совм.-взаимн. от хап = 1) схватываться, хватать друг друга; тустааччы-лар илии илиилэриттэн хапсыһан ыллылар борцы схватились за руки; 2) схватываться, вступать в борьбу, состязание с кем-л.; эһэни кытта хапсыс= схватиться с медведем; футболга күүстээх команданы кытта хапсыстыбыт в футболе мы состязались с сильной командой; 3) вступать в спор, препираться; туохтан хапсыстыгыт? из-за чего вы с ним схватились?; 4) разг. достигать (какого-л. количества); харчыбыт мөһөөгү хапсыһыа дуо? а наберётся ли у нас сто рублей?; үүт ыама былааны хапсыһыа надой молока достигнет планового.

хапсыс гын = момент.-однокр. от хапсый= быстро уменьшиться в объёме; үрүллүбүт шар хапсыс гынна надутый шар моментально спустил.

I
1.
хабыс I диэнтэн холб. туһ. Онтон иккиэн икки уус кытаҕаһын курдук хардары хапсыспытынан бардылар. ПЭК ОНЛЯ I
[Шура] Үс миэстэлээх олорор сири барытын баһылаабыт, онтуттан көҥөнөн, кимниин эрэ хапсыһан эрэр саҥата иһиллэр. Э. Соколов
Женя Сергеев тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар докумуонун туттарбыта, былаанабай бөлөххө сиирэ-халты хапсыспакка хаалбыта. «Чолбон»
2. туохт. Кимниин эмэ илин былдьас, күрэхтэс, охсус. ☉ Вступать в борьбу, схватываться с кем-л.; состязаться, соревноваться с кем-л. [Тайах] хаҥас холун устатынан үөһэттэн аллара сэдэх дьаҕа түүлэр үүммүттэр саарбаҕалаабакка барыллаатахха, эһэлиин хапсыһан дьаҕылламмыт. Н. Борисов
Сахаҕа тустуу хааныгар баар, ол да иһин биһиги дьоммут үгүстэрэ сыстаҕас, сымса баҕайытык хапсыстылар. Э. Соколов
Мин быһахпын хаба тардан ылан, атын бөрөлүүн хапсыстым. П. Ламутскай (тылб.)
II
хапсый диэнтэн холб. туһ. Хаһан эрэ эбэм Ити чарчыста хапсыспыт иэдэстэриҥ Дьэдьэн курдук тэтэркэйдэрэ. Д. Васильева
Бүлүүһэлээх чэйин тыаһа суохтук омурпахтаатаҕын ахсын, уолан хаалбыт омуртара үллэн кэлэ-кэлэ хапсыһаллар, ыйырар тыаһа бүтэҥитик куллурҕаан иһиллимэхтиир. П. Чуукаар

хапсый диэнтэн көстө түһүү. Арамаан оҕонньор ааһынар былаана, Туоллуманы төннөрөр эрэлэ, тэстибит хабах курдук, хапсыс гынан хаалта. Күннүк Уурастыырап
Намыһах уҥуохтаах, суп-суон, тар курдук төкүнүк ыстаарыста Махмут түннүгүнэн саллааты көрөөт да, ууллубут сылабаардыы, хапсыс гына түспүтэ. Агидель к.