сыһ. Сылааһынан угуттуурдуу, абылыырдыы. ☉ Согревая теплом, лаская
Сылбай уу сылаанньыта тардар, харахтарым сабыллаллар. И. Бочкарёв
Арай таптыыр сүрэх уота түүн-күнүс сылаанньыта төлөннүрэр, кини хаһан да билбэт умуллары. И. Федосеев
Ааттыын «Сайылык» пиэрмэтин дыргыйбыт сыта-сымара, киһитэ-сүөһүтэ тоҕуоруйбута сылаанньыта уулларда. ПИС СТС

сов. кого-что 1. итит, сылыт; солнце согрело землю күн сири сылытта; согреть воду ууну сылыт; согреть руки илиигин итит; согреть себя чаем чэйдэ иһэн итий; 2. перен. сылыт, сылаанньыт; согреть кого-л. лаской тапталгынан сылыт.

туохт., кэпс.
1. Хаткуур, хагдарый (сир-дойду туһунан). ☉ Засыхать (о земле), увядать (о растительности)
Бу сир быйыл олус хатараабыт. СГФ СКТ
2. Дьүдьэй, ыр. ☉ Худеть, тощать, сохнуть
[Арыгы] Сылайбыты сылаанньытта, Тоҥмуту тонолутта, Хатараабыты хааннаата. Өксөкүлээх Өлөксөй

саҥа алл., фольк. Норуот ырыатыгар-хоһоонугар саҥарааччы туох эмэ кыһалҕатын, туохтан эмэ ыксаабытын биллэрэр тылын курдук туттуллар. ☉ В народных песнях употребляется как слово, выражающее сильное беспокойство говорящего о чем-л.
Буйабуйа-буйа! Тыалларым-салгыннарым, Сирилэччи тыынаҥҥыт, Сылаанньыта үрэҥҥит, Халлаан үрдүгэр көп үрүҥ былыты Өрүкүтэн таһааран кулуҥ! Саха нар. ыр. II

аат. Сылаанньыта ититэр, угуттуур туох эмэ сылааһа. ☉ Тепло, которое согревает кого-что-л.
Былыт аастаҕына, сайыҥҥы күн уота туундараны бүтүннүүтүн биирдэ сырдык сыламынан кууһарын курдук, Кирилл олоҕун Нариччаан угуттаабыта. Н. Габышев
Дьиэҕэ киирэн мин иттиэм Күөдьүппүт көмүлүөкпэр, Уонна нуктуу нухарыйыам Уотум сылаас сыламар. С. Данилов
Унаар күн сыламыгар Уу дьирбии долгунугар Өрө көтө оонньууллар Үрүҥ көмүс балыктар. Т. Сметанин
ср. чув. чулам ‘огонь’

1. аат.
2. Кыра сүүрээн, үрүччэ. ☉ Ручеёк
   Ардах уутуттан сыккыс тарпыт үрэхчээн, таастан тааска ойбохтоот, сэниэтэ эстэн, өрүс кырылас кумаҕар иҥэн-сүтэн симэлийэн сүтэр. Ф. Постников
   Тамма үрэҕэ аар тайҕаны хайа тыыран, сыккыс ууттан силбэһэн, Өлүөнэ эбэ хотуҥҥа суккуллар. Сэмээр Баһылай
   Бу хаайан турбут халыҥ хаар анныгар бастакы ыраас дьирибиниир сыккыс үөскээн, күлэ-үөрэ күлүмүрдээбит. «ХС»
3. көсп. Кыра, симик көстүү, уларыйыы (хол., сүрэххэ, дууһаҕа). ☉ Источник (напр., вдохновения)
   Саха айар тыллаахтарын Сардаҥалаах байҕалларын Үрэхтэрэ, сыккыстара Үксээтиннэр өрө биэрэ. И. Федосеев
   Ордук кинини [худуоһунньугу] Индигиир өрүс орто сүүрүгэр сытар сирдэр умсугуттулар, айар үлэтин бараммат-хороммот сыккыһынан буоллулар. «Кыым»
   Мин сүрэхпэр дьикти сыккыс Сүүрэн киирэн сылаанньытта, Дойдум тыына тыыннаах аргыс Кэпсии-ипсии айаннаата. «Сахаада»
4. даҕ. суолт. Биллэр-биллибэт, чэбдигирдэн ылар (хол., тыал). ☉ Лёгкий, освежающий (напр., о ветре)
   Сыа балык хатырыгыныы кылбачыйар кыраһа хаар кыырпаҕын хомурах үрдүгэр бургучутар, сыккыс тыаллаах. С. Дадаскинов
   ср. ДТС сархыш ‘капать’, сарк ‘сочиться’, карач.-балк. ырхы ‘поток’, эвенк. хиркэ ‘ручеёк после дождя’

I
аат. Туойга киини, соломону холбуу мэһийэн оҥоһуллар умайбатах кирпииччэ. ☉ Кирпич-сырец из глины с примесью навоза, соломы, саман
Суолларын уҥа өттө — күөх хонуу, хаҥас өттө сырыынньа эниэ үрдэлгэ хомус от хоруобуйалаах маҥан оппуоханан сотуллубут самаан дьиэлэр. Н. Якутскай
II
даҕ., поэт.
1. Сырдык, сылаас, баары барытын сылаанньыта сайар. ☉ Солнечный, тёплый, благодатный (напр., о летнем времени). Самаан сайын. Самаан салгын
□ [Дьыл оҕуһа] Аан дойдуга кэлэн Айаҕын атан туран Аҕылаабытыгар — Чаан туман Тахсан кэлбит, Самаан күн Чааһынан намтаабыта
Саха фольк. Кыталык хоту сиргэ кэллэр эрэ, самаан сайын салаллар. С. Дадаскинов
Самаан саас сандааран, саһаан хаар ирэрэ, Силиһи силгэйэн, хаспаҕы хайытан, Сис уута киирэрэ, сир ийэ тиллэрэ. С. Васильев
Төһө да сааһырдар билигин самаан салгыҥҥа оҕустаран, самыырга сайҕатан чэгиэннирбит тиит мастыы тэтиэнэх, …… сытыы-хотуу кырдьаҕас. Н. Борисов
2
көр саамал. Көйүү кымыһынан Күөмэйдэрин оҥорбуттар, Самаан кымыһынан Санааларын саатаппыттар. П. Ойуунускай
III
сай-самаан — көр сай III
Манныкка мин ийэлээх аҕам: «Дьон кыаммата-кырата Сай-самаан сайылыкка, Кырыа-хаар кыстыкка Үс хос батталлаах үйэҕэ Үөскээбиппит», — дэһэллэрэ. К. Туйаарыскай

туохт.
1. Кырдьыгы токурут, сымыйалаа. ☉ Искажать правду, намеренно обманывать, лгать
Үрүҥнэр, бэл, күрүүр күннэригэр биһигини албыннаабыттар ээт: кыргыһа бардыбыт диэн баран, күрээн хаалбыттар. П. Ойуунускай
Тоҕо бу албынныы олоробунуй? Кырдьыгынан кэпсээн биэрдэхпинэ... Софр. Данилов
Куттанан албыннаабакка кырдьыгынан көрдөрүүй: Этэрээтигэр саллаат-дьон төһөнүй? Күн Дьирибинэ
2. Угаайылаан, үктэтэн, киитэрэйдээн бэйэҥ сыалгын ситиһэ сатаа. ☉ Путем плутовства, обмана, мошенничества добиваться своей цели
Сыҕаайап норуоту албыннаан, Лухаҕа сымыйанан кыыһырбыта буоларын туһунан тыл эттэ. Амма Аччыгыйа
Кинилэри, хараҥа тыа дьонун, албыннаабыттар, кини уолугар тиийэ үктэппиттэрэ. Н. Заболоцкай
«Эн кыра дьону албыннаан ааккын билбэт гына байдыҥ», — диэн утары эттэ Друзьянов. М. Доҕордуурап
3. Ханнык эрэ буолбута буол, кубулун. ☉ Принимать (какой-л.) вид, притворяться
Хайа алы гынан, албыннаан, баар-суох баттаҕын үргээн ылан, сиргэ түһэрбэккэ эрэ, хоонньубар симпитим буоллар... П. Ойуунускай
Киһим миигин албыннаан утутаары, утуйбут буолан муннун тыаһата сытта. Амма Аччыгыйа
«Эн үрүҥҥүн дуу, кыһылгын дуу? Дьэ эт эрэ, үчүгэй оҕо буоллаҕыҥ дии»,— Хампаахап албыннаан ыйытта. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Ылыннарыылаахтык, сымнаҕастык этэн, тылгар киллэрэн түөкэйдээ, төбөтүн иирт. ☉ Своими мягкими увещеваниями вскружить голову кому-л.; соблазнять кого-л.
Албынныан быатыгар сыстаҥнаабыта, санаабын эрийэ охсубута түргэниэн. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сүбэлээбиттэрин курдук кэпсэтэн, Манчаарыны албыннаан, дьиэбэр киллэриэх буоллум. МНН
Аан маҥнай, күнүс, Албынныырын саҕана, «Түүнүнэн түүлгэр киирэн, Күнүһүнэн атынан кэлэн, Көрөн барар буолуом», — дии-дии, Сырдыгынан сылаанньыта турбута. Саха нар. ыр. II
△ Тугунан эмэ сымыйа суолунан санааҕын аралдьыт, санааҕын минньит. ☉ Утешать себя чем-л. необычным, обманывать себя иллюзиями
[Маайа:] Аны эн миигин кэргэннээхпин диэмэ, мин даҕаны киһилээхпин диэн санаабын албынныам суоҕа. А. Софронов
Мин бэйэм бэйэбин албыннаан Минньигэс санаанан сүрэхпин сылытан, Кыра да сыһыаҥҥа, биир мэник ууралга Улахан суолтаны биэрэбин, быһыыта. Т. Сметанин

I
туохт.
1. Хааҕыттан халыйан таҕыс, элбэх уулан, халааннаа (өрүс, үрэх туһунан). ☉ Разливаться, выходить из берегов, затоплять (о реках, водоёмах)
Көмүөл мууһун саҕана угуттаабатаҕына, сайын кыбытыы уу, буордаах уу халаана ходуһаны-мэччирэҥи сиигирдээччи. ФВС К
Сир-дойду угуттаата, бөһүөлэк сүрүн уулуссата үрэх курдук сүүрүгүрдэ сытар. В. Иванов
Үрэх саас биирдэ угуттуур, оччоҕо икки хара маһын саҕатынан халаан уута таһымнаан тахсар. «ХС»
2. Өлгөм үүнүүнү ылар сыалтан сирибуору уунан нүөлсүт, өҥсүт. ☉ Поливать, орошать почву
Сут дьылга уу таһаарар массыына оҥорторон, онон ходуһатын угуттаабыта. Суорун Омоллоон
Быһыт туох иһин тутулларын, төһө ходуһаны угуттуохтааҕын тустарынан холкуос бэрэссэдээтэлэ кылгастык кэпсээтэ. Эрилик Эристиин
Саха сиригэр нууччалар кэлиэхтэрин инниттэн сахалар хоруу хаһаннар, ходуһаларын уунан нүөлсүтэр эбэтэр угуттуур үгэстээх этилэр. ЕВФ УуДК
II
туохт.
1. Итиинэн илгий, сылыт, суоһаа. ☉ Согревать, окутывать теплом, исходящим от чего-л. (напр., от огня)
Бөрө истээх саҕынньах уонна уһун курумуу этэрбэс тымныыны киллэрбэттэрэ, сылааһынан угуттууллара. Далан
Уокка сытар мас тулатын итиинэн угуттуур. Умнуллубат к. Хоһуун көхсүн күн уота угуттаан, эмиэ утуктуох курдук буолбута. «Чолбон»
2. Ыалдьар сиргэр сылытар тугу эмэ сыһыары ууран эмтэн. ☉ Прикладывать к больному месту тёплый компресс, прогревать, делать припарку
Биир күһүн, сүһүөх дьарҕалаахтары угуттуур абыраллаах бадарааннаах Абалаах алааска эмтэнэ Мэҥэ-Хаҥаласка таҕыстым. Амма Аччыгыйа
От дулҕаны буһаран баран, хайа баттаан, буруолаппытынан, оҕус тобугар баайан угуттууллар. ГНА ТС
Биир саас ийэбит атаҕа ыалдьан кыайан хаампат буолан хаалбыта. Куома диэн киһи: «Абалаах бадараанынан эмтээҥ, угуттааҥ», — диэн сүбэлээбитэ. «ХС»
3. көсп. Үтүөнэн, үөрүүнэн, сылааһынан толор, сылаанньыт (санааны, сүрэҕи, дууһаны). ☉ Согревать (душу), наполнять (сердце) теплом, радостью
Сип-сибилигин аҕай үөрүү-көтүү угуттаан турбут дьиэтин иһэ тымныйа түһэргэ дылы буолбута. Н. Якутскай
Төрөөбүт сирим сылааһа сүрэхпин мэлдьи угуттуу сылдьыа. П. Аввакумов
[Эн хоһоонноруҥ] мин ыарыһах дууһабын угуттуур, уоскутар курдуктара. Э. Соколов

I
туохт.
1. Хараҥаны сырдата тык, сырдаан көһүн; сылааһынан угуттаа. ☉ Светить ярко, сиять, освещать; согревать теплом
Ол үөрүүнү уруйдаабыттыы дьүкээбил уота хотугу халлааҥҥа сүүс өҥүнэн күлүмнүү сыдьаайда. С. Васильев
Күн сайыҥҥы курдук өҥүрүк куйааһынан суоһаабакка, сылаанньыта угуттуур, сылааһынан сыдьаайар. М. Ефимов
Түннүгүнэн тыган киирбит күн үрүҥ көмүс чаҕыла дьахтар дьарҕаа ойуулаах былааччыйатыгар арылыччы тыган сыдьаайда. В. Протодьяконов
Оһоҕор мас симмитэ, уота сырдыгынан, сылааһынан сыдьаайан, күөдьүйэн, умайан тачыгырайан тиийэн кэллэ. Н. Заболоцкай
2. көсп. Киһи хараҕар, мөссүөнүгэр сырдыгынан билин (хол., мичээрдээтэххэ); сылааһынан, дьолунан угуттаан туланы сырдат. ☉ Светиться (счастьем, радостью — о лице, глазах); излучать (тепло, радость, напр., при улыбке)
Кини хара бараан, ис киирбэх сирэйигэр мэлдьи муҥура суох дьол сылаас кыыма сыдьаайара. Н. Лугинов
Сирэйэ-хараҕа сырдык мичээринэн сыдьаайбытыттан көрдөххө — бүгүн туох эрэ уратылаах күн үүммүтэ чуолкай. «Кыым»
Үчүгэй киһи барахсан ханна да буолтун иһин тулата сырдыгынан сыдьаайа, сылааһынан угуттуу сылдьар. ААП ҮКТ
3. көсп. Үчүгэйгэ, кэрэҕэ, сырдыкка көҕүлээ (хол., дьон өйүн-санаатын). ☉ Возгораться, сиять, зажигаться
Верхоянскай куоратыгар аан бастакы сырдык кыыма И.А. Худяков сабыдыалынан сыдьаайбыта. Далан
Сырдык үөрэх таламаһа Сыдьаайбыта, ыҥырбыта. И. Чаҕылҕан
Саҥа олох сардаҥалаах сырдыгынан сыдьаайбыта. ФЕВ УТУ
II
1. аат.
1. Хараҥаҕа хантан эмэ сырдык тыгыыта; туох эмэ сырдаан көстүүтэ. ☉ Сияние (обычно в темноте)
Хаспах иһигэр ханан даҕаны сырдык киирбэтэр да, ол күөл уутуттан сыдьаай күндээрэр. Н. Якутскай
Түннүк уотун араҕас сыдьаайа тэлгэһэҕэ тыкпыта тумаҥҥа бүдүгүрэн көстөр. Т. Сметанин
Тулам өрө көтөн тахсыбыт аракыата сыдьаайыттан арыт сырдаан күндээрэр. «ХС»
2. көсп. Киһи сирэйэ-хараҕа сырдааһына, мөссүөнүгэр үөрүү-дьол кыыма биллиитэ. ☉ Проявление чего-л. (напр., радости, счастья на лице человека)
Кинилэр хап-хара харахтара үөрүү сыдьаайынан тырымнаһа оонньууллар. И. Федосеев
Курааһы сирэйин мырчыстаҕастарыгар үөрүү сыдьаайа хам-түм, кэмчитик көстөр. А. Фёдоров
Киһим мүчүк гынна, тыйыс сирэйигэр сырдык сыдьаай охсулунна. М. Тимофеев
3. көсп. Үчүгэй, үтүө көстүү, өрүт. ☉ Светлая, лучшая сторона чего-л.
Үрдүк үҥэр айыыларым — Таптал уонна поэзия. Кинилэргэ — олох тыына, Олох сырдык сыдьаайа. М. Ефимов
Олоҕум кэрэ кэрдииһэ — Мин хомсомуол сылларым. Эһиги сылаас сыдьаайгыт Дьолу ситэргэ мэктиэ курдук. Н. Харлампьева
Учууталлар билии сырдык сыдьаайын сылайбакка-ахсаабакка тарҕатар, үүнэр көлүөнэни олох үллэр үөһүгэр көччөх гынан көтүтэр алыптаах идэлээхтэр. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Сырдыгынан, сылааһынан илгийэр, угуттуур. ☉ Озаряющий светом, излучающий свет и тепло
Хамсыыр көмүс хара хаастаах хараҕыҥ биир сылаас сыдьаай көрүүтүн миэхэ туһаайдаргын тойон сүрэҕим тохтоло суох толугуруу мөхсүөх этэ. Эвен фольк. Халбаҥнаабат улуу оҥоруугар — Сардаҥа сыдьаай сырдыккар Сахалыы уруй буоллун. Р. Баҕатаайыскай
Кыыс сырдык, сыдьаай имнэрэ тэтэрэ умайбахтаатылар, күлүгүрэн көстөр уп-уһун кыламаннара титирэстилэр. Д. Апросимов
ср. ДТС сыта ‘солнечный блеск, лучи света’