ханардаа диэнтэн холб. туһ. Ханаҕар быһыылаах Хатын дьахталлар, Ханыылаһа-ханыылаһа, Хаамсан ханардаһан, Хараҕы сымнаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итиччэни истэн Дьоно тоҕуорустулар, Дьахталлар ханардастылар, Кыргыттар сырыстылар, Уолаттар чуоҕустулар. П. Ядрихинскай

үүннэр диэнтэн бэй
туһ. Халыҥ иэдэстэнэн, Хаһа үүннэринэн, Ханаҕар Уҥуохтанан …… истэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бурдугу үүннэринэн аһыы сылдьан баран, ол күндү идэтин быраҕар норуот атын норуоттарга аптарытыата намтыан сөп. П. Егоров

туохт. Алаадьыта буһар, ыһаар. ☉ Печь, готовить оладьи
Үрүҥ дьиэҕэ ханаҕар диэн бэйэлээх дьахтар алаадьылаан бачыгырата олорор. Суорун Омоллоон
Абыычайы батыһан, Алаадьылаан, кус буһаран, Үлэ бүппүт малааһынын Үөрэ-көтө атаардылар. Күннүк Уурастыырап
Ийэлэрэ …… алаадьылаан тоһуйара. Оо, ол алаадьы барахсан минньигэһин, үчүгэйин эриэхсит! Н. Якутскай

I
хара лаһыр фольк. — туох да сырдыга суох биир килиэ, хара килиэ. ☉ Сплошь тёмный, чёрный, мрачный
Дьах тары таптаабатах, Дьаарай өлүү сыттаах, Хара лаһыр уолаттардаах Хат буолан көрбөтөх Ханаҕар хара Хапсыыра куо кыргыттардаах [эбиттэр Аллараа дойдуга]. П. Ойуунускай
Ыктахха даҕаны симэһин тахсыбат көрүҥнээх хара лаһыр дьахтар торбостуу марылаабытыттан Булумдьу со һуйан хаалар. Л. Попов
II
даҕ., кэпс.
1. Лаһыгырас, түргэн. ☉ Звучный, скорый (о шаге, напр., лошади)
Оҕуһун миинэн, лаһыр айанынан дьиэтин диэки таҥкычахтаппыта. Сэмээр Баһылай
2. көр лаһыгырас II
2
[Эбэ] кыпкыһыл лаһыр соботун туттаран, үөрэн кылапачыйар кэмэ бэҕэһээҥҥи курдук. «ХС»

сымнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Саатар, эн, атын киһи курдук, аһынан …… сылаас-сымнаҕас тылгынан сүрэхпин-быарбын сымнаттаҕыҥ дуу. А. Софронов
Ити хаптаһыннар төбөлөрүн сылаас уунан сымнатабыт. Амма Аччыгыйа
Дьахталлар сукуна курдук сымната имитиллибит таба тириититтэн кырыйан ичигэс таҥаһы тигэллэр, хара, маҥан түүлээх тириилэртэн аттаран оһуор анньаллар, киэргэтэллэр. Н. Якутскай
♦ Сымнатан эттэххэ — быһа-хото буолбакка, тарда соҕус эттэххэ. ☉ Мягко говоря, мягко выражаясь
Кинилэртэн сорохторо ити ыстатыйаны, сымнатан эттэххэ, сураҕын эрэ истибит этилэр. «Кыым». Хараххын сымнат — туох эмэ үчүгэйи, кэрэни, күүтүүлээҕи көрөн дуоһуй, астына көр. ☉ Испытывать наслаждение, удовольствие от увиденного (приятного для глаз, для души; букв. смягчить глаза). Оҕоҕун көрөн хараххын сымнат
□ Ханаҕар быһыылаах Хатыҥ дьахталлар, Ханыылаһа-ханыылаһа, Хартыына курдук, Хаамсан ханардаһан, Хараҕы сымнаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт. Халлааҥҥа бар (көт), халлаан диэки туһаай. ☉ Лететь в небо, направляться в небо, бывать на небе
Халбыйа көрөн баран Хабылыннаран кэбиспитим, Халты баран халлаанныы турбута. Саха нар. ыр.
1977
[Уйбаан уол] Халлааннаан сылдьыбытын, Ханаҕар ый хайҕаабытын — Оҕо дьоҥҥо барытын Остуоруйалаан сааратыым. П. Ершов (тылб.)
♦ Сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө] көр сирдээ I
Онтон кэнники сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэт — ууга тааһы бырахпыт курдуга. А. Бэрияк
Уолчаана мэлийэн хаалбыта. Кини сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэтэҕэ. Н. Заболоцкай. Сирдээн эрэ тимирбэтэ [халлааннаан эрэ көппөтө] көр сирдээ I. Кыыс кыбыстан сирдээн эрэ тимирбэтэ, халлааннаан эрэ көппөтө. Халлааннаан көтүөҕүн — халлаан ыраах, <сирдээн тимириэ- ҕин — сир кытаанах> — ханна да барыаҕын билбэт (хол., атаҕастабылтан, үтүрүйүүттэн); тугу да гыныаҕын, оҥоруоҕун билбэт (хол., куттанан). ☉ Не знать куда деваться (напр., от притеснений, гонений); не знать что предпринять (напр., от испуга) (букв. чтобы провалиться сквозь землю — земля твёрдая, чтобы взлететь в небо — небо далеко)
Бардам баай батталыттан куотан сирдээн тимириэхтэрин сир кытаанах, халлааннаан көтүөхтэрин халлаан ыраах эбит. Софр. Данилов