харыс т., эһэ (тыатааҕы) диэн курдук
Ойуурдааҕы оҕонньор бэлиэтээбит Орук бэһин тула хаамтым. С. Зверев
Эһэни ойуурдааҕы, сырҕан, тыатааҕы, арбаҕастаах …… эҥин диибит. Багдарыын Сүлбэ

тиэй I диэнтэн х-ччы аата
[Өрүүскэ:] Таһаҕас тиэйээччинэн Кириисэни ылыахха. Күндэ
От тиэйээччи таба арбаҕастаах оҕонньор. Амма Аччыгыйа
«Ыл, мин үтүлүкпүн кэт», — диэтэ балык тиэйээччи. В. Арсеньев (тылб.)

Арсан Дуолай аат., фольк. — дьоҥҥо араас алдьархайы ыытар Аллараа дойду абааһыларын баһылыга. ☉ Глава подземных духов (абаасы) Нижнего мира, который поражает людей различными бедствиями
Арбаҕастаах Арсан Дуолай Ампаардаммыта буолуо!! Суккуйар суккулдьуорун төрдүгэр Сутурук саҕа сордоох өлүү үүммүт этэ. П. Ойуунускай. Арсан Дуолай — хараҥа тыын самныыта, Албан Ньургун Боотур — сырдык кыайыыта. А. Абаҕыыныскай
Ол гынан баран Оҕонньордоох эмээхсин Аан дойдуларын Арсан Дуолай аһыҥастара тахсаннар, Алдьатан киирэр буолбуттар эбит. С. Васильев

1. даҕ. Бытырыыһынан киэргэтиллибит. ☉ Украшенный бахромой, кистями
   Кыыгынас тыастаах Кырбас кыаһааннаах, Харытынан охсуллар Хампа бытырыыстаах Айыы Умсуур удаҕан. П. Ойуунускай
   Оччоҕо муодаҕа киирбит кылгас бүлүүс соннооҕум, уһун бытырыыстаах үрүҥ солко саал былааттааҕым. Н. Габышев
   Кини [ойуун] абааһылары утары охсуһарыгар кыырар. Кыырарыгар элбэх бытырыыстаах, айгырастаах халаат курдук таҥаһы кэтэр. КНЗ СПДьНь
2. аат суолт. Ойуун. ☉ Шаман. «Арбаҕастаах да абырыа суоҕа, бытырыыстаах да быыһыа суоҕа» диэн бу ойууну соччо үрдэппэт, кини мөлтөҕүн биирдэ быһа этэн, күлэн кээһэр өс хоһооно. Саха фольк.

аат. Тирии хатырыктыйар, түүтэ соролуур сыстыганнаах ыарыыта. ☉ Лишай стригущий
Торбос модьуун буолбут.  Дьүдьэйбит тамыйах модьуунун курдук, күүркэнньиктийбит көбдөркөй кырыһыгар арай хатыылаах ытырыык эрбэһин үүнэн атыгыраан турар буолар. Амма Аччыгыйа
Аан аһы л лар, модьуун си эбит борооскутун курдук, тү үтэ түһэн, лаҕыыр буолан хаалбыт арбаҕастаах, нэк бэргэһэлээх оҕонньор киирэр. Н. Якутскай
Модьууннаах сүөһү тириититтэн хоҥнон түспүт хоһоҕотугар баар ыарыы микроба …… ноһуомҥа аҕыс ыйтан ордук, ууга аҕыс хонукка диэри өлбөккө сытар. СЫаКЫ
ср. бур. бужуу ‘парша’

I
хачыр курдук — 1) олус кытааппыт, хаппыт. ☉ Ставший жёстким, грубым на ощупь, загрубелый
Бурхалей …… туран, ситэ таҥныбакка, хачыр курдук хатан хаалбыт таҥастарын көтөхпүтүнэн, …… хотон диэки [барда]. Эрилик Эристиин
Уҥа диэкиттэн биир хачыр курдук сарыы арбаҕастаах оҕонньор харбыалаһан [кэллэ]. «ХС»; 2) олус элбэх. ☉ Очень много, большое количество чего-л.. Хачыр курдук харчылаах буол
□ Төһө да ньылбы тэбинэр миэстэлэрдээҕин иһин, [суол] кэм хачыр курдук таас быыстарайдаах. А. Бродников
II
аат., түөлбэ. Хачымаас. ☉ Качемас
Сайын хаһааммыт хачырыҥ, хаҕырыҥ бүтэр. ВС ХД
Дьахталлар …… хачыр астаан күн уотугар хатара дьиэ үрдүнээҕи тылбыыга ыйаталаан кэчигирэтэллэр. Нэртэ

даҕ.
1. Иһинэн халыҥатыыта суох, иһэ суох, чараас (хол., таҥнар таҥас). ☉ Без утепления, тёплой подкладки, тонкий (напр., об одежде)
Буурҕалаах тымныы күн халтаҥ таҥастаах хатыҥыр эдэр киһи тиэтэйэн хааман иһэрэ. Софр. Данилов
«Бэ-э эрэ!» — халтаҥ арбаҕастаах киһи түргэн-түргэнник хабдьыгыраан барар. Н. Якутскай
Махсыын эрэйдээх суут иннигэр халтаҥ купаайкатын тэллэҕэ илибирии тураахтаата. А. Бэрияк
2. Көбө суох, убаҕас түүлээх. ☉ С негустым мехом. Солоҥдо түүтэ халтаҥ
□ Бэстэртэн бэстэргэ халтаҥ тииҥ ойуолуур. Л. Попов
3. Тараҕай, халчаҕай. ☉ Имеющий лысину, лысый
«Ким уоттаабыт сорой?» — Тараҕай Яков халтаҥ төбөтүн тарбанна. М. Доҕордуурап
Ытыһынан халтаҥ төбөтүн имэриммэхтиир. «ХС»
4. Баттаҕа суох, үүнэ илик (оҕону этэргэ). ☉ Без волос (о ребёнке), с лысиной
«Хайа, бу киһи кэлбит эбит дуу?» — сиэнин халтаҥ төбөтүн имэрийбитэ. Далан
Сиэнин халтаҥ төбөтүттэн имэрийбитэ, сыллаан ылбыта. «ХС»
5. Таҥаһа суох, сыгынньах. ☉ Без одежды, голый, нагой. Муот киһи муҥа суох, халтаҥ киһи хабаана суох (өс хоһ.)
6. Ото-маһа, үүнээйитэ суох эбэтэр мөлтөх үүнээйилээх. ☉ С мелкой растительностью или лишённый растительности, голый
Халтаҥ да буоллар — дойдум буоллаҕа (өс хоһ.). Эмиэ хаарбыт хараарда, Халтаҥ сирбит таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Сүөһүбүт халдьаайылар халтаҥ буордарыгар онон-манан абыр-табыр үүммүт тимир эрбэһиннэри кирэ сатыы сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Тула өттө барыта сыгынньах, халтаҥ сир. Н. Заболоцкай
△ Халыҥа суох, чараас (хаары этэргэ). ☉ Со скудными осадками, неглубокий (о снеге). Кыһын хаар олус халтаҥ буоллаҕына, үгэс курдук ол дьыл тымныы кыһын буолар. «Саха с.»
◊ Халтаҥ сон — саас, күһүн кэтиллэр чараас сон. ☉ Демисезонное пальто
[Коля] эҥээрдэринэн илдьирийбит халтаҥ сонун ыйаан баран, кыбылла-кыбылла биллэриккэ киирэн олордо. Эрилик Эристиин
Борокуоппай …… элбэх сиринэн тааппарай абырахтаах халтаҥ сонун кэтэр. А. Бэрияк
Киһибит сэлээппэтин, халтаҥ сонун үөһэ түстэ, күлүгэ хоһу тула элэҥнээтэ. Н. Габышев
Халтаҥ таас — тараҕай таас диэн курдук (көр таас I). Көрдүҥ дуо халтаҥ таас хайаны? И. Артамонов
Харах дала ыларын тухары халтаҥ таас, кумах үрдэллэрдээх хонуу бара турар. Умнуллубат к.
ср. монг., тюрк., маньчж. халзан, калдьан ‘лысина, залысина; лысый, плешивый’

I
лаҕыыр буол кэпс. — 1) уһуннук туттуллан, кир мустан дьү һүҥҥүн сүтэрэ лабаҕыр, бороҕодуй. ☉ Стать чрезвычайно грязным и грубым от долгого употребления, замусолиться, потерять вид (напр., об одежде)
Аан аһыллар, модьуун сиэбит борооскутун курдук түүтэ түһэн лаҕыыр буолан хаалбыт арбаҕастаах, нэк бэргэһэлээх оҕонньор киирэр. Н. Якутскай. Көмүлүөк оһоххо лаҕыыр буолбут алтан солуурчах оргуйан бидилийэр. И. Ф е д о с е е в ; 2 ) б и и р сиргэ биир дуоһунаска уһуннук олорон хал буол, нэһир. ☉ Засидеться на одном месте (на одной должности). Айаҕымсах Замятин [үлэтиттэн] уурайбыта сөп. Айаҕымсах уонна лаҕыыр буолла. Н. А про симов; лаҕыыр курдук кэпс. — уһуннук туттуллан киртийэн эбэтэр туох эмэ халыҥнык сыстан, биһиллэн лабаҕырбыт, бороҕодуйбут. ☉ Заскорузлый, загрубевший от грязи, заношенный до неузнаваемости или сильно заляпанный слоями чего-л. (напр., об одежде)
Лаҕыыр курдук кирдээх.  [Кыаһай оҕонньор] Лаҕыыр курдук кирдээх эргэ нэк истээх сүүһүн таҥаһын чэчэгэйин үрдүгэр өрө анньынна. Эрилик Эристиин
Маша санаа ны көтөҕөр тыллары этиэн баҕарбыта да кыайан булбата. Дьүөгэтэ лаҕыыр курдук абырахтаах даба ырбаахытынан хараҕын соттубутун көрөн ордук долгуйда. М. Доҕордуурап
Кыыһы сонно сууйдулар. Лаҕыыр курдук сэр бэйбит баттаҕын кырыйдылар. «ХС». Тэҥн. лааҕы, лаһыр I
II
даҕ., кэпс.
1. Олус халыҥ уонна ыарахан. ☉ Большой, массивный, очень тяжёлый (о плоском предмете, напр., двери)
Чочуобунам эмиэ чочуобуна буолбатах, маннааҕы сүүстэн сүүс хаайыы хаамыраларыттан биирдэстэрэ: хаптаһын муосталаах, ыарахан хара лаҕыыр халҕаннаах. ФЮ ӨИЭТ
«Саас-үйэ тухары хотуур түспэтэх лаҕыыр лаҥха буолан хаалбыт сирдэр», — диэн Яков хоруйдаата. М. Доҕордуурап
2. Уларыйбат, эбиллибэт биир кэм бытаан. ☉ Мерный, однообразный, монотонный (напр., о шаге лошади или человека)
Лаҕыыр хаамыы.  Харааныттан сүүрүүнэн түспүт Криговорницын уонна Слепцов лаҕыыр хаамыынан иһэллэрэ. Н. Абыйчанин
Аттара лаҕыыр хаамыынан айанныырын абааһы көрөн, сис оройугар тахсаат, Ананий кымньыы быһынна. М. Доҕордуурап
III
сыһ., кэпс. Турбакка уһуннук (олор, сыт). ☉ Долго, подолгу, не вставая (сидеть, лежать)
[Биһиги кэммитигэр] сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри лаҕыыр олорон тахсар киһи үк сээтэ. «Кыым»
Туохха барытыгар көрөр хараҕа, истэр кулгааҕа буоллаҕа, ол бэ йэтэ таһырдьа тахсыбат, сиргэ сылдьыбат лаҕыыр орон киһитэ буолбут. «Чолбон»
△ Уларыйбакка уһуннук (биир сиргэ үлэлээ). ☉ Без перемещения, постоянно на одном месте (работать)
Куһаҕан үлэһит үлэлииргэ атын сири булара олус ыарахан, оттон хомсомуолус аан дойдуну бүтүннүүтүн көрүөн баҕарарын быһыытынан, лаҕыыр биир сирг э үлэлиирин ыарырҕатар. КМИ КИиТ. Тэҥн. лаҕыччы

1. даҕ. Чулууттан чулуу, сүҥкэн. ☉ Выдающийся, великий
   Кээрэкээн диэн улуу ойууннаахтарын кыырдарбыттар. Амма Аччыгыйа
   Уран тыл аптаах маастара Улуу Пушкин тыыннаах турар. С. Данилов
   Уйгу дьоллоох Улуу дойду — Өлбөт-өспөт өрөгөйдөөх. Күннүк Уурастыырап
2. аат суолт. Бэртэн бэрт, чулуу ким, туох эмэ. ☉ Кто-что-л. лучший из лучших
   Оҕо хоһоонньуттар кэлэллэр куруутун, Улууттан намыһахтык санаммакка. С. Данилов
   Эһэлээх аҕаҥ эйиэхэ Биэртэр сир улуутун. И. Эртюков
   Уруккулар улуулар Бүгүҥҥүлээх буоланнар. Айталын
   ♦ Улуу хаараҕаным көр хаараҕан
   ◊ Улуу дьаалы — дьаалы диэн курдук
   Уруурҕаһыннарбыт улуу дьаалы буолан Урууга угуйуллар. Өксөкүлээх Өлөксөй. [Кыһыл Ойуун:] Кыһыл Ойуун улуу дьаалы Хааннаах далай ытыспынан Хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөн, Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! П. Ойуунускай
   Оо, оҕонньор, улуу дьаалы, өйүн-төйүн көр эрэ! Дьэ, билигин Бииктэр оҕо биһигиттэн ханна куотар үһүгүн?! Л. Попов
   Улуу дьыл көр дьыл. Кыһыҥҥы кэми норуот поэзиятыгар улуу дьыл диэн ааттаан хоһуйаллара. «Кыым». Улуу күтүр фольк. — көрөргө сүөргү, ынырык абааһы. ☉ Чудовище, страшилище
   Умсуурдаах улуу күтүрдэр, Уораҕайдаах уот буурайдар Алдьархайдаах аллараа дойдуга [олохсуйбуттара]. П. Ойуунускай
   Улуу күтүр, Өлөр өлүү, Куттаммыттыы, Чолоччу тутунна. С. Зверев
   Улуу күтүр! Сииктэ киллэрин. П. Тобуруокап
   Дьулааннаах улуу күтүр Дьэ, күлэн күһүгүрүүр. П. Дмитриев. Улуу кыыл түөлбэ., харыс т. — 1) эһэ. ☉ Медведь
   Эһэ харыс ааттара — эһэ, эбэ, тойон, улуу кыыл, тыатааҕы, арбаҕастаах, мэлбэр, моҕус, сырҕан, хадаччы, маппыйар, таптыыгын, накыта, накыйбан. КАЕ НТ; 2) тайах. ☉ Лось
   Булчуттар тайаҕы харыстаан улуу кыыл дииллэр эбит. Улуу омугумсуйуу көр омугумсуйуу. Отелло Маврга өһө-сааһа улуу омугумсуйуу өһө-сааһа. Эрчимэн. Улуу салгын түөлбэ., харыс т. — улахан дьаҥ, сыстыганнаах ыарыы. ☉ Эпидемия
   Бу улуу салгыҥҥа икки оҕом өлбүтэ. ДСЯЯ
   Улуу тунах — 1) көр тунах. «Улуу тунах бастакы быйаҥа», — диэт, Иван уус чороонноох кымыһы күөрэччи анньан ылаттаата. М. Доҕордуурап; 2) сайын буолуута күөх от үүнэн, ынах, биэ үксэ төрөөн, үрүҥ ас дэлэйэрэ. ☉ Большое изобилие молочных продуктов в начале лета
   Уйгу-быйаҥ туругурбут, Улуу тунах олохсуйбут, Тоҕус толоҕой сэлэ диэн Тоҕуоруйан торолуйбут [дойду эбит]. Үс сыл буолан баран, улуу тунах саҕана арай биирдэ Омоҕой уолаттара көөртөрө: иккис сүһүөх сайыҥҥы уунан өрүс устун кус, кыыл түүтэ устан ааһар. Саха сэһ. I
   др.-тюрк. улуҕ, тюрк. улу, улуг

аат.
1. Сылгы атаҕар кэтэрдиллэр модьу боҕуу мас. ☉ Деревянные колодки, надеваемые на ноги лошади
Иччитэ адаҕа кэтэрдэн баран, көнтөһүн төлө тардан кэбиспитигэр күнү быһа көхсүн ыҥыырга баттаппыт, сылаарҕаабыт ат барахсан өтөх тэлгэһэтигэр күөлэһийбэхтээн ылла. С. Никифоров
Адаҕа мууһуран, холлоох хоппот буолла. Онон оттоох сири булан аһаамына, муус хоруур сайылыкка муҥу көрөн сылдьабын [диэн ат үҥсэр]. М. Доҕордуурап
2. эргэр. Ыар буруйдаахтарга кэтэрдэр ыарахан мас боҕуу; хандалы. ☉ Колодки (арестантские); кандалы. Күн Чөмчүүк ампаар кэнниттэн ыстанан кэлэн, аан олуурун аһа охсор. Киирэн Айаал кэлгиэтин быһаҕынан быһыта баттыыр, адаҕатын устар. Суорун Омоллоон
Былырыын баччаҕа «Алтан кинээһэ Түүнүкү Көстөкүүн ынаҕын уоран сиэтиҥ» диэн илиибэр-атахпар отуттуу муунталаах адаҕаны кэтэрдэн, таһыйан, алта сүөһүнү тутан ылан, ыал аатыттан аһардылар. Эрилик Эристиин
Адаҕа тимиртэн, сатара кымньыыттан Таҥнары көрбөтөх [Манчаары]. Амма Аччыгыйа
3. Кимиэхэ, туохха эрэ мэһэй, ыарахан таһаҕас буолар предмет. ☉ Предмет, мешающий передвижению, являющийся якорем, тяжестью
Булчут итиччэ ылларбыт уонна ыарахан адаҕаны соспут бөрө ыраатыа суоҕа дии санаан суолун батыспыт. ДьДьДь
Сергей ыарахан адаҕатын атаҕыттан туура тэбэн, элитэн кэбиһэр. В. Гаврильева
Хаары кутан чиҥэттэххинэ, хапкааныҥ адаҕата сиргэ эпсэри тоҥор буолан, кырса кыайан хоҥнорон илдьибэт. «Кыым»
4. тут. Баҕана түһэр үктэл маһа. ☉ Деревянное основание, на которое опирается несущий столб, подпора
Хотон баҕаналарын 2,2 м дириҥ гына хаһан адаҕа үрдүгэр түһэриллэр. СГК ТҮЧ
5. көсп. Ыар баттык, улахан мэһэй, харгыс (үксүгэр сайдыыны бохсор социальнай күүстэр; киһи сайдарыгар, көннөрү барарыгар-кэлэригэр мэһэй-таһай буолуу). ☉ Бремя, тяжесть; обуза, помеха (обычно о гнете или какой-л. помехе, служащей обузой в движении)
Күн сирин элбэх норуоттара Көҥүл диэки эргиллэн, Баттал адаҕатын быраҕан Босхолонон эрэллэр. И. Чаҕылҕан
Ынахтарын да ылбатахха, син биир нэһилиэк адаҕата буолар дьон. М. Доҕордуурап
[Эбэлэрэ — сиэннэригэр:] Эһигини кытары барсар кыах суох, бостуой эһиэхэ адаҕа буолуом. А. Кривошапкин (тылб.)
Сэрииттэн үөскээбит кыһалҕа Өр кэмҥэ адаҕа буолбута. В. Правосуд (тылб.)
♦ Адаҕа саҕа (курдук) — туох эмэ атыттартан ураты улаханын сөҕөр, хоһуйар тэҥнэбил. ☉ Типичное сравнение для выделения особой величины из среды однородных предметов
Адаҕа саҕа собо саһарчы ыһаарыланан кэллэ. П. Ойуунускай
Мэхээлэ дьиэтин тэриэбэтэ, үлэлиир сэбэ-сэбиргэлэ барыта чэпчэки, дьоҕус, оонньуур курдук, Киргиэлэй киэнэ барыта томороон, толоос, адаҕа курдук. Амма Аччыгыйа
Атахпар адаҕа саҕа, аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын, сотобор субуйдар бараммат уһун обмоткалаахпын. Ф. Софронов. Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт фольк. — абааһы, адьарай биистэрин хоһуйан этэр кубулуйбат эпитет (үксүгэр дьахтар аймахха сыһыаннаах). ☉ Постоянный эпитет, живописующий злых духов, дьяволов, обитателей Нижнего мира (букв. родившийся с колодками на ногах) — преимущественно особей женского пола — и подчеркивающий их безобразный и грубый вид
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт Аан-Дьараһы аймаҕын ийэтэ буолбут Адаҕалаах Ала Буурай, Аан Дьааһын диэн Ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит... П. Ойуунускай
«Арбаҕастаах адьарай, адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт абааһы кыыһа, уоту умата тарт», — диэтэ Кууһума. Н. Павлов. Айах адаҕата (буоһах бохсуута) — тугу да гыммакка босхо иитиллээччи; иитимньи. ☉ Лишний едок; дармоед, нахлебник; иждивенец
Сиртэн-сиргэ үүрүллэн-үтүрүллэн, сыҕарыйан-куотан биэрэр дьоҥҥо иринньэх айах адаҕалара боҕуу эрэ буолаллара. Далан
Мин, эн эбитим буоллар, олоруом этэ. Эрдээххин дии, ииттинаһаттын... Кэбис! Кэргэммэр айах адаҕата буолуо суохпун. М. Доҕордуурап
Быччаччы көрөн түһэн, бу уол туһалыа дуо, хайа айах адаҕата эрэ буолаарай. «ХС». Атаххар-адаҕа (баскар — бакаайы, көхсүгэр — сүгэһэр, кэтэххэр — чэҥкээйи) — киһини хамнаппат бохсор курдук, улахан мэһэй, таһаҕас, боҕуу (үксүгэр көсп. суолт. тут-лар). ☉ Тяжелое бремя, обуза, помеха
[Дьэбдьиэ:] Номнуо көхсүгэр сүгэһэр, атаххар адаҕа буоллум дуо? «ХС»
Арай мин дэҥҥэ, сырыыга-айаҥҥа атах адаҕата буолаҕын диэн [Янаны] киҥирхаҥыр саҥарар быһыылааҕым. «ХС»