дьайҕар диэнтэн хай
аата. Күн киэһэтийэн дьайҕарыыта суолга торҕоннообут үөр бөрөлөр сулукучуйан киирдилэр. В. Протодьяконов
Уум быыһынан үлүгүнэйэ сытан, Үөл-дьүөл үрүҥ түүн дьайҕарыыта, Ити мин кими көрөн аһардым? - Астыбыт халлаанныы сырдаатым. М. Тимофеев
Өрүкүйбүт буор сиккиэр тыалга оҕустаран дьайҕарыыта көрбүтэ: тротуар устун буор анныттан Аннушка, үүт-үкчү халлаан сырдыыта туох барыта сыыйа-баайа көстөн кэлэрин курдук, тахсан кэллэ. «ХС»

даҕ.
1. Сарыалланар, сарыал сырдыктаах. ☉ Светящийся лучами, лучистый, светлый. Сарыаллаах сааскы
□ Өлбөөркөй сарыаллаах дьэс ыйым — Үптэри эрэйбэт банаарым, Саатар, эн былыттан быкпаккын, Саһархай сырдыккын ыыппаккын. Эллэй
2. көсп. Үөрүүлээх-көтүүлээх, сырдык ыралаах. ☉ Радостный, радующий светлой перспективой
Саха кыраайын сабардыы Сайдыы тэнийэн, саҥардыы Сааскы ылааҥы халлаанныы Сандал уотунан кутаалыыр Сарыаллаах кэмигэр кэлбиппит. П. Тобуруокап

I
туохт. Өлүү сирдэ биэр, сирдэ анаа. ☉ Наделять землёй, выделить земельный участок
Сирэ-уота суох дьону сирдииргэ кэпсэтии буолла. Амма Аччыгыйа
Эһигини сирдиибит диэн кими өлөрөн аччарыһабыт? Суорун Омоллоон
Биһиэхэ хамнаска сылдьар дьоннору …… баҕас сир үчүгэйигэр сирдээ инилэр. Күндэ
♦ Сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө] — киһи хараҕын далыттан сүтэн хаалла, киһи булбат курдук мэлис гынна. ☉ соотв. как сквозь землю провалиться
Куоҕаһа буоллаҕына сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэккэ хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Кини сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Халлааннаан көттөххүнэ атаххыттан тутуом, сирдээн тимирдэххинэ баттаххыттан харбыам. «ХС». Сирдээн эрэ тимирбэтэ [халлааннаан эрэ көппөтө] — олус саатта, кыбыһынна, саатан барыах-кэлиэх сирин булбата. ☉ соотв. готов сквозь землю провалиться
Киргиэлэй хотун элэктээн эппитин билэн саатыттан сирдээн эрэ тимирбэтэҕэ. Болот Боотур
Кыбыстаммын, кыыс истиэ диэммин, сирдээн эрэ тимирбэтим. Р. Баҕатаайыскай
«Үнүргүбүн биллэхтэрэ, Үлүгэрим эбит…» — диэн, Сирдээн эрэ тимирбэккэ, Сэбиэттэргэ тиийбитэ. Күннүк Уурастыырап
II
туохт.
1. Кими эмэ кытта суолун көрдөрөн бииргэ барсыс. ☉ Быть чьим-л. провожатым, проводником, провожать кого-л. куда-л. Таал-таал эмээхсин сирдээн, иккиэн субуруһан көлүйэ күөлгэ киирэллэр
Саха фольк. Лааппылара ханан баарый?.. Сирдээ! Н. Якутскай
Миша дьэ мантан антах Наташатын сирдээн илдьиэхтээҕэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Көрбөт киһиэхэ сирдьит буол. ☉ Быть поводырём незрячему
Эмээхсини биир чороччу улаатан эрэр кыыс, тайаҕын төбөтүттэн тутан, сирдээн киллэрдэ. Эрилик Эристиин
Эрбэйбит баттахтаах, атах сыгынньах кыысчаан сылдьан хараҕа суох Харытыайы сирдиирим. В. Гаврильева
△ Инникилээ, инники баран атыттары батыһыннар (кыыллары этэргэ). ☉ Быть вожаком (напр., стаи)
Кырынаас …… лааскай саҕа буолбут оҕолорун сирдээн, баран иһэр. Н. Заболоцкай
Үөр бөрөҕө сирдиир булчут бөрө баар буолааччы. Р. Кулаковскай
2. көсп., кин. Кимиэхэ-туохха эмэ ыйар суолдьут буол, эркээйи буол. ☉ Указывать направление кому-чему-л., быть путеводной звездой
Миигин силлиэҕэ сирдээтэ Романтика чаҕыла. С. Данилов
Григоряны манна бэйэтин талааннаах идэтэ — муусуката сирдээн аҕалбыта. Суорун Омоллоон
Көмүс чуораан чугдаана Күлүктэммэт сырдыкка сирдиэҕэ! С. Васильев

тараах иэннээ - сынньан, таһыйан кэһэт. ☉ Побить, избить кого-л., подвергнуть телесному наказанию (соотв. всыпать горячих кому-л.), исполосовать кого-л.
Оҕолорум эрэйдээхтэри, күлүмнүүр көмүстэрбин, чэрэлийэр чэрбиэҥ кэлэрбин таһыйаҥҥын тараах иэнниэҕиҥ, кулугур кулгаахтыаҕыҥ. П. Ойуунускай
Хотуок, таах тарайан олорума, уута баһа киирэ оҕус, убайым кэлэн тараах иэнниэ. И. Гоголев
[Манчаары:] Син биир тутан ыланнар, Кулугур кулгаахтыахтара, тараах иэнниэхтэрэ. А. Софронов
Уйбаачаан өһүөннээх кулуба, Миигин иэстээн кинилэри Таһыйан тараах иэнниэҕэ, Кэмнэрин иннинэ иинниэҕэ. А. Бэрияк
△ Олус накаастаан кэһэт, ынырыктык сыһыаннас. ☉ Задать взбучку, дать нагоняй; изнурить, обескровить
Бэйикэй, хара ыт, бу айылаах оҥордоххун, сири-саары сирэйдиэм, кулугур кулгаахтыам, тараах иэнниэм сирдээн тимириэҥ, халлааннаан көтүөҥ суоҕа. Эрилик Эристиин. Биир сыҥсыйыы бурдук иннигэр миэхэ түүннэри-күнүстэри үлэлиэҥ, эйигин баҕас тараах иэнниэм мин диэтэх киһи. А. Федоров

туохт.
1. Тугу эмэ тугунан эмэ кыра-кыратык оҕус, охсуолаа. ☉ Несильно ударять чем-л. по чему-л., тюкать
«Оттон үгүс көмүһү да булбатарбын, саатар муунта аҥаарын да курдук көстөрө буоллар!» — дии саныы-саныы тооройон чокуйар. Н. Якутскай
Уһааттаах уулара халыҥ гына тоҥмут. Ону Маша үлтү чокуйан бытарытан биэрдэ. А. Сыромятникова
Онно [чууркаҕа] тааһын ууран туран, өтүйэтинэн аҥаар, уһуктаах муннугун чокуйбута. «Кыым»
2. Кими эмэ кэһэтэр эбэтэр өлөрөр курдук кырбаа, дьакый. ☉ Бить, колотить кого-л. для острастки; убить, уничтожить кого-л.
Сотору ол Коля оҕо улууска барар үһү. Онно тоһуйан, чокуйан баран, сирдээн тимирдэххинэ, халлааннаан көттөххүнэ сөп. Болот Боотур
Улахан эбит, ол биир эмэ түөкүнү чокуйан, кэһэлтэ таһаараллара? А. Сыромятникова
Уол саба сүүрэн ситэн ылар уонна тутан кэлбит маһынан чокуйар. И. Бочкарёв
♦ Оройун (баһын) чокуй — оройун аллар (тобул) диэн курдук (көр орой II)
Ороспуой кэлэн харчыны түөһээри гыннаҕына, баһын чокуйуллуо. Суорун Омоллоон
Хаһан эрэ эдэрбэр боксуор этим. Бэйэлэрин оройдорун чокуйуохпут. ЭКС ТБТ
ср. др.-тюрк., тюрк. тохы, тоху, чоку, монг. цохих ‘бить, ударять’

I 1) уст. наделять землёй, покосным наделом; 2) диал. выходить на промысловую охоту (в своё охотничье угодье) # сирдээн тимир = фольк. провалиться сквозь землю; сирдээн (да) тимирбитэ, халлааннаан (да) көппүтэ биллибэт как сквозь землю провалился (букв. неизвестно, то ли провалился сквозь землю, то ли улетел в нёбо); сирдээн тимириэҥ , халлааннаан көтүөҥ суоҕа не провалишься сквозь землю, не улетишь в нёбо (всё равно найду).
II водить, проводить (людей по незнакомым местам), быть провожатым, указывать дорогу; бу уол эһигини сирдиэ-ҕэ этот мальчик проведёт вас.

I
аат., үрд. Айылҕа баайдэлэй эйгэтэ барыта. ☉ Раздолье, простор; лоно природы
Киэһэрэн чуумпурбут дуолларга - ыраас халлаанныы сырдаабыт көлүччэлэргэ, туох эрэ кистэлэҥнээҕи сипсиһээри кэтэспит чараҥнарга ис иэйиилэрбин кимиэхэ эрэ кэпсиэхпин баҕардым. Далан
- Барахсаны [туртаһы] ыытыахха! Киэҥ дуолга көҥүл көччүйдүн. И. Федосеев
Айылҕа киэҥ дуолугар үөскээбит кукаакы тоҕо дьоҥҥо чугаһыы сатыырын билбит суох. В. Тарабукин
△ Улаҕата көстүбэт, киэҥ нэлэмэн сир. ☉ Широкое, обширное пространство, не ограниченное видимыми пределами
[Уол] иннигэр тэнийэ тардыллар киэҥ дуолтан, халыһыйар хайыһарын халысхан сырыытыттан санаата көтөҕүллэн, иннин хоту түргэнник тэбэн элэстэнэн испитэ. Далан
Акыйаан, киэҥ акыйаан, Таптыыбын эн күөх дуолгун. И. Гоголев
Өлүөнэ бэйэтин киэҥ дуолугар ыҥыра турар көстүүтэ кэрэтин эбитин! «ХС»
II
1. сыһ., кэпс. Букатын, адьас, төрүт (үксүгэр туохт. буолб. ф-тын кытта тут-лар). ☉ Совсем, совершенно, вовсе (преим. употр. с отриц. ф. гл.)
Таһырдьа дуол тахсаайаҕын. Дьүөгэ Ааныстыырап. Эһэ итини [бөрө улуйарын] истэ-истэ дуол хамсаабакка олорбут. А. Пахомов. - Суох, итинтикэҥ [ньирэй] атын дьону дуол билиммэт. Ыҥырар ы
2. эб. суолт. Даҕааһын аат бэлиэтин күүһүрдэр эбиискэ быһыытынан туттуллар (отой, олох). ☉ В сочетании с прилагательным выступает в качестве частицы, усиливающей его значение
Дуол кыра эрдэхтэн мин күнү таптыырым, Бэл киэһэ күн киирэн эрэрин тутаары Алаастан алааска сүүрэлиир буоларым. Эллэй
Сорохтор ураты аналлаах Дуол ыраах айаҥҥа хоҥноллор. Р. Баҕатаайыскай
Өлүөнэ эбэбит биэрэгэр дуол саҥа Куораттар, тутуулар, собуоттар көстөллөр. С. Васильев

туохт.
1. Туох эмэ бытархайы тарбахтарыҥ төбөтүнэн ыл. ☉ Зацепить что-л. кончиками пальцев
Кыл Сэлээппэ [киһи аата] саппыйатыттан табах кымаахтаан ылан биэрдэ. Л. Попов
Сонун эҥээригэр, сиэҕэр түспүт сыыһы биир-биир кымаахтаан ыла турда. А. Сыромятникова
Кыаны кымаахтаан, чокууру кытта бииргэ ыга тутта, хататын охсон сахта. В. Протодьяконов
2. Киһини тириититтэн икки тарбаххынан ыарыылаахтык быһа тут. ☉ Ущипнуть, щипать
Оҕолору Сыллай араастаан муҥнуур: саҥардыы утуйан эрдэхтэринэ саптан сытар таҥастарын хастыы тардар, сирэйдэригэр тымныы ууну ыһар, кымаахтыыр, баттахтарын тардар. Амма Аччыгыйа
Атаҕын бааһын тулатын кымаахтаан көрөрө, оччоҕо ыалдьара. И. Федосеев
Степаны кымаахтыаҥ биитэр кычыгылатыаҥ кэрэх: уйан баҕайытык «уой» диэт, өрө кыймахыс гына түһээхтиир. С. Федотов
3. көсп. Эмискэ сытыытык ыга тутар курдук ыарый. ☉ Защемить (о сердце); колоть (в желудке); кусать, щипать (кожу — о морозе)
Чуура сүрэҕэ ким эрэ көстүбэт тарбахтарынан быһыта кымаахтыырын курдук сытыытык ыарыйталаан ылла. Л. Попов
Алаатыка, куттаҕым курулуйдаҕа, иһим быһыта кымаахтаатаҕа үһү. Аһыы түһүөх даа! И. Гоголев
Кулгааҕым эминньэҕин тымныы быһыта кымаахтыыр. Н. Якутскай
♦ Сири <-буору> кымаахтаа — 1) улаханнык кыбыһын, саат. ☉ соотв. сгореть со стыда, чуть не провалиться сквозь землю от стыда
Оттон Анна Михайловна буоллаҕына, кыбыстыы бөҕөнү кыбыстан, атаҕын тумсуттан атыны тугу да көрбөккө, сири кымаахтыы турда. Г. Нынныров; 2) тугу да гынар кыаҕа суох буол. ☉ Попасть в безвыходное положение
Сирдээн тимириэхтэрин сир кытаанах, халлааннаан көтүөхтэрин халлаан ыраах буолан, сири-буору кымаахтыы олордулар. Р. Кулаковскай
Оттон бу Илья киһини кыайан өрүһүйбэт, оҕочооно бэрт, бэйэтэ сири-буору кымаахтыы сылдьаахтыыр. В. Яковлев

даҕ.
1. Сардаҥа уоттаах, сардаҥаран сырдыыр; күлүмнэс сырдык. ☉ Лучистый, сияющий, яркий (напр., о солнце)
Күөх торҕо халлааҥҥа сардаҥалаах күн мичилийдэ. Амма Аччыгыйа
Ол дьыл халлааҥҥа сүүнэ улахан сарадах курдук сардаҥалаах сулус тахсыбыта. М. Доҕордуурап
2. поэт. Олус сырдык, күлүмүрдэс сырдык. ☉ Очень светлый, сияющий, лучезарный (напр., о небе, о ярко освещённом помещении)
Кыракый маҥан халлаан кыстыктаах, сардаҥалаах маҥан халлаан сайылыктаах, туналҕаннаах маҥан халлаан дойдулаах, үүт күөл олохтоох, …… Үрүҥ Аар тойон. Саха фольк. Буорах сыттаах дьоруой дьоннор Ытык Кремль килбиэннээх дыбарыаһын Сардаҥалаах саалатыгар, …… Киирэн мунньустан истилэр. И. Эртюков
△ поэт. Сырдык, ыраас (хол., киһи сирэйин туһунан). ☉ Светлый, чистый (обычно о лице, облике человека)
Сардаҥалаах маҥан сирэйгин саатырдыам, ат курдук мииниэм, оҕус курдук көлүйүөм. Саха фольк. Тоҕо сааскы халлаанныы Сардаҥалаах иэдэһэ Тыалга көтөр күүгэннии Кубарыйда, куруйда? П. Тобуруокап
3. көсп. Үөрүүлээх, сырдык. ☉ Радостный, светлый (напр., о новой жизни)
Сардаҥалаах саҥа олох Салаллыытын саҕалыыр, Саҥа үөрүү, саҥа кэскил Саҥа күнэ манна үүммүт! Күннүк Уурастыырап
Сахам сирэ, Лена эбэм, Сардаҥалаах ийэ сирим Үөрэ-көтө иһиттиннэр, Үүнэ-тупса чэлгийдиннэр! П. Тобуруокап
Кини [муусука] миэхэ сардаҥалаах санааны көбүтэр, Кини миигин долгутар, өрүкүтэр. С. Данилов

туохт., кэпс.
1. Тугунан эмэ (хол., туманынан, былытынан) бүрүллэн саппаҕыр; күлүгүр, бүдүгүр (үксүгэр халлааны этэргэ). ☉ Заволакиваться чем-л. (напр., туманом, облаками); мутнеть, блёкнуть (обычно о небе)
Будуор-бадыар борук-сорук дойду Түүл-бит курдук Түүппэҕирэ оргуйан көһүннэ... П. Ойуунускай
Бачча тухары түүппэҕирэн турбут түннүктэрэ атын үлүгэрдик сандааран таҕыстылар. Н. Заболоцкай
Киэһэнэн күн-дьыл түүппэҕирэн, былыттанан барбыта. Ю. Рытхэу (тылб.)
2. көсп. Тууйулун, тумнаһын (киһи санаатын туһунан). ☉ Быть подавленным, угнетённым
Тугу да туһалаабакка, маннык моорук буолан сыттахпына, өйүм-санаам түүппэҕирэн, хааным бөлөнүйэн, бу кэлэр кыһыны хайдах да туоруур кыаҕым суох. И. Семёнов
Өй-санаа түүппэҕирэрэ, мунаахсыйара сүрдээх да буолар эбит. Сэмээр Баһылай
Өйүмсанаам, былыттаах халлаанныы, улаханнык түүппэҕирдэ. «ЭК»
3. көсп., кэпс. Туохтан эмэ санаарҕаан, тууйуллан саппаҕырбыт, өспүт көрүҥнэн. ☉ Стать мрачным, хмурым, насупиться
Тоҕо эрэ, ити мунньахха кини табыллыбата, сирэйэ-хараҕа өһөн, түүппэҕирэн, чобуо бэйэтэ сөҥ түһэн хаалла. «ХС»
[Петя] саҥатыттан матан, түүппэҕирэн, ытаабыт сирэйдэнэн-харахтанан, чэйгэ тахсан олорбутун бары өйдөөн көрбөтөх курдук тутуннулар. Л. Толстой (тылб.)
Дэлби түүппэҕирбит, мөлтөөбүт-ахсаабыт дьүһүннээх. Ч. Айтматов (тылб.)
ср. др.-тюрк. түр ‘сворачивать, заворачивать, свёртывать, складывать’