туохт. Көмүстээх буол. ☉ Иметь золото или серебро, приобретать золото или серебро
Олорор оҕо саҕа Ууруу көмүстэммиттэр, Сытар ынах саҕа Кылаат харчыламмыттар. С. Зверев

I
хачыгыраа диэнтэн холб. туһ. Күтүөт Мэхээчэ дьиэтин туттан хачыгыраһар. Далан
Дьон …… сүр тиэтэл үлүгэринэн таҥнан хачыгыраһаллар. Н. Якутскай
Эксээмэҥҥэ бэлэмнэнэн балачча хачыгыраһар курдукпут. КНЗ ОО
II
даҕ. Хачыгыраан иһиллэр, хачыгырыыр тыастаах, кучурҕас, хачырҕас. ☉ Хрусткий, шуршащий, скрипящий
Миша …… хачыгырас кумааҕыга сууламмыт улахан балыгы ороон таһаарда. Н. Лугинов
Үөмэн көрөөрү гыммыта — тоҥмут от-мас тыаһа хапхачыгырас. П. Степанов
Федор …… саатын, күүстээх фонаригын харбаат, хачыгырас тыаска ыстанна. СЮ ЫБ
◊ Хачыгырас харчы (харчылан) — элбэх харчы (харчылан). ☉ (Иметь) большие деньги (букв. шуршащие деньги)
Түөкүнтэн хачыгырас харчыны туттара түһүөххэ баар! Софр. Данилов
Төһө да билигин туттар үбэ суох тутайан олордорбун, син эмиэ хачыгырас харчылана сылдьыбытым эбээт! Н. Якутскай

туохт. Туохха эмэ (үксүгэр сүүйсүүлээх оонньууларга) бэйэҥ өлүүгүн киллэрэн кыттыс. ☉ Вступать в пай (обычно в азартных играх)
[Халлааскы] биир Дьабыл бэрдин кытта Наайга баайсыктаһан күннээбиттэр, хаһыытыыр харчыламмыттар, үөгүлүүр үптэммиттэр. Болот Боотур

аат. Харчы саамай кырата; бытархай харчы, харчы (уопсайынан). ☉ Копейка; мелкие монеты, деньги (вообще)
[Ньүкэн:] Билигин дьөрү кэппиэйкэм да суох. Онон харчыланнахпына, аны икки-үс хонугунан, бэйэм илдьэн биэриэм. Суорун Омоллоон
Эбэтэр бар дьонум кэлэйэ, Төлөөбүт кэппиэйкэлэрин кэрэйэ Киэр илгиэх Бэйэлэрэ дуу?! С. Данилов
Кинилэр былаан туоллун-туолбатын, ночоот таҕыстын-тахсыбатын, син биир хамнастарын кэппиэйкэтигэр тиийэ аахсаллара. ДВР ЭНьТ

1. суумалаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Кэлэр радиацияны, быһаччыны уонна тарҕаммыты холбуу ылан, суумаламмыт радиация диэн ааттыыллар. САИ ССРС ФГ
2. Төһө эмэ харчылан. ☉ Иметь какую-л. сумму денег
   Уон ордуга биэс аты тэринэн, уон биэс тыһыынча суумаланан, үс киһилэнэн, тэринэн баран …… аттанан айаннаатыбыт. Д. Софронов

аат.
1. Араас табаары, аһы-үөлү эрээт-эрээтинэн тэлгэтэн, үксүгэр таһырдьа эргинэр баһаар, атыы-тутуу дэлэйдик барар сирэ. ☉ Место розничной торговли под открытым небом или в торговых рядах, рынок
Ырыынакка дьон бөҕө тоҕуорар, Сахсырҕалыы сааҕынаһан. Баал Хабырыыс
Мин сарсыныгар Кытай ырыынагар барарга толкуйдаммытым. ЭКС ТБТ
Максим ас-үөл атыылаһа ырыынагынан, маҕаһыынынан барда. Күрүлгэн
2. эргиэн. Атыы-тутуу, табаар эргиирин эйгэтэ. ☉ Сфера товарного обращения, товарооборота, рынок
Ырыынак ыгыыта ыксатта — Ыйытыы кытта харчыланна. Ахсаана Сонтуой
Валентин кэлиэ-барыа, мин атыылыам, ырыынагы үөрэтиэхпит. Огдо
Ырыынак кэмигэр дойду экэниэмикэтэ, оҥорон таһаарыыта, үбүн систиэмэтэ уонунан сылларга тохтообокко сиҥнэн түһэ турар. «Кыым»
◊ Үлэ ырыынага — үлэҕэ наадыйыы уонна үлэ миэстэтин таһаарыы эйгэтэ. ☉ Сфера спроса и предложения на рабочую силу, рынок труда
Үлэ ырыынагар дьоһуннаах миэстэни ылар эрэ буоллахпытына уларыйыыны-тэлэрийиини бэйэ туһатыгар эргитэр, кэлии дьону кытта күрэстэһэр кыахтаахпыт биллэн турар суол. «Кыым»

даҕ.
1. Күүрээннээх, күүстээх, эрчимнээх (хол., үлэ). ☉ Вдохновенный, упорный, напряжённый (напр., труд)
Үлүскэннээх айан диэн Манна буолар эбит. Саха фольк. От хомуура үмүрүйэн эрдэҕинэ, бурдук хомуурун үлүскэннээх үлэтэ тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Үлүскэннээх, күүрүүлээх үлэбит күнэ бүтэр. С. Тимофеев
△ Киһини өрүкүтэр, күүркэтэр, умсугутар (хол., булт). ☉ Возбуждающий, увлекательный, захватывающий (о каком-л. занятии — напр., об охоте), страстный
Көмүс — үлүскэннээх диэн дьон өһүн хоһооно баар. Н. Якутскай
Үлүскэннээх үҥкүүнү үҥкүүлээн лиһийэн киирэн бараллар. Суорун Омоллоон
Булт буолан баран үлүскэннээх буолааччы. «Сахаада»
2. Күүстээх, дохсун, дьулурҕан (сүүрүк туһунан). ☉ Сильный, стремительный, бурный (о течении реки)
Борохуот …… үлүскэннээх сүүрүгү иннин диэки өрүкүтэ үтүрүйэн, балысханнаах бааллары кэннин диэки хаһыйан, тус соҕуруу дьулуруйа турда. Амма Аччыгыйа
Үлүскэннээх сүүрүктээх Өлүөнэни көрсөөрү, Көмүс сүүрээн, эн эмиэ күлүмүрдүү көппүккүн. Л. Попов
Үлүскэннээх сүүрүктэр Үөмэхтэһэ тэптилэр. «ХС»
3. эргэр. Олус өлгөм, наһаа элбэх (хол., харчы, үп, баай). ☉ Несметный, бессчетный (напр., о богатстве, деньгах)
[Тыраахтар] Үгүс элбэх үлүскэннээх үбү, Үтүө таһаҕаһы, Үчүгэй табаары Өҥкөөт тыа быһаҕаһын саҕа Өрөһөлүү тиэйэн Дьүккүйэн иһэр эбит. Саха нар. ыр. III
Халаан уутун Халҕаһатын курдук Халыан харчылан, Үрэх-үрэх баһын Үмүрүтэ тардар Үлүскэннээх үптэн! Өксөкүлээх Өлөксөй

1. 1. ыһыахтаа I диэнтэн бэй. туһ. Собо өрө мөхсөн, кыырпах таммахтарынан ыһыахтана, көмүс хатырыга кылбачыйа оонньуура үчүгэйин эриэхсит! АИА-А КБ
      Биһиги обургулар чомполоннохпутуна, ууну бырдаҥалата ыһыахтаннахпытына, элгээммит тэҥҥэ үөрэр-көтөр курдуга. КАА АСС
      Оһох үөлэһинэн төлөнө күөдьүйэн, кыымынан ыһыахтанара. МАП ЧУу
2. кэпс. Үбү-аһы ыскайдаа, мээнэ матайдаа. ☉ Швырять, транжирить (деньги)
   [Матайар Мааса:] Бу хантан харчыланан ыһыахтанныҥ? Миитэрэй Наумов
   Кырдьык, сыҥалыы сатыыр, ыһыахтанар харчы кэмчитийдэ. «Чолбон»
3. көсп., кэпс. Быыстала суох, үрүтүрдүгэр саҥар, кут-сим. ☉ Говорить бодро, много и без остановки о чём-л.
   Элэҥ Аана элэстэнэн киирдэ, оһох иннигэр иттээри мэтэриҥнии-мэтэриҥнии, кэпсээн ыһыахтанна. И. Егоров
   Эйигин көрдөхпүнэ этиэхпин эппэппин, Элэкхаадьы тылларынан ыһыахтанабын. В. Потапова
   Сорох дьон омуннура-омуннура, күлэн имнэнсэн кээһэ-кээһэ, кэпсээн-ипсээн ыһыахтаналлар. ЧКС ОДьИи
   Лиэксийэ ааҕарбар киһи дэбигис өйдөөбөт тиэрминнэринэн мээнэ ыһыахтаныа суохтаахпын. И. Семёнов
4. көсп. Тугу эмэ тулаҕар тарҕата сырыт (хол., идиэйэни, үөрүүнү). ☉ Фонтанировать чем-л. (напр., идеями), излучать что-л. (напр., радость)
   Иван Гоголев оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хоһоонунан ыһыахтанара. ЧКС ОДьКИи
   Кини үөрүүнэн-көтүүнэн ыһыахтана сылдьар киһи этэ. «Чолбон»
5. дьүһ. туохт. суолт.
6. ыһыллаҥнаа 2 диэн курдук. Анарааҥҥыта, иһиттиэм-истибэтиэм диэбиттии, тута Айыыдаҕа ыһыахтанан кэлбитэ. В. Протодьяконов
   Ньургуһунум дьэ өй ылан, миэстэтин диэки сүүрэн ыһыахтана турда. М. Соров
   Маша хортуоппуй ыраастаан ыһыахтанна, дьиэ сууйуутугар эмиэ баар буола түстэ. ЧКС ЫаЫЫ
7. көсп., сөбүлээб. Саҥаран-иҥэрэн, туттан-хаптан улаханнык кыыһырбыккын биллэр, сирбиэтэнэн тур. ☉ Шумно, громко выражать свой гнев (словами, жестами)
   Баһыахтыыр Балбаара дьиэ иһинээҕи дьону барытын мөҕөн-этэн ыһыахтанан кэбистэҕинэ да көҥүлэ. Амма Аччыгыйа
   Ити үлүгэрдээҕи истэ-истэ, куһаҕан дьахтар эбитэ буоллар, ыһыахтанан да турдаҕына көҥүлэ. В. Гаврильева
   Кыыс быһыыта-майгыта олуонатык көстөр, солуута суох тылларынан ыһыахтанар. ЧКС АК

I
1. даҕ., кэпс. Соҕотох харахтаах, аҥаар хараҕынан эрэ көрөр. ☉ Видящий только одним глазом, слепой на один глаз
Үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы (өс ном.). Соххор хараҕын соттуна-соттуна Соҕуруу, илин көрөн соххолдьутта. И. Эртюков
Оҕонньор соххор хараҕынан көтүллэн хаалбыт бэлиэкэтин [курумуутун] кыҥастаһакыҥастаһа, хамсатын оборон соппойор. С. Курилов (тылб.)
2. аат суолт.
1. Аҥаар харахтаах киһи. ☉ Человек, ослепший на один глаз
Соххор кыраҕы диэбиккэ дылы (өс ном.). Бөҕөс бөҕөтө тустубут, Буурдьут буура буурдаабыт, …… Доҕолоҥ даҕаны сүһүөхтэммит, Соххор даҕаны көрөрдөммүт. Эллэй
Ааспыт сэрии бар дьоҥҥо хаалларбыта Соххор ытыыр муҥун, доҕолоҥ сорун. И. Эртюков
2. үөхс. Кыра-хара киһини, кыамматытиийиммэти сэнээн, атаҕастаан үөхсэн ааттыыр тыл. ☉ Несчастный, бедняга, бедолага (выражает высокомерное отношение говорящего к кому-л.). Мин били маннааҕы соххору баттаҕыттан соһон таһаарыам… Н. Якутскай
Соххор уола, иирдэҕэ дии! Болот Боотур
«Соххор, эн баҕас үрбэккэ тур!» — Андыҥ Дайыыла ыххайан дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
♦ Соххор содуома, <балай батаалыйата> буолла — киһи быһааран ылбат охсуһуута, иирээнэ буолла. ☉ Начался скандал с шумом и дракой, большой дебош
Баһа-атаҕа биллибэт Балай бардама, Соххор содуома …… манна буолла. П. Ойуунускай
Охсуһуу улахана …… балай батаалыйата, соххор содуома буола түстэ. ПЭК ОНЛЯ II. Соххор солкуобай — туох да эбиитэ-ордуга суох соҕотох солкуобай, олох дуона суох харчы. ☉ Всего один рубль, ни больше, ни меньше
Биир харчыны биэс гына эргитэн, соххор солкуобайы мөһөөххө кубулутан, аатын билбэт гына хараарчы байбыт Атыыһыт баара үһү. Софр. Данилов
Арыт балай эмэ харчыланан кэлэрэ, сороҕор соххор да солкуобайа суох хаалара. Болот Боотур
Соххор хараҕын уутун, доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун мус (обор) көр доҕолоҥ. Дьиэлээх тойонхотун Былыр-былыргыттан сүҥкэн баай дьон сурахтаахтара. Ол соххор хараҕын уутун, Доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун муспуттара. Саха фольк. Доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун, соххор хараҕын уутун супту оборбут үс киһини ааттаата. Суорун Омоллоон
[Манчаары Бакыыһа кинээскэ:] Эн соххор хараҕын уутун, доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун муспуккун уот сиэбитэ дуо? Эрилик Эристиин. Эн соххор, мин соххор — эн да, мин да биирбит (иккиэн туох эмэ бодоҥноох эбэтэр тэҥ буруйдаах дьон этэллэр). ☉ Попрекать друг друга недостатками или проступками, присущими обоим
Ээ, эрэйдээх, били эн соххор, мин соххор диэбиккэ дылы, элэй-балай тыллаһа турума. В. Ойуурускай
ср. монг. сохор ‘слепой’ тат. сукыр, кирг. сокур, чув. суккар, туркм. сокур ‘слепой, слепец’
II
соххор өттө — тугу эмэ гынарга киһи-сүөһү, предмет табыллыбат, түҥнэри өттө (хол., аты, оҕуһу хаҥас өттүнэн миинэллэр, уҥата соххор өттө буолар, оттон ынаҕы уҥа өттүнэн ыыллар, онон хаҥаһа соххор өттө буолар). ☉ Сторона, бок, с которой непривычно, неудобно делать что-л. (напр., правый бок коня — непривычная сторона для оседлания, а левый бок коровы — для дойки)
Айыы киһи атыттан соххор өттүнэн уһулу ыстанан түһэ эккирээтэ. ПЭК ОНЛЯ II
Тойон Дьөллүүт бухатыыры соххор өттүнэн сулбу тардан түһэрдилэр. П. Ядрихинскай
[Хачыгыр бурдук тардар] тааһын соххор өттүнэн эргитэн, дьигиһитэн барда. Эрилик Эристиин
Кучук эһэ соххор өттүн былдьаһа, маһы эргийэ сылдьан, …… хаста да маҕыйа-маҕыйа кэтэҕин уолаҕаһыгар саайар. «ХС»

даҕ.
1. Ыарахана суох, кыра ыйааһыннаах. ☉ Лёгкий по весу, легковесный
Эчи ырааһын, сибиэһэйин, түү курдук чэпчэкитин, эдэр хатыҥ курдук көнөтүн, нарынын. Софр. Данилов
Бу искириипкэ ыйааһына хотуобай искириипкэтээҕэр чэпчэки уонна тыаһа өссө үчүгэй буолбут этэ. ЧАИ СБМИ
Тайах оҕотун ыйааһына ийэтин ыйааһынынааҕар үс төгүл чэпчэки буоллаҕына, тайах оҕотун ыйааһына төһөнүй? ПАИ СМС
2. Оҥорорго, толорорго ыарахана, уустуга суох (хол., үлэ). ☉ Несложный, нетрудный для выполнения (напр., о работе)
Сүрэҕэ суох үлэ чэпчэкитин, ас минньигэһин талар (өс хоһ.). [Сеня эксээмэнин билиэтин] боппуруостарын чэпчэкилэр диэн үөрүөн дуу, эбэтэр ыарахаттар диэн хомойуон дуу билбэтэ. Н. Лугинов
Холкуоска даҕаны чэпчэки үлэ элбэх. М. Доҕордуурап
3. Куртах буһарарыгар үчүгэй, ыарахана суох (аһылыгы этэргэ). ☉ Лёгкий, легко перевариваемый (о пище)
[Таба] этэ минньигэс, иҥэмтэлээх, киһи куртаҕар чэпчэки. ҮҮүДь
4. Истэргэ үчүгэй, ис киирбэх (муусуканы, ырыаны этэргэ). ☉ Лёгкий, развлекательный (о музыке, песне)
[Сыбаайбаҕа] остуолга оонньоторго чэпчэки муусуканы талыллар, оттон тыл этии кэнниттэн туш оонньонор. ФВН ЭХК
5. Олоххо куттала суох, халымыр (бааһырыыны, эчэйиини этэргэ). ☉ Не представляющий угрозы для жизни, неопасный (о ранении)
Табаарыс, эн бааһырыыҥ чэпчэки эбээт. Амма Аччыгыйа
Мин бу атаакаҕа хаҥас тобугум үөһээ өттүнэн чэпчэки бааһы ылбытым. «Чолбон»
6. Кыыһыра, тымта сылдьыбат, элэккэй, үөрүнньэҥ (киһи майгытын этэргэ). ☉ Дружелюбный, незлобный, приветливый (о характере человека)
Дьоҥҥо куһаҕаны оҥорбот, өс киирбэх, чэпчэки дууһалаах киһи. В. Яковлев
Чэпчэки тыыннаах киһи элбэх доҕордоох, ыалдьыттаах, эйэҕэс. А-ИНА БТ
7. Ыарахана суох, кыра сыаналаах (атыыга тахсар малы-салы этэргэ). ☉ Недорогой, дешёвый (о товаре, выставленном на продажу)
[Василина:] Өйө суох муҥнаахтары чэпчэки сыаналаах кыбартыыраларынан көөчүктээн, хаарыаннаахай харчыларын мүччү туттаран ыллаҕым эбээт. У. Ойуур
Чэпчэки сыаналаах, мөлтөх хаһаайыстыбалаах табаардарга сыана булкуллуута тоҕо эрэ тахсыбатах. М. Попов
Саҥа сиртэн хостоммут чох бэйэҕэ турар сыаната чэпчэки буолуоҕа. «Чолбон»
8. Эр дьону кытары сыһыаныгар дьоһуна суох, сэлээр (кыыһы, дьахтары этэргэ). ☉ Легкомысленный, доступный в отношениях с мужчинами (о женщине)
Холобура, дьүһүнүнэн хартыына курдук гынан баран, тыал курдук чэпчэки кыыһы хайа киһи аанньа ахтыан, астыныан, иһиттэн таптыан сөбүй? Суорун Омоллоон
Суон Маша, хата, дьиэ кутуйахтарыгар эрэ кэпсээбэтэ ини — «буортуйбут» устудьуон уонна сытыы, чэпчэки дьахтар саҥа «кыайыытын» туһунан. Н. Габышев
Кини Маайаны эр дьону мунньар чэпчэки дьахтар диэн бэйэтин кэтэх санаатынан быһа өйдөөн, ол суолунан бүдүмүктүк баран, ыган-түүрэн билиннэрэ эрэ охсор санаалааҕа. «ХС»
♦ Чэпчэки илиилээх көр илии. «Чэпчэки илиилээх» диэн сорох [көтөҕөөччүлэр] мэлдьи ыҥырыыга сылдьаллар. «Саха с.»
◊ Атаҕынан чэпчэки — түргэнник сүүрэр, хаамар, сүүрүк (киһини эбэтэр аты этэргэ). ☉ Быстро бегающий, скорый в ходьбе (о человеке или лошади). Көр бу, үчүгэй чинчилээх барахсан эбит ээ, бука, атаҕынан чэпчэки ат буолара буолуо… Амма Аччыгыйа
Мин оччолорго эдэрбин, тэтиэнэхпин, атахпынан чэпчэкибин. Н. Абыйчанин
Нохоо, Сэмээн, эйигин киһи барыта атаҕынан чэпчэки, улахан сүүрүк киһи оонньообокко саһан сылдьар, сүүрүүгэ киирсиэн сөп этэ дииллэр. И. Сосин
Кини атаҕынан уһулуччу чэпчэки киһи эрээри успуорт ситэ сайда, тэнийэ илигинэ үөскээн …… кистэнэн бэйэтин биллэрбэккэ, оонньообокко хаалбыт. Эрчимэн. Чэпчэки атлетика — спорт көрүҥэ: манна сүүрүү, хаамыы, ыстаныы, диискэни, үҥүүнү уһуҥҥа быраҕыы о. д. а. киирэр. ☉ Вид спорта: бег, ходьба, прыжки, метание копья, диска и т. д. — лёгкая атлетика
Чэпчэки атлетикаҕа Гаврил Фёдорович Нохтунскай өр сылларга оҕолору эрчийдэ. И. Павлов
Николай чэпчэки атлетикаҕа эмиэ умсугуйбута. ССТ. Чэпчэки олох — улахан сырата суох, үлэлээбэккэ харчыланан, көрү-нары батыһан олоруу. ☉ Лёгкая жизнь
[Петя:] Оттон билигин чэпчэки олох, үлэ иннигэр маамаҕын сүүрдэ сылдьаҕын. С. Ефремов
ср. казах. жеҥил, уйг. йеник