]. Суорун Омоллоон
Тыстаах-баттахтаах тыһы эһэ тириитин курдук най хара былыттар халлаан оройугар өрө сырсан тахсыбыттара. Г. Колесов
ср. коми кыс ‘шкура с ног животного’
II
тыаһы үт. т. Кыратык тыһырҕаан тыаһыыр тыас (хол., мутук тостор тыаһа). ☉ Подражание громкому звуку ломающегося тонкого сухого сука, треск
«Тыс» гына тыаһаабытынан, уоттаах чохтор хаарга түһээт, хараарбытынан бараллар. Амма Аччыгыйа
Онтон икки кулгааҕа, мэктиэтигэр тыс-тыс тыаһаан ыла-ыла, бүрүтэ ылбахтаан хам туттумахтаан кэбистэ. Эрилик Эристиин
«Тыс» диэн тыл мутук тостон тыс гынарын үтүктэр, «бар» диэн тыл туох эрэ ууга бар гына түспүтүн үтүктэр. Күндэ
ср. казах. тыс ‘подражание шипению, шороху и др.’, тысыр ‘шорох, шелест’

1. даҕ.
2. Буспатах, оргуйбатах (аһыыр ас туһунан). ☉ Некипячёный, неварёный, сырой
   «Сиикэй балыгы сиэбэппин диир», — дии-дии ол киһи кыһыллыбыт балык этин ылан быһа хадьырыйар. Н. Якутскай
   Сиикэй ууну иһэллэр. Н. Габышев
   Таһырдьа сиикэй эт буһуох айылаах, от-мас сымалата барыта оргуйар өҥүрүк куйааһа. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Сииргэ сөп гына буһа илик, ситэ илик (сир, оҕуруот астарын туһунан). ☉ Неспелый, незрелый. Сиикэй сугун. Сиикэй отон
   □ Сотору соҕус буолабуола сиикэй эриэхэни ууга буһаран сии сатыыллар да аһыыта, амтана куһаҕана бэрт. Н. Павлов
4. Кыһын ситэ тоҥмокко уунан көрө сытар. ☉ Незамёрзший (в зимнее время — о водоёмах)
   Күөл тулата кылдьыылыы тоҥмут, ортото сиикэй. Н. Якутскай
   Сэтинньи ыйга күөлэттэргэ үөс өттүлэрэ төһө эмэ ыраахтан сиикэй турар үһү. Далан
   Ахсынньыга сиикэй сытан Хара уунан дэбилийэр Хоту муорам, хотун эбэм Уорастыйан үөһэ тыынар. А. Бэрияк
5. аат суолт.
6. Өрүскэ, үрэххэ, күөлгэ кыһын тоҥмокко сытар дьухха сир. ☉ Полынья
   Өйдөөн көрбүтэ — сиикэйгэ түспүт. Суорун Омоллоон
   Үрэх, өрүс сиикэйэ ыраас салгыннаах буолан, балык мустар сирэ, онно кыһыннары балыктыыллар. Багдарыын Сүлбэ
   Үрэх биир сиринэн сиикэйэ хараара сүүрүгүрдэ сытар. «ХС»
7. көсп., кэпс. Олоҕо суох, сымыйа, албын. ☉ Ложь, обман, неправда
   «Ити сиикэйэ, Уйбаачаан бөрөҕө сиэппитэ», — Боруукай ойон турда. Болот Боотур. [Былаасап Быыбарынай:] Дьэ дьикти куһаҕан кэпсээн доҕор… Хайа, сиикэй буолуо… Н. Түгүнүүрэп
   [Мааппа:] Сотоколуур удаҕан абааһыны кытта илэ көрсөн кэпсэтэр үһү ээ… [Дьөгүөссэ:] Ээ, адьарай, сиикэйэ буолуо. Күндэ
8. түөлбэ. Саҥа бултаммыт балык сибиэһэйдии сиэниллэр өрөҕөтө. ☉ Брюшная часть сырой, только что выловленной рыбы (считается лакомством у северных якутов)
   Аргыһым кэпсээнин хоптолор Сэҥээрэр курдуктар, Сиикэйи быһаллар хотулар, Остуол да тардыллар. Н. Босиков
   ◊ Сиикэй арыы көр арыы II
9. Эриэн тирии матаҕаҕа: Иэдьэгэйдээх лэппиэскэ, Икки муунта сиикэй арыы …… Ийэ өйүө укпута. Күннүк Уурастыырап
   Тайҕаттан аҕалбыт чэйбинэн-табахпынан отут муунта сиикэй арыыны булуннум. Эрилик Эристиин
   Хайах син биир чохоон курдук оҥоһуллар, ол гынан баран сиикэй арыыга үүт оннугар сүөгэй уута кутуллар. Дьиэ к. Сиикэй баас көр баас
   Хандалы эриллэн, ол эдэр бассабыык, Харытаатаҕа сиикэй баас буолбута. П. Ойуунускай
   [Ат] ыҥыырга, ботоҕо астаран, арҕастарыгар кыһыл сиикэй баастар тахсыбыттара. А. Сыромятникова
   [Эһэ] атаҕын сиикэй бааһа дьаралыйан, туох баар этиттэн-хааныттан барытыттан тардыстан ыалдьара. И. Федосеев. Сиикэй маҥан — ньыламан маҥан диэн курдук (көр ньыламан). Мунан барар мунаа маҥан, тэйэн барар сиикэй маҥан, халтарыйан барар хатыр маҥан (өс хоһ.)
   каракалп. шийки, кирг. чийки, тув. чиг, казах. шики

I
туохт.
1. Туохха эмэ куһаҕаннык, дьон сирэрин курдук быһыыланаҥҥын олус кыбыһын, улаханнык кэлэнэ-кэмсинэ, буруйдана санаа. ☉ Испытывать чувство стыда от неблаговидности своего поступка, стыдиться
[Сайсары:] Киэбирбэтин, …… билигин бэйэтэ саатыа маннык көрүҥнээх киһини куоракка тиэйэн иһэриттэн. Суорун Омоллоон
Ыалдьыты кытта төһө да истэҕинэ холуочуйбат, кэпсэлэ киирэр уонна тоҕо эрэ дьэ бэйэтин кэпсэнэр, дьиэтинэн эҥин өҥнөр. Онтуттан саатан сарсыарда тоҥуйа-тоҥкурууна киирэн соһутар. Н. Габышев
Кылааһын бүтэрбэтэх кыбыстыылаах сонунун ийэтигэр киирэн этиэн саатта. Т. Сметанин
2. кэпс. Тугу эмэ оҥоруоххун кимтэн эмэ толун, кыбыһын. ☉ Стесняться, смущаться, робеть перед кем-чем-л.
Саха сааппат, ыт харбат (өс хоһ.). Хомсомуолланан дьэ хайдах буолуой, тугу оҥоруой? Биир тылы саҥарарыттан саатан өлөөрү гынар. Болот Боотур
«Хайа да түһүлгэҕэ сааппакка ыллыах киһи эбиккин, мин эрэйдээх тосту хаалбыт эбиппин», — диэтэ Маппый. Эрилик Эристиин
3. Улахан сырдыгы утары кыайан көрүмэ, көрбөт буолан хаал (киһи эбэтэр харамай хараҕын этэргэ). ☉ Не выносить яркого света, быть ослеплённым им (о глазах человека, животных)
Күн туундараҕа дьиктитик чаҕылыччы тыкпыт сырдыгар киһи хараҕа саатар. Н. Заболоцкай
Хараҕа саатан, быһыта симмэхтээтэ. М. Попов
Күн диэки көрдөхпүнэ, хараҕым саатар, кыайан көрбөппүн. Н. Тарабукин (тылб.)
4. Кэлэр кэмҥэ уонна сэрэтэр киэпкэ, атын туохтуур буолбат форматын кытта ситимнэһэн, «ону баҕас кыайан оҥоруоҥ суоҕа» диэн үөхсүү өйдөбүлүгэр туттуллар. ☉ В форме будущего времени и возможного наклонения в сочетании с отрицательной формой другого глагола употребляется в значении: «вам не удастся это сделать»
Хайа, булан таһаарымына саатаайаҕын. Н. Неустроев
Чэ, бачча дууһаны барытын кырган барбатаххына саатыаҥ! Амма Аччыгыйа
♦ Саатар сирэйэ суох (сирэйэ сааппат, сирэйдээх буолан сааппат) — сааты-сууту саныыр кэрээнэ, суобаһа суох. ☉ Бесстыдный, наглый; ни стыда, ни совести. Саатар сирэйэ суох киһи
□ Ити курдук майгыгыттан-быһыыгыттан сирэйдээх буолан сирэйиҥ саатыа дуо?! А. Софронов
Сирэйиҥ сааппат эн, сатана уола! Амма Аччыгыйа
◊ Саатар эт (сэп) кэпс. — эр киһи эбэтэр дьахтар ууһатар уоргана. ☉ Половой орган мужчины или женщины.
ср. др.-тюрк. йачан, с.-юг. йоат ‘стыдиться’
II
аат. Туох эмэ куһаҕаны, дьон сирэрин, сиргэнэрин оҥорортон улаханнык кыбыстыы; кыбыстар санаа. ☉ Чувство стыда, стыд; позор
Дьахтар саата улахан (өс ном.). Бар дьоҥҥо саат диэн аахсыллыбат буолбут быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Дьон айатыгар өлбүт куобаҕы тыытаҥҥын сааты оҥороойоҥуй. Амма Аччыгыйа
Омукөһүк дьоҥҥо ыҥырыллан ыһыахха барарыгар суос-сатыы барара эмиэ саат, дьэ ол иһин айаҕалыы сатаан тиҥэһэ аты тутан баайда. Эрилик Эристиин
♦ Саакка киир (бар) — бэйэҕэр сааты, сааттааҕы оҥоһун, саакка түбэс. ☉ Совершить что-л. постыдное, осрамиться, опозориться
[Дьүһүнүнэн үчүгэй уол төрөөтөҕүнэ] Сардаҥалаах сырайдаах, …… Самалдьыгас майгылаах Саҥас урууларын Саатабыла буолан, Саҥа ыччат дьоҥҥо Саакка барыаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туох буолан туора дьон балааккатыгар сыбыытыыгыный? Саакка киирэн хаалаайаҕыный! П. Ламутскай (тылб.). Саакка киллэр (ыыт) — киһи саакка киирэрин оҥортор, саакка түбэһиннэр. ☉ Выставлять кого-л. на позор, навлекать на кого-л. позор, дискредитировать кого-л.
Тыһы кырынаас курдук ньыламан маҥан сирэйигэр ымсыырдан, үс улуус үтүөлэрин оҕолорун барыларын саакка киллэртээтэ. Н. Якутскай. Ээ, айдаараайаҕын! Киһини саакка ыытан… В. Гаврильева. Сааккыттан таҕыс — кэрээҥҥиттэн тахсан сааты санаабат буол. ☉ Наглеть, терять чувство стыда, становиться бесстыдным
Ыстаарыста букатын саатыттан тахсыбыт киһи. А. Чехов (тылб.). Саатта куттар эргэр. — онно суоҕунан саакка киллэрбитин, холуннарбытын иһин киһиттэн үбүнэн-аһынан төлөбүрдэ ирдээн ыл. ☉ Брать плату, компенсацию с кого-л. за моральный ущерб, оскорбление чести и достоинства
[Хотуна эмээхсин] халыымын иэстиир, өссө ордугун саат куттарар, ыстарааптатар дуу үһү. А. Сыромятникова
Эн, Чомчоор, миигиттэн биир ийэ таба уон удьуорунан саат куттаран ылан байаары ол-бу буолан кубулуна тураҕын буолбат дуо?! П. Ламутскай (тылб.). Саатта кутун эргэр. — киһини холуннарбытыҥ, онно суоҕунан саакка киллэрбитиҥ иһин үбүнэн-аһынан төлөбүрдэ төлөө. ☉ Платить кому-л. за оскорбление, причинение морального ущерба
Саат куттаммын, биир кур оҕустаахпын бэрик биэрэн, [кинээһи] нэһиилэ ыыттым. М. Доҕордуурап
ср. тодж. йат, тув. ыйат ‘стыд’

аат.
1. Сүөһү уонна сорох кыыллар атахтарын үктэнэр өттүн кытаанах таһа. ☉ Копыто
Туйаҕа суох — сылгы суох (өс хоһ.). Сыарҕалаах ат туйаҕын тыаһа чигди ортотунан өрүһүспэхтии курдурҕаан ааста. Амма Аччыгыйа
«Кэйиикэп» …… тэбиэлээн кууһуннарбахтаата, туйаҕын кырыытынан ыы олорор Таня атаҕын, хаана ыһыллыар диэри, дьукку тэбэн кэбистэ. М. Доҕордуурап
2. Сүөһү туйахтары сылдьар атаҕа (дыраһааҥка оҥорорго тут-лар). ☉ Часть ноги копытного животного от колена до копыта, лытка (используется для приготовления холодца)
Учукаас оҕонньор биир туйаҕы көрдөөн ылан тиниктээтэ. А. Софронов
Баайдартан бараммыт Бас, туйах ыламмыт, Оһоҕу күөс өрөн отторбут, Ол киэһэ миин иһэн хонорбут. Күннүк Уурастыырап
Туйахтан түөрт порция миини бэлэмниир буоллахха буһарарга анаан ыраастаныллыбыт балтараа киилэ туйах, икки лиитирэ уу, сүүс кыраам туус ылыллар. ТИИ ЭОСА
♦ Кулунун туйаҕа киирбит — кулун атаҕа киирбит диэн курдук (көр кулун)
Кырдьаҕас киһи кырыйдаҕым дии. Кулунум туйаҕа киирэр сааспын ааспытым ыраатта... Н. Лугинов
Муос муоска, тиис тиискэ, туйах туйахха көр муос I. Аргыылаптар хааннара миэхэ эмиэ баар. Муос муоска, туйах туйахха буоллун. Софр. Данилов. Туйаҕын хатар — туоххунан эмэ (хол., үтүө быһыыгынан-майгыгынан, үлэҕинэн-хамнаскынан) кими эмэ удьуордаа, ким эмэ (үксүгэр аҕаҥ) курдук буол. ☉ Быть достойным преемником, наследником кого-л. (букв. просушить чьи-л. копыта)
Чулуу ыанньыксыт туйаҕын, баҕар, бу кыысчаан хатарыа... С. Федотов
Аҕатын туйаҕын Хатарар булчут баар, Табанан, атынан Тайҕаҕа сылдьар наар. С. Тимофеев
Төрөппүт үтүөтүн салгыыр туруктаах оҕону «аҕатын туйаҕын хатарыах оҕо» дииллэр. ЧМА ЭТНББ. Тэҥн. тыҥыраҕын хатар. Туйах хатарааччы — ким эмэ үтүө майгытын, үлэтин-хамнаһын, олоҕун утумнааччы, салҕааччы. ☉ Достойный преемник, продолжатель дела
Олус уһуннук күүттэрэн баран, сокуоннай туйах хатарааччы, бастакы уол төрөөбүтүн кэннэ үөрүмүнэ даҕаны. «Чолбон»
Ким барыта туйах хатарааччылаах буолуон баҕарар. П. Ламутскай (тылб.). Туйаххын туура тэп — үчүгэйдик, байылыаттык олор. ☉ Жить в достатке
Туруу бараан дойдугутугар Туйаххытын туура тэбээриҥ, Тэгил ийэ сиргитигэр Тэлгэһэттэн тэлгэһэни Тэнитэн иһээриҥ! С. Зверев
Чакыана, Быыпсай обургу туйаҕын туура тэппит диэх курдук, хатаннык саҥарда. А. Сыромятникова. Тэбэр туйах чэрчитэ, үҥэр муос өргөһө, уһун кутурук оҥоһуута фольк. — тойонугар уҥа илиитэ буолбут эдэр киһини хоһуйар олук. ☉ Формула, описывающая молодого человека, являющегося верным слугой, «правой рукой» своего хозяина (букв. окружность лягающего копыта, острие подставляемого рога, отделка длинного хвоста). Хабаҕар диэри батыр маҥан, тыһыгар диэри ньыламан маҥан туйаҕар диэри түмэлдьи маҥан фольк., сиилээн. — чэпчэки, сэлээрчэх майгылаах кыраһыабай дьахтары хоһуйар олук. ☉ Формула, описывающая красивую женщину лёгкого поведения (букв. до низа живота сплошь белая, до ног своих чисто белая, до копыт (т. е. ногтей) своих отменно белая)
◊ Кулун (сылгы) туйаҕа көр кулун
Үүйэ …… алаадьы курдук, ууга хаптайа сытар, кулун туйаҕын сэбирдэхтэрин быһа тардан ылан иэдэһигэр саба тутар. Л. Попов
Кэчигирэччи тэлгэммит Күөлбүтүгэр кулун туйаҕа. Баал Хабырыыс
Туйах баҕата — сылгы баҕата диэн курдук (көр баҕа I). Атым, туйаҕын баҕатыгар мас киирэн, доҕолоҥнообут. СГФ СКТ. Туйах тумуга бэт. — туйахтаахтар саамай алын, туйахтарын иһигэр сылдьар уҥуохтара. ☉ Нижняя кость конечностей копытных, закрытая роговым башмаком, копытом, копытная кость
Тыа хаһаайыстыбатын сүөһүтүн туйахтарын тумуга туйахтарын иһигэр сылдьар. СИиТ. Туйах тэллэй — мас кунааҕа диэн курдук (көр кунаах). Ойуур хаһаайыстыбатыгар маһы алдьатааччы туйах тэллэйдэр улахан буортуну таһаараллар
др.-тюрк., тюрк. туйаҕ, туйак, тояк

аат.
1. Киһи-сүөһү айаҕын икки өттүнэн (үөһээ уонна аллараа) тиистэригэр олох буолар уҥуохтар; киһисүөһү сирэйигэр ол уҥуохтар сылдьар сирдэрэ. ☉ Челюсть; подбородок. Сылгы сыҥааҕа. Сыҥаах быччыҥнара
□ Баанча хараҕа кэҥээбит, кыламана хойдубут, сыҥааҕа кырыыламмыт. Л. Попов
[Эһэ] сыҥааҕын икки баппаҕайын үрдүгэр уурбут, субу саба түһүөх курдук оҥостон сытар. Суорун Омоллоон
Дал иһигэр уонча туҥуй бургунастар кэбинэн сыҥаахтара оонньоҥнуу сыталлар. Н. Якутскай
2. Туох эмэ быһыытынан эбэтэр хамсыырынан киһи-сүөһү сыҥааҕар майгынныыр чааһа. ☉ Часть чего-л., напоминающая внешне или по действию, движению челюсть человека, животного. Сыарҕа сыҥааҕа. Чыскы сыҥааҕа
□ Кини көрүдүөрүн устун тимир суол сыҥаахтара сыыйылла сыталлар. С. Федотов
Урут хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, онтун билигин алтантан сыҥаахтыыр. «Кыым»
♦ Алын (аллараа) сыҥаах буол көр аллараа
«Сыла туоллаҕына, болдьоҕо кэллэҕинэ, нэһилиэк хата босхо сирдэнэн хаалыыһы», — Лобуох уус алын сыҥаах буола олордо. Күннүк Уурастыырап
«Сирэйэ эрэ ньыламан маҥан буолбат дуо?» — Ааныка күлэ-үөрэ алын сыҥаах буолла. А. Сыромятникова
Ити акаары тылыгар аллараа сыҥаах буола сытаҕын. «Чолбон»
Сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр көр сыарҕа. Билигин да миигин одуулууллар диэн, эн биһиэхэ сыарҕатын сыҥааҕын иҥиннэрэр үһү. М. Доҕордуурап. Сыҥааҕа ыарахан кэпс. — өҥөтүн ыараханнык сыаналыыр, ыарахан сыаналаах. ☉ Просить, брать дорого за услугу (букв. челюсть его тяжёлая)
Уон сүүстэн итэҕэһи ылыахтара суоҕа. Манна таһаҕас таһааччылар сыҥаахтара ыарахан. Н. Якутскай
Бу ырыынак ааныгар таксилар бааллар ээ. Хата, сыҥаахтара ыарахан соҕус буолуо. Р. Баҕатаайыскай. Сыҥааҕа ыпсыбат — 1) олус тоҥмут. ☉ соотв. зуб на зуб не попадает. Кыра уол тоҥон сыҥааҕа ыпсыбат буолбут; 2) туохтан эрэ үөрэ-көтө сылдьар. ☉ Пребывать в радостном настроении, улыбка не сходит с лица. Сыҥааҕа ыпсыбат буола үөрдэ. Сыҥааҕа ытыстар — 1) уһун кыһын устата эһэ аһаабакка сытар буолан, сыҥааҕын иҥиирдэрэ мастыйан, айаҕын аанньа аппат буолан хаалар. Ону сыҥааҕа ытыстар дииллэр. ☉ Так говорят, когда за долгую зимнюю спячку челюсти у медведя сцепляются так, что он не может раскрыть свою пасть (букв. челюсти сжимаются); 2) көсп. Сыҥааҕа ытыстыбыт эһэҕэ дылы күлбэт-үөрбэт, саҥарбатиҥэрбэт мас сирэйдэн. ☉ Придать лицу холодное, непреклонное выражение
Кыһыйбыт аһыйбыт иһин тэҥнэһиэҥ дуо — сыҥааххын быһа ытыстан олороҕун. П. Ойуунускай
Омук куонсуллара сыҥаахтара ытыстан, күлэри көрбөтөх, мичиги билбэтэх сирэйдээххарахтаах дьон киирэннэр олохторугар олордулар. «ХС». Сыҥааҕын тыаһат (сыҥаахха уоптар) — сыҥаахха оҕус. ☉ соотв. влепить пощёчину. Уол үөхпүт киһини сыҥааҕын тыаһатта
□ Онуоха астарыах бокуой биэрбэккэ, Дьөгүөр бэлэмнэнэн турар уҥа илиитинэн охсуох курдук буолан иһэн, сүр сымсатык, хаҥаһынан аҕалан, Баһылайы сыҥаахха уоптаран кэбистэ. Күннүк Уурастыырап. Сыҥааҕын уута сүүрэр — амтаннаах аһы сиэҕин олус баҕаран айаҕын иһэ симэһининэн туолар. ☉ соотв. слюнки текут у кого-л.
Аны биирдэ омурдарым дуу, омурпатым дуу?.. Хата, сыҥааҕым уута дэлби сүүрдэ. Суорун Омоллоон
Никитин аҕабыыт уолаттара бэрэмиэнэ кэмигэр барыанньа, арыы кыбытыылаах буулканы сииллэрин көрүөххэ үчүгэй да буолара. Мэктиэтигэр сыҥаахпыт уута сүүрэр. «ХС»
Кини күөс хаһан буһарын кэтэһэр, сылаалаах уһун айан кэнниттэн сыалаах эти сиэхтээҕин саныысаныы, сыҥааҕын уута сүүрэр. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. силин быһа ыйыстар (1). Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын — киһи киһиэхэ туох эмэ үчүгэйи ыралыыр курдук эттэҕинэ, истээччи онуоха махтанар тыла. ☉ Благопожелание: желаю сытой, благополучной жизни (букв. пусть твой подбородок станет жирным, а рот — масляным). Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын (өс хоһ.). Сыҥаахха олорус — тыл бырахсан кэпсэтиигэ ойоҕостон кыттыһан бар. ☉ Вмешиваться, влезать бесцеремонно в чужой разговор (букв. садиться кому-л. на челюсть)
Дьахтар кэпсэтиигэ кыттар буоллаҕына сиилиир этилэр: «Сыҥаахха олорсон, дьахтар бөҕө», — дииллэрэ. А. Сыромятникова
[Поскачин] тыл этэртэн тардынна, этээччи табаарыстарга тыл бырахсан сыҥаахтарыгар олорсо сатаата. «ХС». Сыҥаах хоҥнор эргэр. — кэргэн кэпсэтэр кыыһыҥ аҕатыгар, кыыһын биэрэригэр эрэллээх, бастакы кэһиигин аҕалан туттар (атах эт, арыгы, харчы уо. д. а.). ☉ Делать первые подношения отцу невесты для получения его согласия (букв. отрывать челюсть)
Суорумньулаһыы, сыҥаах хоҥнорсуута кинилэргэ умнуллубат кэрэ-бэлиэ күн буолан сылдьыаҕа. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. хоонньоһор кэһии. Сыҥааххын хоҥнор — 1) өр саҥарбакка сылдьан баран саҥар. ☉ Заговорить после продолжительного молчания
Көр, биирдэ сыҥааххын хоҥнорордоох эбиккин ээ. Мин өссө букатын ньомуой уол олорор диэммин, арыый кымньыыбынан таарыйталаан ыла сыстым эбээт! Н. Заболоцкай; 2) өл хаба түс, аһыы түс. ☉ Закусить, перекусить, подкрепиться
Эһэ саас арҕаҕыттан тахсаат, сыҥааҕын хоҥуннаран баран, аан бастаан кымырдаҕаһынан, онтон кэлин барынан бары, туох түбэспитинэн аһылыктанар. ПАК АаТХ. Тыллаах сыҥааҕынан сөбүлээб. — дьыалата көстүбэккэ аҥаардас тылынан эрэ. ☉ Только на словах (делать что-л.), фразёрствовать (букв. языком и челюстью)
Аныгы баҕайылар, тугу да бүтэрбэккэ сылдьан, тыллаах сыҥаахтарынан эрэ кынаттанар буоллахтара үһү. А. Софронов
Уон улууһу тыллаах сыҥаахпынан абылаан, ыллаан аһыы сылдьабын. М. Доҕордуурап
Тыллаах-сыҥаах иччитэ көр иччи. Мылаховтаах Тылгынов диэн иккиэн көҥдөй, аҥаардас тыллаах сыҥаах иччилэрэ дьон. Н. Лугинов
◊ Бэргэһэ сыҥааҕа (кулгааҕа) көр бэргэһэ
Бэргэһэм сыҥааҕын баанан, сонум саҕатын туруоран баран, ол таһынан саал былааппынан тууна бааммытым да, тыал син биир иҥнибэт — быыһынан киирэр. С. Никифоров
[Харачаас] бэргэһэтин сыҥааҕын кырыатын үтүлүгүнэн туора-маары соттон кэбистэ. П. Филиппов
Оһох сыҥаа- ҕа — холумтан диэн курдук. Таһырдьаттан Мукуйук Уйбаан киирэн, саҥата-иҥэтэ суох, оһох сыҥааҕар холумтаҥҥа илбиллэн олорор. Күндэ
Оһох сыҥааҕар уонча саастаах Сэмэнчик диэн уол мас аты оҥорон тиниктэһэр. Н. Түгүнүүрэп
Оҕолорум ыал оһоҕун сыҥааҕын кэтээн хааллахтара, улааталларыгар тиийбэтим. Н. Түгүнүүрэп
Сыарҕа сыҥааҕа көр сыарҕа. Кини уолу кытта кэккэлэһэ, киэҥ суол уҥа өттүнэн, килэркэй сыарҕа сыҥааҕын суолун устун, оргууй хаамар. А. Сыромятникова
Кэтит сыарҕа сыҥааҕа хобордооххо сыаны сырылаппыттыы сыыгыныыр, ат туйахтара чыычаахтыы чыбыгыраһаллар. Н. Габышев. Сыҥаах баттан — сыҥааххын илиигин тоҕонохтоон өйүү тут. ☉ Подпереть щёку (щёки) рукой (руками)
Олоҥхоһут атаҕын оллоонноон, сыҥаах баттанан олорон, былыргы дьыл былдьаһыктаах быһылааннарын кэпсээн кэрэхсэтэн эрэр. Амма Аччыгыйа
Дьукаахтара Иһиччит Ньукулай, уокка аргынньахтаан, сыҥаах баттанан олорон, улам-улам сайдан, күөмэйэ чөллөйөн, …… олоҥхолоон куйуһутан истэ. Болот Боотур
Татьяна Сергеевна икки илиитинэн сыҥаах баттаммыт, киэҥ хараҕа килэбэчиҥниир. Н. Габышев
Сыҥаах ойуун — аҥаа- был 2 диэн курдук. Тымтык «сыҥаах ойуун» албынныыр этэ Күөспүт оннугар ыстанан. Баал Хабырыыс
Онтон сааскы муҥха буолар, биһиги дьоммут кэлэллэрин кэтэһэн, «сыҥаах ойуунунан» билгэлэнэбит. «ХС»
ср. ДТС еҥэк, йаҥах, тув. чаҥак, чаак ‘щека’, тат. яҥак ‘щека’, саҥак ‘жабры (у рыб); нижняя челюсть; бородка, выступ плотничьего топора; черенок заступа’

1. аат.
2. Тулалыыр эйгэни хабан барытын көстөр оҥорор сардаҥарыы. ☉ Свет, освещение
   Уоттара үөрбүт-көппүт курдук лиҥкинэччи умайан, балаҕан иһэ бүтүннүү күндэлэс сырдык буолла. А. Софронов
   Биир күн, эһэ бэйэтэ сүгүллэн туран арҕах бүөтүн төлө тарта — сырдык кутулла түстэ. Болот Боотур
3. көсп. Билии-көрүү, үөрэх, сайдыы. ☉ Знание, просвещение
   Эһиги иҥэрэн биэрбит Сырдыккытын тэнитэ — Туундара, тайҕа устун ииппит Көччөхтөргүт көппүттэр. Эллэй
   Сарсын аҕам кэлэн баҕар, үөрэн диэн, сырдыкка ыытыаҕа, Баҕар, ыраах ханна эрэ кыйдыаҕа. С. Васильев
   △ Хара баттала суох дьоллоох-соргулаах, көҥүл олох. ☉ Счастливая, свободная жизнь
   Кини хараҥаттан сырдыкка тардыспыт кылгас олоҕо итинник. Н. Якутскай
   [Күкүр Уус:] Онон, дьэ, сырдыкпыт, ыйдаҥабыт ханан баарый: сүбэлээн, ыйан кулу, ити үллэ-үллэ үчүгэй диир холкуостарыгар киирэбин дуу, суох дуу? Суорун Омоллоон
   Сырдык туһугар дуолан охсуһууга угуйан …… былыттары быыһынан курбуулуу көттө толлору билбэтэх дохсун көтөр. Амма Аччыгыйа
4. даҕ. суолт.
5. Сырдыгынан сыдьаайар, тыгар, хараҥата суох. ☉ Яркий, светлый, не тёмный
   Ботуруускай ааҕар балаҕана тыа сиригэр ымсыылаах ыраас, сырдык, киэҥ дьиэ эбит. Амма Аччыгыйа
   Илин хайа кэтэҕиттэн күн сырдык төлөнө хараҥа халлааны хайа тыыран, тахсан эрэр эбит. Эрилик Эристиин
   [Холкуостаахтар] сайыҥҥы сырдык түүҥҥэ оттуллубут отуу уотугар муһуннулар. М. Доҕордуурап
6. Маҥанныҥы, туртайан, сырдыйан көстөр (өҥ). ☉ Светлый (о цвете)
   Сытыы сымала сыттаах Сырдык мас эркиннээх Сытыары охсуу дьиэҕэ Сырайбынан кэтиллэ түстүм. С. Зверев
   [Дьахтар] Сырдык сиидэс былаатынан Сыҥаахтыы саба бааммыт. С. Васильев
   Сырдык кумааҕыны иннибэр уурдум, Суруксут аны киһи буоллум. Н. Тарабукин (тылб.)
   △ Сүрүн өҥтөн балачча убаҕас өҥнөөх. ☉ Более светлый, бледный, чем основной цвет
   Лаампата сааскы ача Сырдык күөҕэ таастааҕа. П. Тобуруокап
   Сыаналаах сырдык сиэрэй көстүүмэ эрэ кини хараҕар көстөн ааста. Л. Попов
   △ Харата суох — маҥан, күрэҥ, саһархай (киһи сирэйин, баттаҕын, хараҕын этэргэ). ☉ Светлый (напр., о глазах, волосах, коже человека)
   Кини сырдык дьэҥкир харахтарынан миигин одуулаһара. Далан
   Игорь Иванович сырдык баттаҕын өрө анньынна. Н. Лугинов
   Били сырдык сэбэрэлээх кугас бытыктаах нуучча киһитэ сибилигин аҕай мичээрдии турбут сирэйэ курус гынан, тыйыһыран, икки чабырҕайын тымырдара улам күүрэн ыллылар. П. Филиппов
7. көсп. Туох да хараҥанан күлүктэммэтэх, дьоллоох, үөрүүлээх (хол., олох). ☉ Счастливый, ничем не омрачённый (напр., о жизни)
   Сындыыс уота үктэллээх Сырдык олох саргытын Күммүт-дьылбыт эргийэн Күөйэ көтөн эрэбит. П. Ойуунускай
   Сыламтата суох сырдык күннэр сыдьаайан эрдэхтэринэ, доҕотторуом, сытан, сыылбатыйан эрэ хаалымыаҕыҥ! Суорун Омоллоон
   Кини кылгас, сырдык, үөрүү-көр наардаах олоҕор чугас дьонуттан өлөн эрэр киһини бу бастакы көрүүтэ эбээт. Н. Габышев
8. көсп. Ыраас, дьэҥкэ (өй, төбө туһунан). ☉ Ясный, светлый (напр., об уме)
   Сырдык өйгүн тумус туттан, Сырыт бу күн сиригэр. С. Данилов
   Ол иһин киһи аймах сырдык өйдөөхтөрө биһиэхэ тардысталлар. Амма Аччыгыйа
   [Генерал:] Саха саллаата, сырдык төбөҥ иһин …… бүтүн аармыйа аатыттан махтанабын. И. Гоголев
   ♦ Күн сирин (сырдыгын, күнү) көр көр күн. Күн сырдыгын көрдөрбүт күн күбэй ийэ
   □ Хойукку да көлүөнэ ыччаттарбыт, Хостон хос да сиэн ыччаттарбыт …… Үрүҥ күн сырдыгын көрдүннэр, Үүнэн олорон истиннэр! Күннүк Уурастыырап
   [Эдэр ааптардар] уончалыы хоһоонноро күн сырдыгын көрбүт. «ХС». (Үрүҥ) күн сырдыга баҕалаах — олох олорор күндү. ☉ Жизнь дорога ΄ (букв. свет белого солнца желанен)
   [Былаас:] Маайа, биһиги иннибитин ыларга сорунан кэлбит дьон быһыылаахтар, …… начааскыга да күн сырдыгын көрөр баҕалаах. А. Софронов
   Күн сырдыгыттан (сириттэн) матта көр күн. [Туллук:] Биһиги иккиэн — саҥардыы көҥүлү көрөн Сэрбэйэ тыллан барбыппыт. Күн сырдыгыттан матарыма! И. Гоголев
   Кини олох ыар мускуурун тулуйбакка, түөрт уонун тахсан иһэн күн сырдыгыттан матар дьылҕаламмыта. ОИП Х
   Бачча оҕо сааскар күн сырдыгыттан матыаххын баҕарбат буоллаххына толор. «ХС». Сырдык тыыным быстыар диэри — тыыннааҕым тухары. ☉ соотв. до последнего вздоха (букв. пока не прервётся светлое дыхание). Сырдык тыыммыт быстыар диэри, Үллэр мудан Үйэбит тухары Алҕанныыбыт эбинэ тугуй? Туоннуубут эбинэ тугуй? Саха фольк. Сырдык тыына быһынна — куһаҕан буолла, анараа дойдуга аттанна, өллө. ☉ Умер, скончался (букв. прервалось светлое дыхание)
   Кэнчээри ыччатым иннигэр, Кэс дойдум туһугар, Сырдык да тыыным быһыннын, Уран уҥуоҕум да куйаланнын. С. Зверев
   Н.Х. Муксунов балыыһаҕа киирэн икки хонон баран сырдык тыына быстыбыта. «Сахаада»
   (Сырдык) тыынын быс көр быс. Сырдык тыыннааҕы быспыт сыысхалбыт, Киһини кэрдибит сиҥкэлбит суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Үрүҥ бандьыыттар — кини ыстаабын дьонун сырдык тыыннарын быспыттара. «ХС»
   (Сырдык) тыыҥҥын толук уур көр толук. Эн күндү көҥүлүҥ Толуллуутун туһугар Кини сырдык тыынын толук ууртун …… саныыр буолаар! Күннүк Уурастыырап
   Фашизмы …… түөрэ эһэр туһугар мөлүйүөнүнэн …… дьоннор сырдык тыыннарын толук уурбуттара. «ХС»
   (Сырдык) тыыҥҥын тэскилэт көр тыын. Бу Олоохоп быраас илиититтэн мүччү туттаран, сырдык тыынын тэскилэтэ сылдьар. Болот Боотур
   ◊ Күн сырдыга көр күн
   Ойоҕосторуттан түһэр күн сырдыга кинилэр [уоллаах кыыс] чэгиэн сирэйдэригэр түспүт. Н. Лугинов
   Уонна күөх үүнээйи Үрдүк күн сырдыгар тардыһар. Күннүк Уурастыырап. Сырдык аат үрд. — өлбүт киһи ытык аатын кэриэстээн ахтарга туттуллар. ☉ Употребляется при почтительном упоминании о ком-л. умершем, погибшем (букв. светлое имя)
   Норуотуҥ эн сырдык ааккын Ахтар, чиэстиир күнүгэр Хомотуохпун баҕарбаппын Хоҕу хостоон, күөдьүтэн. С. Данилов
   Тохтоо, ааһар киһи, Ытыгылаа, биһи Ыччат дьоммут уҥуохтарын, Ахтан аас Сырдык ааттарын. А. Абаҕыыныскай. Сырдык мөссүөн — чуолкайдык өйгөр хаалан хаалбыт, хараххар көстөн кэлэр ким-туох эмэ дьүһүнэ. ☉ Живое, наглядное представление о ком-чём-л., светлый образ
   Маайыс, тоҕо эн ыраас, сырдык мөссүөнүҥ миигиттэн арахсыбата буолуой? С. Ефремов
   Кини хараҕар саҥа тыллан эрэр сибэккилии үчүгэйкээн бэйэлээх кыыс оҕо сырдык мөссүөнэ көстө түспүтэ. С. Никифоров
   [Маша] хараҕар Александр сырдык ыраас мөссүөнэ, мичээрдээбит арылхай хараҕа көстөн кэлэ турар. М. Доҕордуурап. Сырдык хаан үрд. — көҥүл олох, кырдьык иһин охсуһууга буойуттар толук ууран тохпут хааннара. ☉ Кровь, пролитая за свободу, справедливость
   Кинилэр онно, букатын соторутааҕыта үөрэкөтө айаннаан испит ыччаттар сырдык, ыраас хааннара тоҥ хаарга халыйан сытар сирдэригэр тиийбиттэрэ. А. Сыромятникова
   Уол оҕо төрүөн, дойдум иһин Сырдык хааммын тохтордум, Дьолу көмүскээн, сэриилэһэн. И. Эртюков. Сырдык хааннаах — ньыламан маҕан ыраас сэбэрэлээх, харата суох. ☉ Светлый, светлокожий
   Аллараа боротуохаттан икки улахан биэдэрэҕэ толору уу тутуурдаах бааһынайдыҥы сырдык хааннаах уол таҕыста. Э. Соколов
   Миичээн — арылыччы көрбүт харахтаах, долгуннурар хара баттахтаах, сырдык хааннаах, толору эттээх-сииннээх уол. А. Кривошапкин (тылб.)
   ср. ДТС йарух ‘свет, сияние, блеск, луч’