туохт. Туохтан эмэ мэһэйдэт, харгыстан. ☉ Встретить препятствие в виде чего-л. [Дьоммут] эргэ куруҥ лааҥкытыгар кыһайтаран …… күөлү арҕаа баһынан туоруур буоллулар. П. Филиппов
Байыаннай цензураттан кыһайтаран, тугу даҕаны суруйбаккын. К. Симонов (тылб.)

туохт., кэпс. Туох эмэ мэһэйгэ ыллар, харгыстан. ☉ Замедлиться, затормозиться, затянуться (напр., о работе или исполнителе какого-л. дела)
Бу үүммүт сылга кыһыммыт аһара тымныы буолан, үлэбит улаханнык садьыыбара сырытта. «ЭК»

туохт.
1. Тугунан эмэ хааччахтан, харгыстан. ☉ Быть запрещенным, воспрещенным, запрещаться
Андаатары бултааһын бобуллан баран, саҥа көҥүллэннэ. «ХС»
2. кэпс. Тыыҥҥын кыайан ылбат курдук буол, тыыныҥ хаайтар. ☉ Задыхаться, испытывать стеснение в дыхании
Ылдьаана тыына бобулларга дылы гынна. Софр. Данилов
Хаһыым бобулла-бобулла тахсар быһыылаах. П. Аввакумов

туормастаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Иирсибит саптан иннэ туормастанар, Интригантан үлэ-хамнас харгыстанар. Р. Баҕатаайыскай
Массыына супту суйулаан иһэн, эмискэ туормастана түһээт, туора салаллан таҕыста. П. Аввакумов
И.П. Павлов ньиэрбинэй систиэмэ киһи утуйар кэмигэр «кэлимсэ» туормастанан, сынньанар диэн турар. ОАП ОДьТС

тыаһы үт. туохт. Хаһыҥырыырга, маарынныыр тохтуу-тохтуу хатыланан иһиллэр бүтэҥи тыаһы таһаар, оннук тыаһаа. ☉ Издавать глухие прерывистые хрипящие звуки
Ынах атаҕын бааһа баттыалаатахха хааһыргыыр, ириҥэрбит быһыылаах. Күрүлгэн
◊ Хааһыргыыр искэн — ынах сүөһү сыстыганнаах ыарыыта: сүөһү халыҥ эттээх сиринэн тахсар, гаастаах искэн. ☉ Заразная болезнь крупного рогатого скота: на мягкой ткани появляется нарыв, наполненный газом
Хааһыргыыр искэнтэн сүөһү өрүһүлтэтэ суох кэриэтэ өлүүтэ, сүөһү хаачыстыба өттүнэн тупсарыллыыта харгыстанарын чуолкайдык этиэн сөп. ССЫа
Сүөһү сааҕар споранан үөскүүр, ыарытыннарар, холобур, хааһыргыыр искэн микробтара баар буолуохтарын сөп. ТВС ССНьСЫа

туохт.
1. Атаххар турар буол, атаххынан хаамар буол (аан бастаан хаамар эбэтэр атаҕын оһоллоон баран үтүөрбүт киһи, сүөһү туһунан). ☉ Встать на ноги, начинать ходить (о человеке, животном, впервые начавшем ходить или оправившемся после травмы ног)
Оҕус өллөҕүнэ эбэтэр кыайан атахтамматаҕына, ону кинээс быһаарыаҕа. Амма Аччыгыйа
Хайыы-үйэ атахтаммыт, борбуйдарын көтөхпүт кулуннар сорохторо күн уотугар таалалаан сыталлар. И. Никифоров
Төрөөбүтүнэн тугут ийэтин бастакы уоһаҕын тото-хана испит, ийэтэ тугутун салыҥын үчүгэйдик салаабыт буоллаҕына, кини тымныыга тоҥмот, түргэнник атахтанар. ТНС ОКТК
2. көсп. Харгыстан, бытаар, ситэ сайдыма (туох эмэ мэһэйдээн, моһуоктаан). ☉ Тормозиться, стопориться в своем развитии, деятельности (в результате какого-л. препятствия, помехи)
Эһиги барыаххытыттан ыла биир да табыгастаах үлэһит түбэспэтэ. Онтон сылтаан оҕонньор эргиэнэ улаханнык атахтанна. Н. Якутскай
Техника кыратык да тохтоотоҕуна биитэр суох буоллаҕына, бары үлэ-хамнас барыта атахтанар, аҕыс айдаан тахсар. С. Никифоров
Сорох бириискэлэргэ сири хаһар техника уонна араас матырыйаал кэмигэр тиэрдиллибэккэ үлэ тэтимнээхтик ыытыллара эмиэ атахтаммыта. «Кыым»

ж. разг. иҥнигэс, харгыс.

аат.
1. кэпс. Кими эмэ үлэтигэр быстах кэмҥэ солбуйар, кини үлэтин толорор киһи. ☉ Замена
Ким эмэ ыалдьыбытын, ханна эрэ барбытын да иһин, сөптөөх солбук көстөн иһэр буолан, үлэ хаамыыта харгыстаммат. «ХС». Бэрт түргэнник солбугу буллахха сатанар. Оннук киһини ол хантан сулбу тарда охсобун… А. Кривошапкин (тылб.)
2. публ. Солбуйа кэлэр эдэр көлүөнэ. ☉ Молодая смена, молодое поколение
Эдэр солбукка аҕа табаарыстар кэлэн сүбэ-ама биэриилэрэ, иһирэхтик кэпсэтиилэрэ үчүгэй өйдөбүлү хаалларда. «Кыым»
Кэнэҕэски солбуктарбыт диэн кинилэр буолуох этилэр. «Кыым»
Эдэр солбук — үөрэнээччи ыччат «Мичээр» кулуупка сылдьарын таптыыр. «Кыым»

1. Сайыҥҥы кэмҥэ сүөһүнү, табаны быстах хаайан аһатарга аналлаах күрүөлээх мэччирэҥ сир. ☉ Летнее огороженное пастбище, загон для скота, оленей
   Субан сүөһү барыта бииргэ кыараҕас хааччахтарга сайылаан турбута. «Чолбон»
   Хааччаҕы таба кыайан дабайан тахсыбат гына, үрэх икки өттүгэр сытар хайалар чугасаһар сирдэринэн быһаллар. ТНС ОКТК
   Убаһалар хааччах иһигэр үчүгэйдик үөрдүспүттэрин кэннэ, атын сылгы орооспот сиригэр үүрэн таһааран хастарар ордук. ҮБНьТ
2. көсп. Тугу эмэ гынары бопсуу, тугунан эмэ муҥурдааһын. ☉ Препятствие, запрет, ограничение в чём-л.
   Маннык хааччахха, тыын тахсыбат олоҕор олоруох кэриэтэ, хайдах да буолбут ордук. А. Софронов
   Оҕолор айылҕа киэҥ дуолугар дуоһуйа тыынан, сөрүүн ууга хааччаҕа суох чалбааттаан, бэркэ сайылаабыттара. Айысхаана
   Оччотооҕуга хааччах суоҕуна, уу көтөрө үгүс эрдэҕинэ мэлдьи сааланар этим. «Чолбон»
   ♦ Хааччахха хаай (хаайтар) кэпс. — ким эмэ тугу эрэ гыныахтааҕын бобус; ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕа бобулун, харгыстан. ☉ Мешать, создавать помехи, препятствовать кому-л. в чём-л., загонять в угол; встречать препятствия, быть загнанным в угол
   Хараҥа хаамҥа хатаан, Хатан хааччахха хаайан, Күндү көҥүлүн Көрдөрбөккө күөйбүтэ. Суорун Омоллоон
   Хаһан даҕаны хааччахха хаайтарымаҥ, Хахтаах кинигэҕэ хаайыллымаҥ, Көтүҥ, мин саныыр санааларым. С. Данилов
   ср. п.-монг. хайирчаҕ ‘ящичек, сундучок’

I
туохт. Сүөһүнү ууһатар быччархайдарын ылан кэбис, төрүөҕэ суох оҥор. ☉ Кастрировать, холостить, оскоплять (животное)
Оҕус ыччат сүөһүнү 6–12 ыйдааҕар аттыыр буоллахха, быччыҥнарын тканнара ордук күүскэ сайдаллар, онон сүөһү харгыстаммакка улаатар. ДьСИи
II
туохт.
1. Атынан хааччый, атта булан биэр. ☉ Обеспечивать кого-л. конем, давать ему коня
Мэхээс оҕонньор кытытын Маппыйга бэлэхтээтэ — кэлэн-кэлэн кыра уолун дьэ аттаата. «ХС»
2. Түөрт лабааҕар тур, түөрт атах буол (үксүгэр киһи тобуктаах илиилэригэр тайанарын этиллэр). ☉ Становиться на четвереньки (чаще всего говорят тогда, когда человек стоит, передвигается, опираясь на обе руки и оба колена)
Биир немец аттаан баран, землянка диэки баран истэ. Т. Сметанин
Чугаһаабытым, атын эбит. Туруйа! Бастаан аттаан, кэлин сыылан үөмэн истим. И. Данилов
[Эһэни көрсөн] Өлүөскэ часкыйаат, төттөрү ыстанна, уҥа-хаҥас буруйан, сүүрэн тэлээрэн иһэн, туохтан эрэ иҥнэн, аттыы түстэ. Н. Габышев