туохт. Туох эмэ ис дьиҥин көрдөрөр ситэри, толору санаалаах буол. ☉ Иметь понятие, представление о чём-л.
Мин эйиэхэ хайдах дьоннорун тустарынан тылбынан харахтарыыстыка биэртэлиэм — оччоҕо ситэри соҕус өйдөбүллэниэҥ. Р. Баҕатаайыскай

даҕ., кэпс., көсп. Халбаҥ, халбархай. ☉ Скользкий, двусмысленный
- Ира, эн өйдүүргэр, миниистирдиин хайдах көрсүһүү тахсыбыт эбитий, холобура, ойоҕостон истэ олордоххо? - Иэччэхтээх. - Ол аата, Ыларов үҥсүүтүгэр өйүүр өрүттэрдээҕэ таайыллар. Р. Баҕатаайыскай
Дойдубуттан харахтарыыстыка ыыппыт дьоннор иэччэхтээх соҕустук суруйбуттар: урукку өттүбүн син сөптөөхтүк сырдаппыт эрээрилэр, кэнники өттүн кэрэһэлиир кыахпыт суох, киһи араастаан уларыйар эҥин диэн, халбархайдык быһаарбыттар. Р. Баҕатаайыскай

аат.
1. Тугу эмэни тус-туспа бөлөхтөргө араарыы, оннук араарыллыбыт бөлөхтөр. ☉ Отдел, группа, категория в каком-л. подразделении предметов, явлений, разряд
Устаап Сибиир норуоттарын (инородецтары) олохтоохтор, көһө сылдьааччылар, быралгылар (бродячие) диэн үс суол тус-туспа эрэсэрээттэргэ араарбыта. ФММ ДьКС
2. Идэни баһылааһыҥҥа үлэ уустугуруутун кээмэйэ. ☉ Степень сложности определённой работы, разряд
1971 сыллаахха сүүрбэ аҕыс киһи эрэсэрээттэрин үрдэппиттэрэ. Тустаах сыллааҕы үлэ быһаччы көрүҥнэригэр харахтарыыстыка бэриллэр, кинилэр уустуктарын кээмэйэ (эрэсэрээттэрэ) үөрэтиллэн быһаарыллар. ПЭ
Петя икки сыл устата Иван биригээдэтигэр үлэлээбитэ. Болуотунньук төрдүс эрэсэрээтин ылбыта. «ХС»
△ Араас успуорт көрүҥнэригэр маастарга хандьыдаакка дылы бэриллэр көрдөрүү таһыма. ☉ Уровень квалификации в спорте, присваемый до кандидата в мастера, разряд
«Дьэ эн хаһыстааххыный?» — диэн утары ыйытта. Баара-суоҕа үһүс эрэсэрээттээҕин истэн баран, күлэ-күлэ күөн көрсөргө сөпсөстө. У. Ойуур

I
аат. Икки кийииттэн улахана (убай кэргэнэ) кыра кийииккэ сыһыаннаан. ☉ Жена старшего брата (по отношению к жене младшего брата)
Ини-бии кэргэттэрэ Истэргэ эмиэ дьиибэ: Бэйэ-бэйэлэрин Бэргэним, бадьам дииллэр. К. Туйаарыскай. «Уҥа илик сүөһүгэ сор буолбат дуо?» — диэтэ Хобороос бэргэнин диэки буолан, эрин кынчарыйа-кынчарыйа. «Саха с.». Тэҥн. бадьа
II
даҕ.
1. Сыыспакка ытар, табыгас, үчүгэйдик ытар. ☉ Меткий, искусный в стрельбе
Фашистартан биирдэстэрэ эмэтэ төбөтүн өндөттөр эрэ, Кобров бэргэн буулдьата супту көтөн испит. Онтон фашистар атахха биллэрбиттэр. Амма Аччыгыйа
Булчут киһи бэргэн буулдьата Тииҥи харахха тэһэ түстэ. Эллэй
Манна, биһиэхэ, эн аҕаҥ Семен Дуранов сулууспалыыр. Кини бэргэн снайпер. И. Федосеев
2. көсп. Тугу эмэ чуолкайдык быһааран, өйдөтөн этэр, хомоҕой, уус-уран. ☉ Меткий, метко характеризующий, складный, красноречивый
Уобараһа бэргэн, ис хоһооно судургу, тыла чиҥ буолан, таабырын киһи өйүттэн тахсымтыата суох, көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр. Саха фольк. Поэт [Чаҕылҕан] саамай кэнники кинигэтин «Биһиги күннэрбит ырыалара» диэн ааттаабыттара. Ити тыллара кини айар үлэтин бүтүннүүтүн ис номоҕун бэргэн харахтарыыстыката буолаллар. Софр. Данилов
Саха дьүһүннүүр тылын саҕа нууччалыы быһаарарга ыарахан суох: биир бэргэн тылынан хартыынаҕа көстөрдүү хоһуйан этиини. Далан
◊ Бэргэн ытааччы — сыыспакка ытар киһи, ытарыгар сыыспат киһи. ☉ Меткий стрелок, снайпер
Бэргэн ытааччы аатырбыт Бэйэбит ыччаппыт Бултаабыт булда тугуй диэн, Булан көрө турбутум. Саха нар. ыр. III
Бэргэн ытааччыттан Бэдэр суулларын курдук Снайпер буулдьатыттан Өстөөх самныа куруук. Эллэй
Былыр бэргэн ытааччылар ааттарын мэҥэ тааска быһан суруйаллара. И. Федосеев
III
даҕ., түөлбэ. Табыллыбыт, бааһырбыт (булду этэргэ). ☉ Раненый (о дичи). Бэргэн кус. Бэргэн куобах

туохт.
1. Кими-тугу эмэ булаары ирдээ, эккирэт. ☉ Стараться найти или обнаружить кого-что-л., искать, разыскивать кого-что-л.
Өтөх оннуттан көрдөөн-көрдөөн сэттэ бүргэһи булан ылла. Саха фольк. Ол күнү быһа чугаһынан-ырааҕынан Ковальчугу көрдүү сатаабыттара да кыайан булбатахтара. Н. Якутскай
Дьэкиим уолу өр көрдөөн булбута. Н. Заболоцкай
2. Кимтэн эмэ тугу эмэ биэрэрин ситиһэ сатаа. ☉ Просить, обращаться к кому-л. с просьбой выделить, отпустить что-л. Арыылааҕым буоллар иэс да көрдүөм суоҕа этэ. Н. Неустроев
Табах көрдөөбүтүгэр тэйиччи туран кытаахтаан биэрбитим. Амма Аччыгыйа
Ийэҥ эйигин киһи оҥороору, үөрэттэрээри Егор Егоровичтан аҕыйах эт, бурдук көрдөөбүт. Ону Егор Егорович аккаастаан баран, өссө үүрэн таһаарбыт. С. Ефремов
△ Кимтэн эмэ тугу эмэ биэрэрин модьуй, ирдээ. ☉ Требовать от кого-л. выдачи чего-л. [Уйбаан:] Ээ, соччо туох элбэх халыымын көрдөтүөҕэй, хата оҕонньор оччо санаата кэлэн эппитин кэннэ, баран, түргэнник илии охсуһан кэбиһиэххэ. А. Софронов
К. Неустроев кэлин дьыалаҕа түбэспитин кэннэ, юстиция департамена көрдөөбүт харахтарыыстыкатыгар университет салалтата куһаҕан сыананы биэрбитэ. П. Филиппов
♦ Көрдөөбүтүн биэр — үлтү мөҕөн эбэтэр кырбаан кэһэт. ☉ Устроить головомойку, баню, задать перцу кому-л., отругать или избить кого-л. (букв. давать то, что он просил)
[Тыҥырах:] Сэмэн бокуонньук, баара эбитэ буоллар, кинилэри көрдөөбүттэрин биэриэ этэ, көҥүл тараҥнатара биллибэт этэ. Н. Неустроев
[Уйбаан:] Бэйи иннигин ылыам ээ, кыыһыҥ суоҕа буоллар, көрдөөбүккүн биэриэм этэ ээ. А. Софронов. Көрдөөбүтүн ылла — кэһэйдэ (хол., улаханнык мөҕүллэн, кырбанан). ☉ Получить суровый урок; за что боролся, на то и напоролся
Тэллэх ыта, көрдөөбүппүн ыллым ээ диэх курдук, саҥата суох ханна эрэ наадатыгар сүүрэн бэйбэрийэ турда. Н. Неустроев
«Айаа-а-а... о-...о» — диэн ытыыр икки улуйар икки ыккардынан саҥа иһиллэр. [Суон Дьөгүөр:] Һэ-һэ, көрдөөбүккүн ыллыҥ ээт. Күндэ
ср. др.-тюрк. көзлэ ‘сторожить, присматривать’