ырайдаа диэнтэн бэй
туһ. [Хаппараал:] Тылым диэн тыллаһа тураҕын… Ыраахтааҕыга иэстээх сылдьан ырайданар үһү дуо, акаары? П. Ламутскай (тылб.)

көр чаччыына
Бутугас Уйбаан хаппарааллыын тарчыынаны икки илиититтэн ылан дэллэритэн аҕаллылар. Саха сэһ. II
Бу булчут аҕатын ууһун тарчыыната. Н. Якутскай

туохт., эргэр. Илдьит тиэрдээччинэн, хаппараалынан үлэлээ. ☉ Работать посыльным, капралом при родовом управлении, при ревкоме
Кини мэлдьи дьон-сэргэ ортотугар сылдьара, кинилэр тугу кэпсииллэрин сонургуура, ол да иһин буоллаҕа буолуо, нэһилиэккэ хаппарааллыырын сөбүлүүрэ. В. Протодьяконов
Аҕам өрөпкүөм саҕана нэһилиэккэ хаппараллыы, алаастарынан, бэйэ-бэйэлэриттэн тэйиччи бытанан олорор дьону мунньахха ыҥыртыы барара. «Чолбон»

тыаһы. үт. туохт.
1. Биир тэҥник, уһуннук кэһиэҕирбит саҥаны таһаар. ☉ Издавать монотонные гортанные хриплые звуки; говорить низким хриплым голосом
Хаппараал бөөҕүнэс кэһиэхтээх куолаһынан хордьугунаабыт. В. Протодьяконов
Бөтүүк, элиэни көрөн, эмиэ көхсүн иһигэр суостаахтык хордьугунаан ылла. «ХС»
2. Туох эмэ биир тэҥник үллэ оргуйар тыаһын таһаар. ☉ Негромко булькать
Саламаат оргуйан хордьугунаата. ЯРС

аат., эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ нэһилиэк, улуус быраабатыгар суһал сорудахха, илдьиккэ сылдьар киһи, наарыһынай. ☉ Скороход, курьер, нарочный, рассыльный
Барыстаммытым суоҕа диэн Баһылай Киппээнэп саныы, муҥатыйа олордоҕуна, сэбиэт хорохоото көтөн түстэ. П. Ойуунускай
Нэһилиэк ревкомнарыгар хорохоотунан, хаппараалынан барыта баайдар анаммыттара. Эрилик Эристиин
русск. скороход

сыһ. Сыыһа-халты, түбэһиэх. ☉ Чуть-чуть, едва; вскользь
Хата, тыыннаах хаалар быатыгар, эһэ саҕынньах бүтэй халтымүлтү убахтаабыт. В. Протодьяконов
«Көҥүлүҥ», — диэтэ Бакыров, кини диэки халты-мүлтү көрөн баран. П. Аввакумов
◊ Халты-мүлтү тэбин — халты тэбин диэн курдук (көр тэбин)
Толоон устун өр халты-мүлтү тэбинэн иһэн, тыаҕа тиийэн иҥнэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Харчы кыбыныылаах хаппараал Халты-мүлтү тэбинэрэ. С. Васильев
ср. п.-монг. халту-мүлтү, маньчж. калту-мулту ‘чуть-чуть, едва не, почти что’

дьөһ.
1. Туох эмэ хас биирдиитин иһиттэн хайааһын тахсарын, предмет тэйэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая конкретно-пространственные отношения, употребляется при обозначении каждого предмета, из которого исходит действие, удаляется другой предмет (из)
Оһох-оһох аайыттан Унаарыйда күөх буруо. Эллэй
Богуон аайыттан пассажирдар ыһыллан тахсан, сорохтор таас остуолбаҕа ыйаммыт алтан кириэскэ үҥэн тоҥхоҥноһоллоро, сорохтор умса түһэн сири уурууллара. П. Филиппов
Арай дьон көрбүттэрэ, дьааһык аайыттан биирдии кыһыл саһыл уорҕата быган көстөр. Суорун Омоллоон
△ Хайааһын туох эмэ хас биирдии миэстэттэн саҕаланарын, тэйэрин-сыҕарыйарын бэлиэтииргэ туттулар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, места, с которого начинается действие, передвигается что-л. (с)
Улуус-улуус аайыттан Улуу бухатыыр дьону Күтүр дьаһал күүһүнэн Көҥү тардан аҕалан, Уоллаах кыыс уоруктарын Тула туруордулар. И. Чаҕылҕан
Халлааҥҥа көппүт уоттаах хардаҕастар түспүт сирдэрин аайыттан өрт баран чугас эргиннээҕи сир барыта кутаа уотунан кырбаста. М. Доҕордуурап
Муннуктар, ороннор аайыттан дьон өрүтэ үрүөтэспитинэн барарга дылы гыннылар. Амма Аччыгыйа
△ Хас биирдиититтэн туох эмэ тарҕанар, иһиллэр предметин, миэстэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении каждого предмета, места, от которого распространяется что-л. (от). Утуу-субуу: «Бүттэ»,— диир саҥалар биригээдэ аайыттан сатараан иһилиннилэр
□ Манна лабаа аайыттан Намылыйан тарҕанар Тардыы көмүс куоластаах Татыйыгын ырыата. Баал Хабырыыс
2. Туох эмэ ылыллар предметин, төрүтүн хас биирдиитин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении каждого предмета, являющегося источником получения чего-л. (у, от)
Ыаллар аайыттан ыйыталастылар. Амма Аччыгыйа
Ону нэһилиэк кинээһин ыйыытынан чарчыыналар, хаппарааллар ыал аайыттан хомуйаллара. Н. Якутскай
«Сельстрой» былаанын толорботох, онон холкуос аайыттан [киһи] ылаллар. С. Ефремов
3. Ханнык эмэ хайааһыҥҥа төрүөт буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар (арыт намтатар, кыратытар суолталаах). ☉ Употребляется при обозначении предмета, являющегося причиной какого-л. действия (иногда имеет значение уменьшения, принижения)
Тоҕо итинник кыра аайыттан уйаргыахха нааданый? Н. Лугинов
Кыра аайыттан кыыһыран тымтан барар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бандьыыттар, саалаах дьон, оҕус аайыттан куттаныахтара дуо. Н. Заболоцкай

ситим т.
1. Этии биир уустаах чилиэннэрин уонна биир уустаах этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения и отдельных предложений (и)
Арай нарын эрэ уостара Чараастык мичийэн ыллылар. Итиэннэ итии хаан уоттара Имнэрин кытардан тыктылар. Күннүк Уурастыырап
Егор Егорович итиэннэ Николай Иванович иккиэн олоппоско тиэрэ түспүттэр, кэпсэтэ олороллор. С. Ефремов
Биирдэ биһиэхэ нэһилиэк чаччыыната уонна хаппараала тиийэн кэллилэр итиэннэ икки ынахтаахпытыттан биирдэстэрин тутан бардылар. А. Бэрияк
2. Этии чилиэннэрин, ардыгар этиилэри утуу-субуу буолар сыһыанынан ситимниир. ☉ Употребляется для соединения членов предложения, редко и отдельных предложений, между которыми существует сочинительная временная связь (в частности, речь идет о следовании одного действия за другим - затем)
Инньэ диэтэ Куобахчаан итиэннэ дьиэлээтэ. Т. Сметанин. Умнуох да күннэрбэр Мэлдьитин биир баҕа Миигин сиир буоллаҕа: «Эйигин көрдөрбүн Итиэннэ өллөрбүн!» Дьуон Дьаҥылы
[Хаппыт Дьарааһын] икки илиитинэн истиэнэттэн тайанна, итиэннэ сирэйин түннүк холуодатыгар сыһыары тутта. М. Доҕордуурап
3. Этиилэр төрүөттээх содул сыһыаннаах холбоноллорун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения частей сложноподчиненного предложения и отдельных предложений, связанных причинно-следственной связью (поэтому, потому и)
Арыылаах оскуолата оройуон биир бастыҥ оскуолатынан ааҕыллар ээ, итиэннэ, дьэ, манна хайдах итинник сааттаах суоллар тахсыахтарын сөбүй? Софр. Данилов
Ити үтүө куруҥу, кыһыл көмүс кылаат дойдуну барытын апчарыйыахтара. Итиэннэ биһиги эмиэ сир солуохтаахпыт. Күндэ
Тыый, бөстүөнэ суох дии, бу охсоро да түспэтэх, итиэннэ тоҕо эстиэй! С. Ефремов
4. Утарыта турар суолталаах этии чаастарын холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения частей предложения, противоположных по смыслу (но, однако)
Бэрт улгумнук сөбүлэспитэ, итиэннэ толорботох.  Иллэрээ саас бырахпытым ээ, итиэннэ былырыын кыһын эмиэ тардан кээспитим. Софр. Данилов
5. Инники этиллибити салҕаан сайыннаран, толорон-ситэрэн, быһааран-чуолкайдаан биэрэр этии чилиэннэрин, этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения членов предложения, предложений, развивающих, дополняющих и уточняющих высказанную мысль (и, и еще)
Ыраах ханна эрэ сыарҕа тыаһа иһиллэр, итиэннэ барыта им-дьим, ылы-чып. Суорун Омоллоон
«Олус көмүскээмэ, атас, бэйэҕэр сыстыа», - диэн саайда Ваня. Итиэннэ да бэрт элбэх сытыы тыллары этэр буолан, саала иһэ эдэр ыччат күлүүтүнэн ньиргийтэлиир. Амма Аччыгыйа
Куруһуок мунньаҕын боротокуолун үксүн кини суруйара, итиэннэ дьыалатын бүтүннүү тутара, харайара. В. Протодьяконов
Эһиги хаайыыгытыгар сытааччы Ыстаарыстын диэн дьиҥ чахчы таҥараны умнубут баҕайы, мин, ыалы тэриэбэнэн кэрийэ сырыттахпына, малыыбан ыллаппатаҕа, итиэннэ миэхэ төһө эмэ иэстээх этэ, онтукатын, бассабыык былааһа буолбутун кэннэ, аккаастаан кээспитэ. С. Ефремов