туохт. Сайдыбыт быччыҥнаах буол. ☉ Быть, стать мускулистым
Эрчиллэ хатан иҥиир быччыҥнаммыт Инженер сирдьитим: «Хайаҕа хаампыт, сылдьыбыт бэйэм Хатарҕаатым», — дии-дии — ыллаҥнатан, Ыраах быраҕаттаан хаамар. К. Туйаарыскай

туохт. Үлэҕэ бус-хат, эрилин, кииллий, хатарҕаа. ☉ Закалиться, физически окрепнуть
Макар уола хара үлэҕэ сылдьан хаҕыһыйан баран, аһаан-сиэн кимиритэрин астына көрөр. Н. Лугинов

даҕ. үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар. Кимиэхэ, туохха эмэ күүс, өй-санаа өттүнэн хотторумтуо, баһыйтарар. ☉ Легко побеждаемый, поддающийся кому-чему-л., подверженный поражению
Аҕа дойдуну көмүскүүр кыргыһыыларга хатарҕаабыт Сэбиэскэй Сойуус норуоттарын улуу доҕордоһуулара сэбиэскэй тутул кыайтарыгаһа суох модун күүстээх тирэҕэ буолар. КИДК
Л.Н. Толстой суруйааччы нуучча норуота кыайтарыгаһа суоҕар уонна кини күүһүгэр дириҥник итэҕэйэр дьиҥнээх нуучча патриотун быһыытынан суруйар. НАИ ЛТНСУП
Айымньы өрөбөлүүссүйэ дьыалата күүстээҕин уонна кыайтарыгаһа суоҕун чаҕылхайдык көрдөрөр буолан, дириҥник инникини уруйдуур буолан санаа көтөҕүллүүлээх. А. Фадеев (тылб.)

туохт.
1. Араастаан хамсан, эриллэҥнээ; эриллэҥнии хамсаа (хол., буруону этэргэ). ☉ Извиваться, кривляться (о ком-л.); змеиться (напр., о дыме)
Буурҕа дохсун тыалыгар күөртэнэн, уот төлөнө үөмэхтиир, буруота эриллэр-мускуллар. Н. Якутскай
Удаҕан араастаан эриллэнмускуллан, илбиһирэн истэ. А. Сыромятникова
2
эрилин I 3 диэн курдук. Ону барытын билэн, барытыгар эриллэн-мускуллан үөскээбитэ саха норуота. Амма Аччыгыйа
Эдэр дьоннор, эриллэн-мускуллан истэхтэринэ, кимнээҕэр хатарҕаан тахсыахтара. Р. Баҕатаайыскай
Эһиги эдэргит бэрт, үлэҕэ даҕаны, бэлиитикэҕэ даҕаны эриллэн-мускуллан буһа-хата иликкит. «Чолбон»

I
аат. Туох эмэ (хол., сиэммит аһылык, элэйбит, алдьаммыт, көөрөттүбүт мал-сал) кыра тобоҕо, ордуга. ☉ Остаток от чего-л. (напр., объедки, огарок)
Ханна эрэ чүмэчи чээрэтэ баар этэ. Күрүлгэн
Мыыла чээрэтин тута сылдьарыттан сылыктаатахха, субу аҕай суунаары сылдьара. С. Курилов (тылб.)
II
аат. Кырдьаҕас хатыҥ умнаһыгар үөскүүр хараҥа күрэҥ дьүһүннээх ур. ☉ Чёрный гриб в виде нароста на стволе берёзы, чага
Хатыҥ чээрэтин сыл хайа баҕарар кэмигэр хомуйуохха сөп. ТКП ТДЭҮү
Дьэбдьиэ си дьүгээр буолуохтааҕар дьонноругар хатыҥ чээрэтинэн өҥө кубулутуллубут сылбырхай ууну кутан биэрдэ. «Чолбон»
Сылбырхай ууну хатыҥ чээрэтинэн, күөл отунан, кытыан иннэтинэн суһуктутан иһэллэр. П. Ламутскай (тылб.)
♦ Чээрэ киһи түөлбэ. — олох ыарахаттарынан хатарҕаабыт, саастаах көлүөнэ киһитэ. ☉ Бывалый, из старого, закалённого поколения человек
Сөдүөт оҕонньортон ыйыт, чээрэ киһи билэрэ буолуо. НАГ ЯРФС II

туохт.
1. Туохтан эмэ (хол., наһаа кыыллааһынтан) тэһииргээ, биир сиргэ тохтообот буол, туттарбакка куота сатаа (сылгы, таба туһунан). ☉ Выйти из повиновения, прийти в крайнее возбуждение (напр., из-за жестокого обращения — обычно о лошадях, оленях)
Хабырылла Уҥмат тыыннаах, хаҥыл ата Уйуһуйа быыппастара. Күннүк Уурастыырап
Уйуһуйбут ат уоскуйбата, чочумча эккирээмэхтии, тула холоруктуу турда. В. Миронов
Төрүүрэ чугаһаатаҕына, биэ уйуһуйар, аһаабат-сиэбэт буолар. СИиТ
Ыт кыыллаатаҕына, уйуһуйбут табалар маска-окко түһэллэр. ВВ ЫСЫ
2. Олус күүр, тыҥаа, ороһуй. ☉ Нервничать, раздражаться, волноваться
«Хайа, тугуй?» — диэбитинэн утары турда Кожевников, Сахаайа уйуһуйбут дьүһүнүн көрөөт. Софр. Данилов
Уонна [Сахаар] дьиксинэрэ даҕаны, уйуһуйбут кыыс оҕо араас буолан хаалыан сөп. В. Яковлев
Кэтириис кыраҕа кыһаллыбат бэйэтэ, бу сырыыга дьэ уйуһуйда. «ХС»
3. Тугу эмэ күүскэ баҕаран, өрө көтөҕүллэн, кыдьыгыран туран оҥор. ☉ Делать что-л. с большим желанием, вдохновением, увлечённо
Быйыл уолаттар ураты уйуһуйан, хатарҕаан, күн ахсын ырыахтааҕар аһара эбиллэн, тэптэн иһэллэрэ убайдарын дьулатта. «ХС»
Кини уйуһуйан туран айылҕаҕа сылдьан ыллыыра-туойара, кутурара. «ЭК»
4. Өйгүттэн тахсан хаалбыт курдук турукка киир, ииримтий. ☉ Впадать в безумие, безумствовать, сходить с ума
Сорохторбут уйуһуйан хаалан, киһитэ суох саҕынньахтары ыстыыгынан кэйиэлии сылдьыбыттара. ГСС

аат.
1. Тугу эмэ (хол., сон, ырбаахы эҥээрин) холбуу туттарарга, иҥиннэрэргэ аналлаах биэтилэҕэ кэтэрдиллэр, үксүгэр төгүрүк быһыылаах муос, тимир уо. д. а. оҥоһук. ☉ Застёжка для петель одежды, пуговица. Тимэххин тигин. Сонун тимэҕэ түспүт
□ Сорохтор соннорун тимэҕин сүөрэллэр, сорохтор курдарын өрө тардыналлар. Күннүк Уурастыырап
Ваня эмиэ тохтоон, сонун тимэҕин тимэхтэммитэ. Амма Аччыгыйа
Ыалдьыт оҕонньор курун сүөрэн, сонун тимэҕин төлөрүтэн, [ыллаары] бэлэмнэнэн барда. Эрилик Эристиин
2. эргэр. Туох эмэ таҥас (хол., ырбаахы, сон) эҥээрин иҥиннэрэргэ аналлаах кылгас тирии быа. ☉ Короткая кожаная верёвка для завязывания одежды (напр., платья, пальто)
[Ньургун Боотур] Төттөрү-таары хаама-хаама Быа куру быһа курданна, Илин-кэлин тимэҕин быһыта баанна. Ньургун Боотур
Киэҥ халлаан кыыс дьахтар сарыы тимэҕин курдук таҥнары намылыйан түстэ. Ньургун Боотур
Таҥас сарыы тимэҕинии Уһаан, тэнийэн биэрбиттэр. Айталын
3. Ханнык эмэ музыкальнай үнүстүрүмүөн (хол., байаан, хормуоска) баттаатахха, оҕустахха тыас таһаарар кунуопката, быластыыҥката. ☉ Пластинка, кнопка музыкального инструмента, удар по которой приводит в движение рычаги механизма, клавиша
Коля имигэс тарбахтара байаан тимэхтэрин баттаталаан дьиэрэҥкэйдии тэбэн бардылар. П. Аввакумов
Кини байаанын тимэхтэрин тарбахтарынан лычыгыратаат, истээччилэр диэки тугу эрэ ыйытыах быһыынан көрүтэлээн ылбыта. СДТА
♦ Тимэҕэ сөлүннэ (өһүлүннэ) — 1) туох эмэ буом буолбута төлө барда (хол., кэпсээн, сэһэн аанньа тахсыбакка сылдьан баран күөдьүйүүтэ). ☉ соотв. начал клеиться (разговор)
Туонньалаах дьиэҕэ иккиэйэҕин хааллылар, кэпсэтии тимэҕэ сөлүннэ. В. Яковлев
Көр-нар, кэпсэтии-ипсэтии улам-улам тимэҕэ сөллөн барда. Н. Босиков
Биһиги сэһэргэһиибит тоҕо эрэ бэрт ыараханнык саҕаламмыта, тимэҕэ сөллө охсон биэрбэтэҕэ. «ХС»; 2) туохтан эмэ туттуна, тардына сылдьан дьэллэмэ киирдэ, кэпсэтинньэҥ буолла. ☉ Начать говорить свободно, открыто, непринуждённо, стать общительным, разговорчивым (после долгого молчания)
[Микииппэр] көрө-нара, сэһэнэ дьэ киирдэ, тимэҕэ дьэ сөлүннэ. Күндэ
Бэйэтэ төрдүнэн-ууһунан Сибиир киһитэ буолан, тимэхтэрэ сөллөн сэһэргэстилэр. С. Тумат
Оннооҕор олус сэрэх-таамах дьон киниэхэ тимэхтэрэ сөллөн, ирэн-хорон, муҥатыйан бараллара, сүбэлэтэллэрэ. «ХС»; 3) ыарахан ыарыыттан өрүттэн үтүөрэр, көнөр суолга киирдэ. ☉ Выйти из критического состояния
Өлүөхчэ өлбөккө сылдьан Өлөксөй хааман түөрэҥэлээтэ. Онтон «тимэҕэ сөллөн» уол улам килэрийэн-молоруйан улаатан истэ. Амма Аччыгыйа
Ньукуус онтон [эһэтэ булка ылыаҕыттан] ыла тимэҕэ сөллөн, хаана-сиинэ кэйэн, хатарҕаан, өрүттэргэ барбыта. Ф. Постников
◊ Алтан тимэх көр алтан
Аан ийэ дойдум Алтан тимэх курдук Арылыҥнаан киирэн барда. С. Зверев
Алаас иһигэр Алтан тимэҕи От быыһыгар олус элбэҕи Ким эрэ ыспыт, Ити — алтан от эбит. И. Эртюков. Тимэх балык биол. — кыра хатырыктаах, бөкүнүк эттээх, уһун синньигэс (сүүрбэотут сэнтимиэтир кэриҥэ) балык. ☉ Вьюн, шиповка сибирская (вид рыбы). Балыгы быһыы-тутуу хоһуйан ааттааһын …… түбэлтэлэрэ биһиэхэ бааллар. Холобур, анды балык, быа балык, сыа балык, тимэх балык. Багдарыын Сүлбэ. Тимэх от бот. — биэс уон-сүүс сүүрбэ сэнтимиэтир диэри үрдүктээх умнастаах, төбөтүгэр арылхай араҕас өҥнөөх, тимэххэ маарынныыр бөлөхтөһөр сибэккилэрдээх, эрбэһинниҥи дороххой от үүнээйи. ☉ Пижма (обыкновенная)
Хаар хайдарын кытта Тимэх оттор быкпыттар. Баал Хабырыыс
Мирецкая тимэх оту куртах аһыыта аҕыйах буоллаҕына уонна оһоҕос бытааннык ыраастанар түбэлтэтигэр туһаныахха сөп эбит диэн түмүккэ кэлбитэ. МАА ССЭҮү
Гастрикка чуолаан суорат от, бохсурҕан, хатыҥ чээрэтэ, тимэх от, дөлүһүөн, моонньоҕон, алоэ ордук туһалаахтар. АВТ ГСЭ. Тимэх тыһы- та — биэтилэ хайаҕаһа. ☉ Прорезь для петли. Тимэх тыһыта кыараҕас буолбут
др.-тюрк. түгмэ, гагауз. дүмэ, кирг. түймэ, чув. түме