дьүһ. туохт. Киэҥ киэлигинэн сырдаан, маҥхайан көһүн. ☉ Неясно белеть, отливать бледноватой дымкой по всей своей поверхности
Боруҥуйга ордук кэҥээн, тунаарыйан турар күөл ортотугар, ыраах уонча киһи хараарыҥнаһа сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Халлаан, ардаабытын мэлдьэһэн, былыттарын кыйдаан, тунаарыйа аһыллыбыт. Л. Попов
Хаар үрдэ улам тунаарыйа сырдаан барда. «ХС»

аат. Ууга үчүгэйдик харбыыр киһи. ☉ Пловец
Физкультура институтун бүтэрбит, үтүө харбыыһыт, элбэх кросстарга бастыҥынан сылдьыбыт хайыһардьыт. Амма Аччыгыйа
Аат эрэ харата эппэҥниир күөх муора урсунугар харбыыһыттар төбөлөрө хараарыҥнаһаллара. Е. Неймохов
Эдэр харбыыһыт [уон үс саастаах уол] Англия уонна Франция биэрэктэригэр икки ардынааҕы отут үс килэмиэтирдээх силбэһиини уон икки чаастан ордук бириэмэ эрэ устата харбаата. «Кыым»

1. аат., зоол. Саха сиригэр таас хайалар аппаларыгар сөбүлээн үөскүүр хара кылааннаах хоҥордуҥу түүлээх, кыһынын утуйан тахсар, кэрбээччилэр этэрээттэригэр киирсэр, куобах саҕа улахан, күндү түүлээх кыыл. ☉ Черношапочный сурок, у сибирских русских — тарбаган
   Дьиэ тирии аанын арыйа тардан, таарбаҕаннар хороонтон быгыалыылларын курдук, оҕолор төбөлөрө хараарыҥнаһаат, сүтэн хаалла. Болот Боотур
   Кыыллар икки бөлөххө хайдаллар. Иккис бөлөххө уларыйа сылдьар температуралаах кыыллар, холобур, дьабарааскы, таарбаҕан, моҕотой эҥин [киирсэллэр]. Г. Угаров
   Таарбаҕаннар, дьабарааскылар уонна эһэлэр — бары хорооннорун, арҕахтарын булан нус-хас утуйдахтара. Н. Тарабукин (тылб.)
2. даҕ. суолт. Таарбаҕаҥҥа сыһыаннаах, таарбаҕан тириититтэн тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Сшитый, сделанный из шкуры черношапачного сурка, тарбаганий
   [Сеня] бобуоскаҕа тиэйиллэн иһэр своднай этэрээт хамандыыра Чинарин таарбаҕан бэргэһэтэ сирэйигэр түспүтүн көннөрөн [биэрдэ]. Эрилик Эристиин
   Аттыгар олоруох буолбут оһоҕостоох дьахтар таарбаҕан сайыҥҥы ньуолах түүлээх тириитин аттаран, оҕо суутун тигэр. Болот Боотур
   Кырса тириитинэн тулата буодьуламмыт таарбаҕан истээх сэнэх соннооҕо. Н. Абыйчанин
   ср. тюрк.-монг. тарбаган, тарваган ‘тарбаган’

аат. Өлбөөркөй хара дьүһүннээх, тумсун үрдүнэн сүүһүгэр сырдык туоһахталаах кус. ☉ Водяная курица, лысуха
«Ураанай кус уйатыгар биирдии сымыыты хаалларан истэххэ, түөрт уон сымыыты сымыыттыыр үһү» дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Ууну күүскэ таһыйан дайан, субу көтүөх курдук, ураанайдар хараарыҥнаһаллара. Далан
Куһаҕаҥҥа, бүрэҕэ туох эрэ дьүөрэтэ суох үчүгэй баарын ураанай туоһахтатыгар холууллар — «ураанай туоһахталааҕар дылы». КНЗ СПДьНь
Көҕөннөр, ураанайдар хаһыылара алачуотук иһиллэр. Эҕэрдэ СС
♦ Ураанай туоһахталааҕар (туоһахталаммытыгар) дылы сэнээн. — 1) олох наадата суох. ☉ соотв. как собаке пятая нога
— Ураанай туоһахталааҕар дылы, эйигинньиктэр эмиэ туоххут үөрэҕэй. Суорун Омоллоон; 2) куһаҕаҥҥа, бүрэҕэ туох эрэ дьүөрэтэ суох үчүгэй баарын этэллэр. ☉ О ком-чём-л., неподходящем к своему окружению, выделяющемся среди себе подобных (букв. как лысуха имеет на голове пятно)
Сахалыы кинигэни таһаарар ураанай туоһахталааҕар дылы суос-соҕотох издательствобыт үлэтин хайдах саҕалаабытын кыратык хайыы-үйэҕэ билсэн аастыбыт. «Кыым». Ууну көрбөтөх ураанайга дылы — барыны бары көрө-истэ сатаан, саҥа аайы эккэлиир киһини этэллэр. ☉ О человеке, падком на всё новенькое (букв. подобно лысухе, давно не видавшей воды).

1. аат.
2. Кыыл, сүөһү сиһин илин өттө; балык көхсө. ☉ Холка, хребет, передняя часть спины зверя, скотины; спинка рыбы
   Арҕаһыгар баастаах ат ыҥыырын уурдарбат (өс хоһ.). Бурҕалдьы кэҥээтэ, оҕус арҕаһыгар мүччү ыстанан таҕыста, оҕус арҕаһын аста. Амма Аччыгыйа
   Муҥха ийэтин туһунан уу дьирибинэс, балык өрөҕөтө туртас гынар, арҕастара хараарыҥнаһаллар. Н. Габышев. Тэҥн. саал
   ср. тюрк. арха ‘хребет, холка’
3. Киһи көхсө. ☉ Спина человека
   Хачыгыр үлэтин тиэтэтээри көхсүн этитэн, үрдүк арҕаһынан өрө дьогдьойон таҕыста, ытыһыгар силлээн баран, төттөрү-таары суураламмахтаата. Эрилик Эристиин
   [Саллаат] «Ынырык, бырааттар, ынырык Аат айаҕар иһээхтиигит», — диэн ботугураата. Арҕаспар тымныы сүүрэлээтэ. Н. Кондаков
   Ийэ көлөһүнэ Иэнинэн саккыраата, Аҕа көлөһүнэ Арҕаһынан саккыраата. В. Лебедев (тылб.)
4. көсп. Хайа, сыыр субурҕатын үөһээ өттө, сиһэ. ☉ Верхняя часть, хребет далеко тянущейся горы, возвышенности
   Хайалар арҕастара мууһунан, тыбыстымныынан кынчарыһа тураллар. Н. Заболоцкай
   Томтордор арҕастара кыһыл саһыл кылааныныы кылбачыһаллар. А. Федоров. Ааттаммат кыыл тугу да тумнубакка, туохтан да тохтообокко, мыраан арҕаһын хайа охсон, иннин диэки түһэ турбут. Л. Попов
5. даҕ. суолт. Уһун субурхай уонна үрдүк. ☉ Высокий и вытянуто-длинный. Ол ыраах арҕас тыа көстөр
   □ Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа. Икки чаас көтөбүт, түөрт чаас көтөбүт. Бараммат муус килиэ, адаар хайа, арҕас хайа. С. Васильев
   ♦ Арҕаһыҥ түүтүн адаарыт (туруор) — кыыһыр, уордай (киһи туһунан). ☉ Сердиться, гневаться (о человеке)
   Оттон мин буоллахпына, арҕаһым түүтүн адаарыта түһээт: «Сааныма, доҕор!» — диэн дьорҕойдоҕум ити! Амма Аччыгыйа
   Мин, били маҥнай арҕаһым түүтүн туруорбут киһи, кэнники харахпын өрө көрбөккө, көмүскэнэр эрэ айдааҥҥа түспүтүм. «ХС». Арҕаһыттан тэһииннээх фольк. — «өлөн-охтон биэрбэт ыйаахтаах, үрдүк айыылартан өйөбүллээх» диэн Орто дойду дьонун хоһуйан этэр арахсыбат эпитет. ☉ Воспевающий людей Среднего мира постоянный эпитет со значением «предопределенный для жизни, имеющий поддержку высших божеств»
   Арҕаһыттан тэһииннээх Аһыныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймаҕа, Орто улуу дойду Уруйдаах уорҕатыгар Олохсуйан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
   Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы хаан аймаҕын Алгыһын салайарга Анаабыттара эбитэ үһү [Иэйэхсит хотуну]. П. Ойуунускай. Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлээ — таптаабыккынан дьаһай, тойорҕоо, муҥнаа. ☉ Распоряжаться по своему усмотрению, проявлять свою власть, мучить
   [Баҕа:] Бахбах баҕа буоламмын, Күтэр эрэйдээҕи Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлээммин, Баран иһээхтиибин, оҕолоор! Суорун Омоллоон
   Мордьо күтэр муҥнааҕы, Муннун-уоһун мускуйан, Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлүүрүм Үчүгэйин баҕаһын. С. Данилов
   ◊ Аан дойду арҕаһа поэт. — аан дойду үрдүк сирэ. ☉ Высокое место земного шара
   Аан дойду арҕаһыгар холуллар Адаар көмүс хайалардаах, Киэҥ ийэ дойдулаахпыт. С. Васильев
   Аан дойду Арҕастарынан аатырбыт, Аарыма хайаларбыт Аттаан турар оҕо Атыллаан ааһыаҕыныы аччаатылар. П. Тобуруокап. Арҕас отуу түөлбэ — сис маһы икки өттүнэн өйөннөрүллүбүт эркиннээх отуу. ☉ Двускатный шалаш
   Мин, сытыйан дордойбут плащпын кумуччу тутта-туттабын, арҕас отуу түгэҕэр кирийэбин. Софр. Данилов. Арҕас түүтэ — кыыл, сүөһү сиһин илин өттүн түүтэ. ☉ Шерсть передней части спины зверя, скотины
   Баабыр өрүһүнэн, кыыл түөһүгэр чоройо сылдьар үҥүү угуттан ылан баран, нөҥүө илиитинэн эһэ арҕаһын түүтүттэн харбаата. Н. Заболоцкай
   «Ар! Ар! Акаары үөдэн!» — диэтэ, Арҕаһын түүтүн адьырытан таһаарда. Р. Баҕатаайыскай. Арҕас хайа — уһун сис хайа. ☉ Горная цепь, хребет
   Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа
   Мин түргэнник хааман арҕас хайа курдук үрдүк быһыт диэки баран истим. Суорун Омоллоон. Үрдүк арҕас — 1) туох эмэ оройо, чыпчаала. ☉ Вершина, верхушка чего-л.. Сайа тахсан кэлбит Саҥа дьылым барахсан, Эн үрдүк арҕаскар Үгүс эрэл үөскээтэ. Нор. ырыаһ. Тугун муодата буолла — аҕыс тараҕай дьааҥы үрдүк арҕаһыгар үс хонуктааҕыта саа уоһугар турбут, Быыпсай оҕонньор таҥнары көрөн олорор эбит. П. Ойуунускай; 2) ким эмэ көхсө, санна (аһынан эбэтэр сиилээн этэргэ тут-лар). ☉ Спина, плечо кого-л. (употр. при выражении жалости или осуждения)
   Кини уу-хаар баспыт хараҕар саллар сааһын тухары, үрдүк арҕаһынан сүкпүт эрэйэ, субу элэҥнээн көстөргө дылы гынна. М. Доҕордуурап
   Бу тылы истээт тойон хонос гына түһэн, үрдүк арҕаһынан дьогдьойон таҕыста. Эрилик Эристиин