аат. Киһи-сүөһү бронхаларын салыҥнаах бүрүөлэрэ сүһүрэн ыалдьыылара. ☉ Воспаление слизистой оболочки бронхов, бронхит
Арыгыһыттар, хроническай бронхиттаах буоланнар, күөмэйдэрэ хааҕырҕас-хардьыгынас буолар. ДьИэБ

хадьырыйыс диэнтэн хай
аата. Эйэ — сэрии! Куухаа буола түһэр кулгааҕыҥ иһэ… …… Хадьырыйсыы, хардьыгынаһыы, силлэһии — Хаһан да суох онно иллэһии! Н. Рыкунов

лагларый диэнтэн көстө түһүү. Сотору буолаат, били хардьыгынас куоластаах сэбиэдиссэй лагларыс гына түстэ. А. Софронов
Күн оҕотун Көнө уҥуохтааҕа, Айыы дьахтарын Таллар саарын бастыҥа Лагларыс гына тура түстэ. П. Ядрихинскай

даҕ.
1. Кэһиэх сыстыбыт, кэһиэх олорбут. ☉ Имеющий накипь (на дне, стенках — о посуде). Киэҥ иһит кэһиэхтээх (өс ном.)
2. Кээҕинэс буолбут, бүтэ быһыытыйбыт, хардьыгынас буолбут (куоластаах). ☉ Охрипший, осипший (о голосе)
Быыпсай саҥата бэрт кэһиэхтээҕинэн тоҕута ыстанна. П. Ойуунускай
«Бэҕэһээ дьиэҕэр төһөҕө тиийбитиҥий?» — кэһиэхтээҕинэн көхсүн иһигэр күлэн хардьыгынаата. А. Софронов
Суол холбонуута чугаһаатаҕын аайы, кыыс оҕо кэһиэҕэ суох кэрэ чаҕаан куолаһа субу чугаһаан иһэр. М. Доҕордуурап

I
хааҕырҕаа диэнтэн холб. туһ. Суордар көтөн күлүкүччүһэн таҕыстылар, хааҕырҕаһа-хааҕырҕаһа, «сус-сус» дайбаан, сис түгэҕин диэки түһэн хааллылар. Болот Боотур
Үрдүбүнэн икки суор миигин көрөн, хааҕырҕаһан аастылар. И. Сысолятин
Тоҕо эрэ тураахтарбыт үөрдээн хааҕырҕаспыттар. Ойуку
II
даҕ. Кэһиэҕирбит, кэһиэхтээх; хааҕыргыыр саҥалаах. ☉ Охрипший, осипший; каркающий
Арыгыһыттар хроническай бронхиттаах буоланнар, күөмэйдэрэ хааҕырҕас, хардьыгынас буолар. ДьИэБ
Хара суор уйатын бөҕөтүк туттунар, Хааҕырҕас хаһыыта хаһан да хам буолбат. ЛБС

I
аҕылаа диэнтэн холб. туһ. Тириитэ дьуккуруйталаан хаан оҕуолаабыт, муус кыаһаан буолбут оҕонньору сиэтэн, балаҕаннарыгар аҕылаһан кэллилэр. Амма Аччыгыйа
Икки уол сүүрэн аҕылаһан кэлэн, аллара киирэ түһээти кытта ойоҕоско олорор дьуһуурунайы үүйэ-хаайа туппуттара. П. Аввакумов
Кинилэр үөхсэ-үөхсэ, аҕылаһа-аҕылаһа, муостаны биир гына төкүнүһэ сырыттылар. Ч. Айтматов (тылб.)
II
даҕ. суолт. Ыараханнык үрүт-үөһэ тыынар, көбүөхтэс (хол., ыксаан, ыалдьан). ☉ Тяжело дышащий, задыхающийся
Аты көлүйэн бүтэрэн эрдэхтэринэ, эмискэ кэннилэригэр аҕылас, хардьыгынас хаһыы иһилиннэ. Софр. Данилов
Мария Тубарова суон аҕылас бэйэтэ, санаа булан, сонно тута бэрэссэдээтэлгэ дьиэтигэр тиийэр. Н. Габышев

I
туохт. Эмискэ соһуйууттан, куттаныыттан, ыалдьыыттан этиҥ сааһа аһылын (этиҥ-сииниҥ эмискэ тымныйан ыл). ☉ Обдать холодом от испуга, страха, боли, нервно вздрогнуть
Харытыана эрэйдээх [ыарыытыттан] этэ биирдэ дьар гынан тымныйан ылла. П. Ойуунускай
Киһи соһуйан ах баран олордо, этэ аһыллан, уллуҥаҕыттан оройугар диэри дьар гына түстэ. Н. Заболоцкай
- «Тохтоо!»- диэн, урут хаһан да истибэтэх, хардьыгынас хаһыыта иһиллэрин кытта, эт-этэ муустаах уунан саба ыспыттыы, дьар гынна, тымныйталаан ылла. А. Сыромятникова
II
тыаһы үт. туохт. Эмискэ улаханнык илигирээн тыаһыы түс, тыаһаан ыл. ☉ Резко, громко задребезжать, издать дрожащий звук
Иккис этээстэн мүччү туппут онон-манан хайдыбыт хаптаһыннара аттыгар кэлэн дьар гына түстэ.  Устурууналар эмиэ аймаммыт дорҕоону таһааран, дьар гыммыттара. М. Горькай (тылб.)

туохт.
1. Түгэҕэр, ойоҕоһугар сыстан хаал, олорон хаал (оргутарга, буһарарга иһиккэ ас сыстан кэһиэх үөскүүрүн туһунан). ☉ Покрываться накипью (при варке пищи, кипячении молока — о дне и стенках посуды)
Солуттаҕына солуур кэһиэҕирбэт диэбиккэ дылы, Бүөтүккэ айатын куобах эспэт. М. Доҕордуурап
2. Ыраастык, чөллөркөйдүк саҥарбат кээҕинэс буол (ыарыыттан, тымныйыыттан, улаханнык долгуйууттан, кыыһырыыттан о. д. а. — күөмэй туһунан). ☉ Охрипнуть, стать сиплым, осесть (о голосе)
Миитэрэй оҕонньор кэһиэҕирэн хаалбыт хардьыгынас куолаһынан нэһиилэ ыган саҥарда. Софр. Данилов
Ыларов бөтө бэрдэрэн, куолаһа кэһиэҕирэн ылла. Р. Баҕатаайыскай
Халҕан нөҥүө кэһиэҕирбит куолас кээҕинээтэ. Н. Габышев

даҕ.
1. Эбии сэтэрэн иһэр курдук уҕараабат, хараабат күүстээх. ☉ Усиливающийся, происходящий с ещё большим задором, с неутомимой энергией, силой. Сэтэлээх санаа
□ Ньукулай Киргиэлэйэп хардьыгынас соҕус гынан баран бэрт сэтэлээх, чуор саҥалаах киһи этэ. Бэс Дьарааһын
Сир иэнэ ньиргийэ дьигиһийэр Сэтэлээх силлиэтин мэҥиппиппит. Күннүк Уурастыырап
2. кэпс. Күүрэн көстөр быччыҥнардаах, модьурааһыннаах. ☉ С напрягшимися мышцами; имеющий утолщённость в каком-л. месте
[Тимир Суодалба ойуун] аллаах ат харатын саҕа сэтэлээх муруннаах. ПЭК ОНЛЯ II
Сомоҕоллой сэтэлээх моонньун дьүккүк гыннарда, оҕуһун диэки хааман нүксүлдьүйбүтүнэн барда. Болот Боотур
Иирсэн хаалбыт будьурхай баттахтаах, лэҥкэллибит төбөтүттэн сэтэлээх суон моонньун кириҥэтин куоһааҕын устун көлөһүнэ таҥнары халыйан түспүт. Күннүк Уурастыырап