саҥа алл. Кырыктаах, өһүөннээх кыйаханыы муҥутуур көстүүтүн көрдөрөр (үксүгэр атын саҥа алл. кытта, фольк. тут-лар). ☉ Выражает гневное возмущение, негодование (обычно употр. в фольк. в сочет. с др. межд.)
Абам-сүттүм эбит!!! Өлөр быатыгар, Өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Тойон Ньургун Абааһы тылын иһиттэ: «Абам-сүттүм!» — диэн санаата, улаханнык хараҥатыйда. ПЭК ОНЛЯ II. Тэҥн. абакка-сүтүккэ

даҕ. Халыҥ, тэллэйэн түспүт (аллараа уос туһунан). ☉ Толстый, отвисший (о нижней губе)
Сыллай Луха иҥэ хараҥатыйа ыгылынна, араҕас харахтарын үрүҥэр кыһыл тымырдар таарбайдылар, быллаҕар уоһа ханньары тардан барда. Амма Аччыгыйа
Быллаҕар уостаах, кэтит сүүстээх, мааны таҥастаах саха, остуолга тоҕоноҕунан тайанан олорор. Эрилик Эристиин
Убаҕас бытыктаах модьу сэҥийэтин суон тарбахтарынан имэрийтэлээтэ, ньимиччи туттубут быллаҕар уоһун дьэ ыһыгынна. Болот Боотур. Тэҥн. былластыгас

1. аат. Бороҥнуҥу от күөх өҥнөөх халыҥ таҥас, онтон тигиллибит пуорма (хол., байыаннай). ☉ Плотная ткань коричневато-зелёного цвета, а также форменная одежда из такой ткани, хаки. Аармыйаҕа бары хаакы кэтэллэрэ. Бултуу бараары хаакытын көрдөөтө
   □ Кини хаакы таҥастааҕар өссө хараҥатыйан көстөр, өҥнөөх байыаннай көстүүмнээх. С. Руфов
2. даҕ. суолт. Хаакыттан тигиллибит (таҥас). ☉ Сшитый из хаки (об одежде)
   Эдэр кыһыл армеец бас сыгынньах, эргэ хаакы гимнастёркалаах. И. Гоголев
   Түгэх хостон эргэ хаакы ырбаахылаах, түнэ этэрбэстээх чороччу улаатан эрэр уол таҕыста. «ХС»

туохт.
1. Илииҥ иминэн бигээн көрөн, сыҕарый, хаамп (хараҥаҕа эбэтэр хараҕа суох киһини этэргэ). ☉ Ходить ощупью (в кромешной темноте или вслепую)
Илиитин иминэн харбыалаһан оһох кэннигэр тиийэн, тааһын тыаһа куугунаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Соҕотоҕун мин түүннэри харбыалаһыа суохпун. У. Нуолур
Хотон баҕаналарын икки ардыларыгар саайыллыбыт туора маһы илиитин иминэн харбыалаһан булла. С. Никифоров
2. Ыксаан-бохсоон, тиэтэйэ-саарайа түргэнник хаамп. ☉ Спешить, торопиться куда-л. Дьон тиэтэйэ-саарайа баксаал дьиэтин диэки харбыаласпыттара. Далан
Мөрүөн самыыры, силбиги кэрэйбэккэ, сиэлии былаастаах хааман харбыаласпытынан барда. Д. Таас
Чолбон тахсаары аан диэки харбыалаһан эрдэҕинэ, оҕонньор тохтоппута. И. Федосеев
3. көсп. Туохха эмэ өрүскэлэс, туох эмэ үчүгэйи ким-хайа иннинэ кээмэйэ суох ыла сатаа. ☉ Стремиться завладеть чем-л. раньше и больше других, проявлять жадность
Бары балыктары тутаары бөкчөҥнөстүлэр, харбыаластылар, биирдии балыгы бобо туттулар. И. Гоголев
«Хаһаайыстыба туһа», — дии-дии Хаһан да харбыалаһыам суох; «Харчы туһа», — дии-дии Хамсаныам, хараҥатыйыам суох. В. Гольдеров

1. даҕ. Борук-сорук, хараҥаран эрэр. ☉ Сумеречный, полумрачный
   Бадыа-бүдүө күһүҥҥү халлааҥҥа ууналаспыт бороҥ лоскуй былыттар тиэтэйбит табалар курдук субуруҥнаһа сырсаллар. Н. Габышев
   Кутузов таҥара күлүктэрин, лампаада диэки көрбөхтөөбүтэ, түннүгүнэн халлаан бадыа-бүдүө лоскуйун одууласпыта. АС НИСК
   Оскуола көрүдүөрүгэр сотору киһи киһини нэһиилэ араарар бадыа-бүдүө буруо буолбута. «ХС»
2. аат суолт. Сырдык-хараҥа икки ардынан, хараҥатыйан эрэр кэм. ☉ Сумерки, полумрак
   Халлаан барбатах балык миинин курдук бадыа-бүдүө. Суорун Омоллоон
   Барыта бадыа-бүдүө, былыт олус халыҥ уонна хаар күүскэ түһэр. А. Сыромятникова
3. сыһ. суолт. Боруҥуйдук, болоорхойдук. ☉ Сумрачно, тускло
   Дьиэ иһэ бадыа-бүдүө хараҥаран барар. Күннүк Уурастыырап
   Мас-от барыта Бадыабүдүө барыйда, Күнүскүнү күүппүттүү Күлүгүрэ сөҥнө. «ХС». Тэҥн. үөл- дьүөл
   ◊ Барбатах балык миинин курдук бадыа- бүдүө дойду (сир) фольк. – Орто дойду дьонугар өһүөннээх биистэр олорор Аллараа дойдуларын ойуулаан этии. ☉ Описание сумрачного Нижнего мира, где обитают враждебные людям Среднего мира силы
   [Ньургун Боотур] Кэриэ бараан дьүһүннээх, Кус куртаҕын курдук күннээх, Куобах куртаҕын курдук ыйдаах, Барбатах балык миинин курдук Бадыа-бүдүө дойдуга тиийдэ. П . Ойуунускай. Онтон барбатах б а - лык миинин курдук бадыа-бүдүө дойду устун баран истэ, буспут мунду миинин курдук борук-сорук дойду устун баран истэ. Ньургун Боотур
   Барбатах балык миинин курдук бадыа-бүдүө бу сир халлаана, туундара диэн маннык дьайыҥнаах, сиппэтэх оҕолуу ороһу мастаах. Р. Баҕатаайыскай

туохт.
1. Саппахтан, чараас былыт, туман бүрүйэн күлүгүр, балаадый (күнү, халлааны этэргэ). ☉ Заволакиваться лёгкими облаками, туманом и т. п., тускнеть (о солнце, небе)
Өндөл дьүрүс халлаан Өһөхтүйэ өлбөөдүйдэ, Сандал маҥан халлаан Саппаҕыра сабыһынна. С. Тимофеев
Сарсыардаттан да былыттаах, саппаҕырбыт күн саҕаланан, мин «Көмүс гектар» үлэ-сынньалаҥ лааҕырыгар саараҥныы-саараҥныы баран истим. «ББ»
△ Сырдык дьүһүҥҥүн сүтэрэн, хараар, хараҥатый, күлүгүр. ☉ Теряя ясность, яркость, становиться тёмным, тусклым (о теле и предметах). [Сабыйа Баай хотун] Хоҥорой дуопсун тумулугар Самаан сайын дайдытын Сайаҕас салгыныгар Саппаҕырбыт этин Сайа оҕустаран Салгылаан баран, …… Аал уотугар, Алаһа дьиэтигэр Айхаллаан киирбит эбит… П. Ойуунускай
Сандаарар сайылык Саппаҕыра нуурайда. С. Васильев
2. Сабыстыбыт, балаҕырбыт дьүһүннэн (хол., утуктаан, санааҕа ылларан). ☉ Становиться хмурым, сумрачным, мрачнеть, «раскисать» (напр., от усталости или неприятных переживаний)
[Катя] соторутааҕыта ытаан саппаҕырбыт сирэйигэр хайыы-үйэ үөрүү эрэ күлүмэ өрөгөйдөөбүтэ. Н. Лугинов
Биһиги манна чугас уруулаах этибит, олус ымсыы, кэччэгэй, саппаҕырбыт харахтаах, ааттыын Сабыстай диэн киһи. Н. Заболоцкай
Уол эмээхсин арбысарбы буолбутуттан, сирэйэ-хараҕа саппаҕырбытыттан дьиксинэ санаабыта. Э. Соколов
«Тоҕо саппаҕырдыҥ, иирсэн кэллиҥ дуу, тугуй?» — диэн ийэтэ ыйытта. Кэпсээннэр
3. көсп. Кэхтэн-самнан өлбөөр, өлбөөдүй. ☉ Омрачаться чем-л., блёкнуть, меркнуть (напр., о мыслях, счастье)
Мөлтүүр-ахсыыр кэмҥэ саныыр санаа саппаҕырар, өйдүүр өй күлүктүйэр буолар да эбит. Н. Абыйчанин
Саас тухары саппаҕырбат саргы-өрөгөй сандаарыйдын! С. Васильев
Дьоллоох буолуҥ, тапталгыт хаһан даҕаны саппаҕырбатын. В. Протодьяконов
Умсугуйдум кини саппаҕырбат сарсыҥҥы сардаҥалаах күнүгэр, кини киэҥ кэскилигэр, уһун олоҕор. Г. Нынныров

туохт.
1. Быанан уһатытуора элбэхтик эрийэн кэлгий, хос-хос баай. ☉ Обвязывать, опутывать верёвкой что-л. вдоль и поперёк
Кыыс …… [сигэ талаҕынан] уһун тоһоҕо маһын хос-хос таарбайан, титириккэ ыксары кэлгийбитэ. Далан
Дьон …… дьиэлэрин аанын хатаан, олуйан, быанан дэлби таарбайан кэбиһэллэр. Р. Кулаковскай
2. Туох эмэ ньуурун үрдүнэн туорамаары сылдьан элбэх суолу хааллар. ☉ Покрыть следами поверхность чего-л. вдоль и поперёк
Курупааскылар саҥа суоллара уһаты-туора таарбайбыт. Амма Аччыгыйа
Ойуурга эргэ төҥүргэстэртэн хатырыктарын хастаан уонна ис өттүлэригэр хомурдуос личинкалара тэһитэ сиэн таарбайа солообут суоллаахтарын талан, хатарыҥ. ББЕ З
Хоптолор таарбайбыт атахтарын суола муора чуумпурбутун, кытылга ньаҕаһа балык хойдубутун туоһулуура. В. Катаев (тылб.)
△ Тугу эмэ бүтүннүү бүрүй, ордорбокко тарҕан. ☉ Опутывать, покрывать что-л. чем-л.
Сыллай Луха иҥэ хараҥатыйа ыгылынна, араҕас харахтарын үрүҥэр кыһыл тымырдар таарбайдылар. Амма Аччыгыйа
Хаан сүрэхтэн тымырдар устун барар, Бөдөҥ тымырдар салааланаллар, ол аайы улам синньээн иһэллэр, тиһэҕэр саамай синньигэстэр биһиги эппит бары чаастарын уонна уорганнарын бүүсбүтүннүүтүн таарбайаллар. КЗА АҮө
Тэллэй саптара [силистэрэ] хас биирдии силиһи [мас киэнин] таарбайа үүнэллэр уонна бэл килиэккэлэр быыстарынан силис иһигэр өтөн киирэллэр. КВА Б
3. көсп., сиилээн. Киһи кыайан аахпат, өйдөөбөт гына суруй. ☉ Писать неразборчиво, небрежно, невразумительно
Баайдар «көмүс ыччаттара» хаппыт сэбирдэҕи, табыллыбатах тапталы аһыйан ыммалыспыттарын …… иринньэх сурунаалларыгар таарбайан таһаараллар. Амма Аччыгыйа
Ыксалга, тиэтэлгэ сылдьан таарбайбыппын ардыгар бэйэм даҕаны сатаан ааҕааччым суох. «ХС»
Василий ыйааһыҥҥа олорон, Ефросинья таарбайбытын өссө биирдэ аахпыта. Г. Николаева (тылб.)

I
1. аат.
1. Киһи сирэйигэр, этигэр тахсар тирии дьүһүнүттэн ордук хараҥа, атын өҥнөөх ханнык эмэ бээтинэ, чуоҕур. ☉ Пигментное пятно, веснушка на лице, теле человека
Ойоору олорор баҕа буутун курдук сантаҕар таныылаах, тэллэриттэҕэс уостардаах, буоспалаабыт эбирдээх сирэйдээх. Эрилик Эристиин
Катя эбирдээх кылгас муруннаах, кэтит сирэйдээх, хараҥатыҥы халлаан күөҕүнэн сымнаҕастык диэличчи көрбүт кыыс. Амма Аччыгыйа
Сабыстыбыт иэдэһигэр алтан харчы саҕа кыһыл эбирдэр көстүтэлээбиттэрэ. Л. Попов
Кэсимиэтикэҕэ сүбүөкүлэ симэһинин көмөтүнэн сирэй эбирин сүтэрэллэр. ФНС ОС
△ Сүөһү, кыыл тириитигэр, көтөр түүтүгэр баар уопсай өҥүттэн атын, үксүн хараҥа өҥнөөх бээтинэ. ☉ Пятно, крапинка на шкуре животного, на оперении птиц
Сотору-сотору хара улардар, эбирдээх эрдэҕэстэр көтөн күлүбүрэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Кэнники сылларга сорох киис тириитин ис субатыгар хара эбир түһэр буолла. НС ХСБС
Биир кэлим сырдык өҥнөөх сылгыга бары миэстэтигэр туох да бэрээдэгэ суох үөһэттэн бырдаҥалатан саба ыһыллыбыт бөдөҥ эбир курдук атын өҥнөөх ойуулардаах сылгыны чуоҕур сылгы дэнэр. АНД СӨДьИ
2. Ууга туох эмэ түспүтүттэн кэрэниистэнэн тарҕанар төгүрүк ии долгуннар. ☉ Круги по воде, образующиеся при падении в неё какого-л. предмета
Уута долгуннуран, төгүрүк эбирдэр тула сырыстылар. Н. Заболоцкай
Оо, дьикти, оо кэрэ да киэһэ! Элгээҥҥэ сүтэллэр эрэһэ Эбирдэр чуумпуну көрсүһэ. М. Ефимов
2. даҕ. суолт.
1. Эриэннии чуоҕурдаах, бээтинэлэрдээх. ☉ Крапчатый, пёстрый, рябой
Уйаҕа алта кыра күөх эбир сымыыт баар. Н. Габышев
Кыталык аас кынатыгар Хара эбир кыырпахтаах. И. Гоголев
Оһох үрдүгэр турар эбир чаанньык хаппаҕын төлүтэ мөҥүөлээтэ. Л. Попов
Оҕонньордоох эмээхсин Олорбуттара үһү. Кинилэр биир эбир Кууруссалаах эбиттэр. ХОКИО
2. Ууга төгүрүк иилии тарҕанар (долгун). ☉ Расходящийся кругами (о волнах)
Эбир долгуннар муус хайыҥҥа тиийэн охсуллубуттара. С. Дадаскинов
[Бөһүөлэк] соҕуруу өттүнэн улахан күөл эбир долгуннарынан дьирибинии сытар. ВС ҮҮДь
Днепр …… кэтит туорааһыннаах, эбир долгуннаах уута килэйэн көстөр. НТГ СУоС
◊ Эбир былыт — биир кэлим буолбатах, сорох өттүнэн хараҥатыйан, сороҕор сырдаан көстөр быһыттаҕас былыттар бөлөхтөрө. ☉ Перисто-кучевые облака
Сайыҥҥы халлааҥҥа эбир хара былыттар күөрэлэһэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Халлааҥҥа үөһэнэн устар чараас эбир былыттар [киирэн эрэр күн уотуттан] хаанынан кыыһаллар. Н. Габышев
Эбир былыты быыһынан үөр хаас айманан ааһар. С. Окоёмов
ср. др.-тюрк. евир ‘вращать, направлять’, тур. евир ‘облако, туча’
II
эбир хамыйах көр хамы- йах
Уҥа илиитигэр сиэллээх эбир хамыйаҕы туппут. Ньургун Боотур
Одуну ойуун кымыс баһан ылан, эбир хамыйаҕынан ыһан унаарыппыта. «Чолбон»
Чабычах иһигэр сэттэ сиринэн маҥан сиэл баайан киэргэтиллибит айыыларга анаан кымыс ыһар эбир хамыйаҕы угаллара. СНЕ ӨОДь
Эбир ыһыах көр ыһыах. Былыргыттан быстыбат, Эргэ дьылтан эстибэт Эбир ыһыах ыһылынна. С. Зверев
Туруу дойду оройун Тунаҕынан тупсаран, Туҥуй эбир ыһыаҕынан Туруоруохпут буоллаҕа! Саха нар. ыр. III

I
аат.
1. Киһи-сүөһү, харамай уҥуохтарын имигэс силбэһиилэрэ. ☉ Подвижное соединение концов костей у человека, животных, сустав
Кини аҥаар атаҕын сүһүөхтэрэ дьарҕаран мастыйбыттар, тайаҕынан арыычча хаамар. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор тыыга олороругар эбэтэр тыыттан тахсарыгар сүһүөхтэрэ салҕалыыра. И. Федосеев
Ат сүһүөҕэ улам-улам итийэн, устунан уйуһуйан барда. Кэпсээннэр
2. Киһи-сүөһү атаҕар уйуга, охтугана суоҕа. ☉ Устойчивость, крепость суставов ног (о человеке, животных). Сүһүөҕэ хамсаан оҕутта. Хапсаҕайга күүстэн ураты сүһүөх үчүгэйэ билэр
□ Эн баар эбиккин …… Бүтүн оҥоруулаах, Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх, Одунтан ыйаахтаах. П. Ойуунускай
Бардам туттуу, барылы кэскил, Баай Барыылаах тойон эһэм! Бүдүрүйбэт сүһүөхтээххин мөлтөтөн кулу! П. Аввакумов
Мас Мэхээлэ Бөҕө Ньукулааскыны күүһүнэн адьас хото туппут, онуоха киһитэ киһиттэн таһынан сүһүөхтээх буолан охтубатах. Кэпсээннэр
3. Туох эмэ угун маарыннаһар кэрдиистэрин холбоһор сирдэрэ (хол., отмас). ☉ Место соединения отрезков в составе чего-л. целого, колено (растения)
Улахан өрүстэр эҥээрдэригэр, таас үрэхтэргэ, …… үрүйэлэргэ сиибиктэ диэн боруу курдук сүһүөхтэрдээх кыһынын хагдарыйбат от үүнэр. Далан
Умнаска сэбирдэх олорор сирин сүһүөх икки ардын сүнньүөх диэн ааттыыллар. КВА Б
4. көсп. Туох эмэ оҥоһук (тэрил, тутуу) салгыы холбонор кэрчигэ. ☉ Составная часть чего-л., какого-л. целого, звено, отрезок (напр., предмета, строения). Тимир сыап сүһүөҕэ. Соппулуот сүһүөхтэрэ
□ Сиэҥкэ, кирилиэс биир сүһүөҕүн нэһиилэ дабайан, сирин аҥаардаста эрэ. У. Нуолур
Кинигэ сэттэ сүһүөххэ араарыллыбыт. «Кыым»
5. көсп. Биир систиэмэ иһинэн үлэлиир, кэрдиис-кэрдиис үрдээн иһэр судаарыстыбаннай уорганнартан биирдэстэрэ. ☉ Ступень в системе, структуре иерархически подчинённых друг другу государственных органов
Бииргэ үлэлиир орто сүһүөх салайааччыларын кытта тапсыбат, быһата, уопсай тылы булбат киһи, бу! Н. Лугинов
Үс сыл устатыгар ДОСААФ маҥнайгы сүһүөх тэрилтэлэригэр уопсайа сүүрбэ тыһыынча киһи киирдэ. «Кыым»
6. көсп. Солбук-солбук салҕанар көстүү, кэм туспа кэрдииһэ, түһүмэлэ. ☉ Определённый промежуток времени, период, этап, срок. Сайдыы саҥа сүһүөх кэмэ
□ Дьөгүөрсэ Тырынкаайап үс сүһүөх устата кулубалаабыта да, маннык дьон утарсарын кини көрө да, билсэ да илигэ. Н. Якутскай
Токур Уйбаан хас да сүһүөх быыбарга кулубалаабыта. М. Доҕордуурап
Бу да быыбарга Ньукулай Уйбаанабыс — ыраахтааҕыттан үс мэтээллээх, көмүс куортуктаах киһи — үһүс сүһүөххэ кулубанан талыллыахтааҕа. «ХС»
7. көсп. Араа-бараа саастаах дьон биир кэмҥэ олоруулара, көлүөнэ. ☉ Одновременно живущие люди близкого возраста, поколение
Бу эмээхсин сүүһүттэн тахсыбыт. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьар төрдүс сүһүөх ыччатын көрөр. П. Аввакумов
Ол сүһүөх дьонун олох оннук улаханнык атаҕастаабатаҕа диэхпин баҕарабын. С. Никифоров
Манна ыччаты үөрэтии, үлэҕэ иитии, …… үүнэр сүһүөх уонна аҕа көлүөнэлэр сибээстэрин боппуруостара көтөҕүллэр. «Кыым»
8. тыл үөр. Тыл кэрчиктэнэр өлүүскэтэ. ☉ Слог
Тылы сүһүөхтэргэ араарыы аһаҕас, бүтэй дорҕооннор өйдөбүллэрин үчүгэйдик ылыммыттарын кэннэ саҕаланар. КИИ ОЧСҮөГ
Хоһуласпыт бүтэй дорҕооннору таба суруйарга тылы сүһүөхтэргэ сөпкө араарыахха наада. ПНЕ СТ
Дьэһиэйгэ уонна Аллайыахаҕа охсуу инники сүһүөхтэргэ көһүүтүн эбэҥки (эбээн) тылын сабыдыалынан быһаарыллар. ВМС СДО
♦ Киһи сүһүөҕэ хардары барар — кыаҕы таһынан, олус ыарахан (хол., үлэ). ☉ Чрезмерно тяжёлый, запредельно сложный, трудный (напр., о работе). Киһи сүһүөҕэ хардары барар таһаҕаһа
□ «Маһын үлэтэ диэн ырыа буоллаҕа дии, — диэтэ Лука
— Буорун үлэтэ, киһи сүһүөҕэ хардары барар, ыар үлэ буолуо». М. Доҕордуурап. Сүһүөҕүн булунар — тэмтэрийэн баран, нэһиилэ тирэҕин булунар. ☉ Споткнувшись, едва находить точку опоры (букв. сустав свой находит)
Тэмтээкэйдээн тиийэн, атын маска өйөнө түстэ. Дьэ арыый кэҥээн сүһүөҕүн булунан, аччаччы тэбинэн турда. Амма Аччыгыйа
Витя нэһиилэ сүһүөҕүн булунан, мутукка ыйаанан турар тугу эрэ таарыйбыта, онтуката хамсаан, биэрэс тэбэн барда. Н. Заболоцкай
«Сөбүлүүбүн», — диэн хардарда Петя. Мила соһуйан сүһүөҕүн булунан хамсаан ылла. М. Доҕордуурап. Сүһүөҕүн уутун супту обор — кими-эмэ сиэри таһынан баттаа-үктээ, хамначчыт оҥоһун. ☉ Жестоко эксплуатировать, выжимать все соки из кого-л. (букв. высасывать воду из сустава)
Үс көлүөнэ устата сүһүөхпүт уутун супту оборон баран, аны оҕобун сиэтэҕэ. Р. Кулаковскай
Дьадаҥылар үстэн аҕыска диэри дэһээтинэ сирдээхтэр. Ол иһин баайдар кинилэри саастарын тухары буор босхо сүһүөхтэрин уутун супту обороллор. Д. Очинскай
Сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар — күөгэйэр күнүгэр сылдьар диэн курдук (көр күн). Дьоллоох, сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар киһи, эн тыыннаах эргилиннэҕиҥ дии. А. Софронов
Киргиэлэй сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар киһи диэн эрэнэн, арыт-ардыгар букатын ыһыктынан кэбиспит курдук, ыараханнык өйөнөн сыҕарыҥныыр. П. Аввакумов
Ити сыл, оҕолоор, эһиги эһэҕит олус бултуйбута. Бэйэтэ да оччолорго сырыыны-айаны кыайар, сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар эр бэрдэ этэ. «ХС». Сүһүөҕэ босхо барда — атаҕар кыайан уйуттубат буолла. ☉ соотв. ноги подкосились (букв. у него сустав разболтался)
[Үйээнди] кыаҕын ылларан, быччыҥа ууллан, сүһүөҕэ босхо баран хааларга дылы гынна. Болот Боотур
Өлөксөй оҕонньор, таһырдьа чэбдик салгыҥҥа тахсан, кырдьык да, итирбит курдук сүһүөҕэ босхо баран тэмтээриҥнээтэ. П. Аввакумов
[Харачаас] сүһүөхтэрэ босхо бардылар, уоһа ыпсыбат буолла, тиистэрэ лыһыгырастылар, икки иҥэ итий-итий гынна. П. Филиппов. Сүһүөҕэ быһынна — атаҕа уйбакка охто сылдьар буолла (олус сылайан, эстэн). ☉ соотв. валиться с ног (напр., от усталости, истощения). Хаамар үөрүйэҕэ суох буолан түөрт көһү бараат, сүһүөҕэ быстан, олорунан кэбистэ
□ Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри хааман сүһүөҕэ быһынна. «ХС». Сүһүөҕэ мөлтөөтө — уруккутун курдук буолбатах бытаарда, кырыйда. ☉ Одряхлеть, ослабеть (букв. его сустав ослаб). Уйбаан уруккута буолбатах, сүһүөҕэ мөлтөөбүт. Эдьиийим эмээхсин сүһүөҕэ мөлтөөбүт. Сүһүөҕэ мөҥөр — эмискэ атаҕа уйбат буолан ылар (соһуччу долгуйууттан, наһаа сылайыыттан). ☉ соотв. ноги подкашиваются (напр., от внезапного потрясения, крайней усталости)
Хоско киирэн тойон диэки баран иһэн, сүһүөҕэ мөҥөн, тэмтээкэйдээн ылла. Болот Боотур
Киэһэнэн Кыыдаан илиилэрэ улугура сылайдылар, сүһүөхтэрэ мөҥөн ылар буоллулар. «ХС»
Сүһүөҕэр туруор — атаҕар (сүһүөҕэр) туруор диэн курдук (көр атах). Анатолий ийэтэ, иккиһин кэргэннэнэр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, соҕотох уолун киһи-хара оҥорон сүһүөҕэр туруорар мөккүөрдээх кырдьыбыта. П. Аввакумов
Мин Колям эдэр эрдэҕиттэн үчүгэй, эйэҕэс майгылааҕа, итиэннэ саҕалаабыт дьыалатын хайаан да төрдүгэр тиэрдэр, сүһүөҕэр туруорар идэлээҕэ. С. Никифоров
Күн ортотуттан киэһэ Пуд Ильич дьиэ дьонун барытын сүһүөҕэр туруорбута. Далан
Настаа алыптаах сымнаҕас илиитэ Лэкиэһи сүһүөҕэр туруорбута. Н. Босиков. Сүһүөҕэ суоҕунан саҥарар — киһи өйдөөн истибэт гына, чуолкайа суохтук түргэнник саҥарар. ☉ Говорить быстро, невнятно и неразборчиво
Кыыс уоһун харыстаабыт курдук кыараҕастык аһан, үп-үрүҥ тиистэрин бытыгыратан көрдөрө-көрдөрө, тугу эрэ сүһүөҕэ суоҕунан саҥаран сылыбыратта. А. Софронов. Сүһүөҕэ уйбат — атахтара кыайан уйбат, кыайан атахтарыгар уйуттан турбат (хол., олус сылайан). ☉ Ноги не держат (напр., от сильной усталости). Уол сэттэ көһү сатыы хааман сүһүөхтэрэ уйбат буолбут. Сүһүөҕэ уулла <уулунна> — нэһиилэ атаххар уйуттан тур (хол., олус сылайан). ☉ Едва держаться на ногах (напр., от сильной усталости)
Арай, дьэ бу кырдьан, ол-бу дьарҕата көбөр, сүһүөҕэ ууллар буолан хааллаҕа үһү. Болот Боотур
Ити курдук икки саары икки ардыгар сүһүөҕэ уулунна, сүрэҕэ көптө, баһа ыарыйда. Бэс Дьарааһын
Күнү быһа дьиэ иһигэр тэпсэҥниирбэр сүһүөхтэрим уулуннулар. Пьесалар-1978. Сүһүөҕэ хамсыыр — долгуйан эбэтэр куттанан атаҕа салҕалаан ылар. ☉ Дрожат, трясутся ноги (напр., от волнения или испуга)
Кини хараҕар оонньообут мичээрэ дууһатыттан дириҥник долгуйбутун этэрэ. Сонун тэллэҕэ ибигириириттэн көрдөххө сүһүөҕэ хамсыыра. М. Доҕордуурап
[Рингэҕэ киирбит боксуор] долгуйан сүһүөҕэ хамсыырын аһараары биир сиргэ таба турбакка эккирээмэхтээтэ. Э. Соколов. Сүһүөхтүүн сүгүрүй — улаханнык ытыктыыргын биллэрэн, сөһүргэстээ, төбөҕүн төҥкөтөн бокулуоннаа. ☉ Выражая большое уважение, преклонить колени и голову
Олоҥхоһут саха оҕонньоро, Булчут саха кырдьаҕаһа кэлэн тураммын, Сүүдүрүүннээх сүрэҕим долгуйан, Сүһүөхтүүн сүгүрүйэн эрэбин. С. Зверев
Соторутааҕыта аҕай, чуордук күлсэкүлсэ биэрэк устун сырсыакаласпыппытын умнан, тыйыс саллаат иннигэр сүһүөхтүүн сүгүрүйэн турабыт. С. Спиридонова. Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн <хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан> эрэбин фольк. — улаханнык ытыктыырбын биллэрэн сөһүргэстээн, төбөбүн төҥкөтөн туран көрдөһөн эрэбин. ☉ Выражаю своё глубокое почтение (букв. имея шею, низко кланяюсь, имея колени, преклоняю их)
Дьэ, бу убаккайбыт! Эйиэхэ сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн, хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан үс бараа хара күлүккэр үҥэн сүөдэлдьийэн эрэбин! Ньургун Боотур
Аал уотум иччитэ, Бырдьа бытык — Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн, Хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан эрэбин. А. Софронов
Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн көрдөһөбүн. Амма Аччыгыйа. Сүһүөххүн былдьас — умса баран түһүмээри, өрүһүнэ сатаан, инниҥ диэки түргэнник мээнэ атыллаталаа. ☉ Не находя точки опоры, делать быстрые непроизвольные шаги вперёд, стараясь не упасть
Халтарыйан охтумаары сүһүөхпүтүн былдьаһан тиэрэ-маары үктэнэбит. М. Доҕордуурап
Онно өйдөөбүтүм: Иван, миигин көхсүгэр биллэҕэ быраҕан баран, сүһүөҕүн былдьаһан байааттаҥныы иһэр эбит. Н. Кондаков
Күүстээх Соппуруон хайаны түһэн иһэрэ көһүннэ, туруору сиргэ сүһүөҕүн былдьаһан сүүрэн бэдьэйэн ыла-ыла хайа тэллэҕэр киирэн «һуу» гынна. «ХС». Сүһүөххүн көннөр (тэнит) — атаҕыҥ көһүйбүтүн көннөрөөрү туран хаамыталаа, сүүр. ☉ Размять затёкшие ноги
Түһэн, хаамыталаан сүһүөхпүтүн көннөрдүбүт. С. Дадаскинов
— Баһаалыста, олорунан кэбис, — массыына иһиттэн дьон саҥата күүгүнүү түстэ. — Баһыыбаларыҥ, …… сүһүөхпүн тэнитэбин, — Николай Васильевич сапсыйа хаалла. В. Гольдеров
Саас Манчаары сүүрүк аты ыҥыырыттан тутуһа сылдьан, олорор алааһын хаста да эргийэ сырсара үһү. Ол аата сүһүөҕүн тэнитэрэ диэн буолара. «ХС». Сүһүөххүн ыһыгын — сүһүөхтэриҥ босхо баран, атахтаргар уйуттубат буолан хаал. ☉ Не устоять на ногах, повалиться на землю
Дьэбдьиэ, сүрэҕэ бүллүгүрүү мөхсөн, мэйиитэ эргийэн, туймаарбыт курдук буолан, сүһүөҕүн ыһыктан, охтон түһүөх курдук буолла. Болот Боотур
Үктэммит хаара быстан «кур» гыммыт. Киһи сүһүөҕүн ыһыктан охтубут, хайа тэллэҕэр биирдэ баар буолбут. «ХС». Сүһүөххэр тур — 1) улаатан, үлэһит буолан, бэйэҕин бэйэҥ ииттинэр киһи буол. ☉ Повзрослеть, стать независимым от кого-л., полностью обеспечивать себя, встать на ноги
Биһиги бары даҕаны хотуур, сүгэ угун туппутунан сүһүөхпүтүгэр турбут дьон буолуохтаахпыт. С. Никифоров
Кинилэр бары, сүһүөхтэригэр туран, Киһихара буолбуттар. «ХС»
Баһылайга сүһүөҕэр турарыгар дьоно бары да бэркэ көмөлөспүттэрэ. «Кыым»; 2) ситэн-хотон, тэнийэн, кыаҕыран ис (тугу-эмэ этэргэ) ☉ Крепнуть, укрепляться, развиваться (о чём-л.)
Хоруу хаһан, хотон тутан, дьиэ-уот тэринэн холкуос сүһүөҕэр туран барбыта. «ХС»
Биһиги институппут эдэр, сүһүөҕэр тура сатыыр. Институт аатын да ылбыппыт баара-суоҕа үс сыл буолла. «Кыым»
◊ Иккис сүһүөх оскуола истор. — орто оскуола урукку аата. ☉ Школа второй ступени, прежнее название средней школы
Бүлүү куоратыгар — иккис сүһүөх оскуола маҥнайгы кылааһыгар, билиҥҥинэн аахтахха ахсыс кылааска сылдьан бииргэ үөрэнэр табаарыспыныын Василий Ивановтуун хоһоон суруйарга холонон көрбүппүт. ФЕВ КК. Маҥнайгы сүһүөх оскуола — түөрт кылаастаах (начаалынай) оскуола урукку аата. ☉ Школа первой ступени, прежнее название начальной школы
Аанньаахха түөрт кылаастаах маҥнайгы сүһүөх оскуоланы бүтэрбитим. Н. Якутскай. Сүһүөх ас — үүнэн быган таҕыс (бурдук туһунан). ☉ Произрастать (о зерне)
[Бурдук] Сирин-буорун сабыа, Сидьирбудьур хамсыа, Онтон уһаан тахсыа, Ото сүһүөх анньыа. Күннүк Уурастыырап
Ыспыт сиэмэбит сотору кэминэн сүһүөх аспыта, куолас тэлэн, өр-өтөр буолбатаҕа, бааһына муҥунан буспут бурдук муоралыы долгуйбута. С. Васильев
Бөлкөйдөнүү кэнниттэн сотору буолаат, [сэлиэһинэй] умнастара үүнэллэр — үүнээйи сүһүөх анньар. КВА Б. Сүһүөх атахтаахтар зоол. — тус-туспа адаархай сүһүөхтэртэн ыпсарыллыбыт атахтардаах харамайдар (хол., аһыҥалар, ооҕуйдар, араактыҥылар, араас үөннэр-көйүүрдэр). ☉ Членистоногие
Рактыҥылар — үксүн ууга олохтоох сүһүөх атахтаахтар. Кинилэр ууга сууралла сылдьар кислороду хайыыларынан иҥэрэн тыыналлар. ББЕ З. Сүһүөххэр тур — атаххар туран кэл, атаххар тур. ☉ Принять стоячее положение, подняться на ноги
Бары сүһүөхтэригэр тураллар. Сыана арыый хараҥатыйан, ырыа улам куччаан барар. Суорун Омоллоон
Оҕолор учууталларын сүһүөхтэригэр туран көрсүбүттэр. Н. Якутскай
Мунньах дьоно сүһүөхтэригэр туран суугунастылар. М. Доҕордуурап
ср. сой. йүс, тув. чүс ‘сустав’
II
аат. Ампаар иһигэр бурдугу кутарга аналлаах, халыҥ хаптаһыннартан оҥоһуллубут дьааһык курдук оҥоһук. ☉ Большой деревянный короб из толстых досок наподобие ящика, предназначенный для хранения зерна в амбаре
— Ээ, эмээхсиэн! Ампаар иһин сиппий, сүһүөхтэри хоруй да, мээккэ бурдук бэлэм буолуо буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
Биир эркиҥҥэ улахан бурдук кутар сүһүөх турар. С. Ефремов
Биир ыскылаакка хас да суортары сүһүөхтэргэ тутуу кинилэр хардарыта сыыһырыыларын таһаарыан сөп. ХКА