туохт., эргэр. Өр туран, кыратык сыттанан буорту буолан бар (хаһааныллыбыт ас туһунан). ☉ Едва тронуться порчей (о мясе или рыбе с душком). Эт сыһыктыйбыт
ср. тюрк. чызык, чызыг ‘гнилой’, сызы, чызы ‘гнить, издавать дурной запах’

аат. Үүнээйилэртэн (үксүн хортуоппуйтан, ириистэн) ылыллар, мэлии бурдук курдук үрүҥ бороһуок. ☉ Крахмал
Швецияҕа лабыкта кырахымаалыттан, бэл, патоканы, саахары, испиири оҥороллор эбит. Багдарыын Сүлбэ
Сорох үүнээйилэргэ кырахымаал туораахтарын саппааһа хаһааныллыбыт ампаардара баар буолаллар. ХКА
Хортуоппуй клубеннарын кырахымаал туораахтарынан чиҥник симиллибит кууллар диэххэ сөп. АВ СҮү

даҕ.
1. Ампаарга тутуллубут ампаарга хаһааныллыбыт, ампаарга баар (хол., баай — дуол). ☉ Хранящийся, находящийся в амбаре (добро)
Айахпын өбүгэбин сукка сотторботох Ампаардаах астаахтар — эһиги! П. Тобуруокап
Арҕахтаах эһэ диэн кинилэргэ ампаардаах ас буоллаҕа дии. М. Чооруоһап
2. Үрдүгэр ампаар курдук тутуулаах (киһи уҥуоҕа). ☉ Имеющая надгробное сооружение наподобие амбара (могила)
Силтэһин суол кытыытыгар баар ампаардаах киһи уҥуоҕар туораан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Кини [Сеня Оноев] ампаардаах киһи уҥуоҕар уган кэбиспит ыҥырыы тыллардаах листовкаларын уонна луоһуннарын булан ыларыгар Коляҕа эттэ. Эрилик Эристиин

аат., эргэр. Саас, сайын сииргэ анаан сүөһү ханныгар симэн хаһааныллыбыт эт, ис. ☉ Запасы мяса, внутренностей, вложенные в конский или скотский желудок и оставляемые впрок
Сааскы Ньукуолаҕа баай ыаллар сыһыктарын алдьаталлар. А. Фёдоров
Оччотооҕу ыал кур сыһык диэн сүөһү иһин, этин, арыытын, үрүҥ аһын хаһаанан, сааскыга дылы балаҕан эбэтэр хотон хайа эмэ эркинигэр сааҕынан сыбаан кэбиһэллэр үһү. БСИ ЛНКИСО-94. Сайылык дьиэни көһөн кэлэн баран аһаталлара. Алаадьы сииллэрэ, ыам балыгын буһараллара, үөлэллэрэ, сыһыктарын хостууллара. «ХС»
ср. каракалп. жасык ет ‘постное мясо’

аат.
1. Уоту күөдьүтэргэ анаан чараас гына тыырыллыбыт эбэтэр кыһыллыбыт кураанах мас. ☉ Сухие щепки, специально заготовленные для разжигания огня
[Үүтээн] тимир оһоҕун аттыгар оттор мас, уоккун күөдьүтэргэр кыспа бэлэмнэммит. Болот Боотур
[Булчут] оллоон аттыгар кыспа кыһан, куурбут маһы чөмөхтөөн хаалларбыт. И. Гоголев
Степа кыспатыгар испиискэнэн уот анньан баран, күөдьүйэрин кэтэһэн турда. И. Сысолятин
2. Маһы кыһартан тахсыбыт бөх-сыыс. ☉ Стружка
Абрам кыспыт мастарын ороҥҥо уурар, Акулина кыспаны харбыыр. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Кыспа бэс — кыра лоскуй курдук сулуйан ылан, хааһахха симэн, аһылыкка анаан хаһааныллыбыт бэс сутуката. ☉ Тонкие, мелкие стружки нежной коры сосны, заготовленные на зиму для употребления в пищу
Бэстээһин үс көрүҥнээҕэ: кыспа бэс, таҥыы бэс уонна туорум бэс. ФГЕ СТС. Тэҥн. чыыппаан

I
аат., эргэр. Былыр күһүөрү сайын мундуну буһаран баран дьаама хаһан, хатырыгынан эркиннээн баран симэн салгын киирбэт гына сабан, хаһааныллыбыта. ☉ Мелкая рыба (гольян озёрный), заквашенная в вырытых для этого ямах, выложенных лиственничной корой
[Баһылай:] Ама билигин баайын иһин, төрдө сытыйбыт сыма аһылыктаах дьон этилэр буолбат дуо? А. Софронов
Сыма, аһы хаһааныы, уһун кыһыны туоруур хаһааһы бэлэмнэнии биир суол көрүҥэ. Багдарыын Сүлбэ
Кэччэгэй баай амтаннааҕы аһаабат. Бэркэ таптыыр аһа сыма, собулҕа, бэс үөрэтэ, бутугас. АЕЕ ӨӨ
ср. эвенк. има, ороч., нан. хуму (һуму) ‘закопать в землю’
II
аат., эргэр. Улахан тирии мөһөөх, хааһах (малы-салы илдьэ сылдьарга уонна хаһаанарга аналлаах). ☉ Большой кожаный мешок для перевозки и хранения вещей
Бэйэтэ [Ньукулай оҕонньор] түөрт ассыыны ассыыннаан биэрэн баран, сиидэһин төттөрү уган кэбиһэр, онтон аҥаар табаҕы сыматыттан таһааран ыйаан биэрэр. Күндэ
Хамначчыт дьоннор Хааһаҕы хостооннор Хаһаны таһаардылар, Сыма иһиттэн Сыаны ороотулар, Үтэһэнэн үллэстэн үөмэхтэстилэр, Ыстыынан ылсан ырдаҥнастылар. С. Зверев
русск. сума

1. аат.
2. Туох эмэ хаһааныллыбыта, кэлин туттарга, туһанарга бэлэмнэнэн ууруллубута (үксүгэр аһы этэргэ). ☉ То, что запасено, приготовлено, собрано для чего-л., запас (обычно продовольственный)
   Былыргы эмээхсин хаһааһын өһүө быыһыгар кыбытан туруорар үһү (тааб.: кулгаах кулугута). Хаһааспыт сыыһа олоччу эстэн, саас ый кэриҥэ аҥаардас үөрэ хааһынан аһаабыппыт. «ХС»
3. эргэр. Ынаҕы сайыҥҥы ыйдарга хаһаас арыыга, тарга ыата биэрии. ☉ Сдача в аренду молочного скота: зажиточные якуты отдавали бедным некоторое количество коров в удой на период с начала мая по октябрь с тем, чтобы осенью получить определённое количество скопленного за лето сливочного масла и замороженного кислого молока (тар) в запас
   Алексей Нээстэргэ хамнаска оттуура, кэргэнэ хаһааска ынахтарын ыыра. П. Ойуунускай
   Сааспар ыалга хаһааска ынах ыан көрө иликпин. Болот Боотур
   Аны ынаҕы хаһааска ылар үһүбүөт, ынаҕы хаһааска ылартан ордук ночооттоох туох да суох. Күндэ
4. даҕ. суолт. Кэлин туттарга, туһанарга анаан бэлэмнэнэн ууруллубут. ☉ Заготавливаемый впрок, запасённый
   [Дьаакып оҕонньор] Хаһаас саһаан маһыттан Хардаҕаһы хаһыйталаан, Хабаҕаллаах оһоҕор Харса суохтук хаалыыра. Күннүк Уурастыырап
   Дьэкиим хаһаас аһа барыта мээрэйдээх. Н. Заболоцкай
   ◊ Хаһаас арыы көр арыы II. Биирдэ оҕонньор наһаа харыстыыр кыра хаһаас арыылааҕын, дьааһыгын аһан көрбүтэ, хайыы-үйэҕэ тиис суола кирэн чугаһаппыт үһү. Саха фольк.
   ср. др.-тюрк. хазбанч ‘приобретение; прибыль, барыш’

I
аат.
1. Кимиэхэ эмэ анаан аҕалыллар эбэтэр ыытыллар дьоҕус бэлэх (былыр үксүгэр ас буолара). ☉ Привозимый или присылаемый кому-л. небольшой подарок, гостинец (в старину обычно продукты, пища)
Хата, аныгы сырыыгар табахта кэһиигин аҕалаар, мин собо ууруом. Н. Неустроев
Аҕалбыт кэһиитин хоонньуттан таһааран, кыыһыгар ууммута. Эллэй
Биир баахыла кэһиини үөрэ-көтө үллэстэн сиир дьиэтин кэргэнин ахтыбыта. Амма Аччыгыйа
△ Ким эмэ кэлэригэр анаан хаһааныллар ас. ☉ Специальные припасы (обычно лакомые продукты, пища) к приезду кого-л., гостинец
Эрдэ тиийэр дьон кэһиигитин уураарыҥ. Н. Заболоцкай
Эбэҥ, бука, эйиэхэ кэһиитин тугу эрэ уурбута буолуо. Н. Тарабукин (тылб.)
2. эргэр. Кэргэн кэпсэтэр эр киһи кыыс халыымын суотугар биэрэр аһа (идэһэ сүөһүнэн). ☉ Мясо, привозимое женихом в счет калыма родителям невесты (убоина)
[Уйбаан:] Чэ түөрт мөһөөк, биэс биэдэрэ арыгы, үс кэһии буоллун. [Байбал:] Чэ, оттон эһиги тылгытын быһа гыныам дуо, буоллун даҕаны, ол эрээри кэһиитэ түөрт буоллун. А. Софронов
Кыыс халыыма даҕаны баһаам этэ: биэс мөһөөк харчы, биэс кэһии, биэс биэдэрэ арыгы. Күннүк Уурастыырап
♦ Кэрэ кэһиитэ <улаан уйгута> — кымыһы хоһуйан, киэргэтэн этии. ☉ Формульное название кумыса (букв. гостинец белой кобылы, изобилие светло-серой кобылы)
Оонньуур уочарат, Көрүлүүр көлүөнэ Улаан уйгута, Кэрэ кэһиитэ Саамал кымыс! Саха фольк. Кэрэ биэбит, кэһиитэ Кэҥсэйбити дьэгдьиттин. Күннүк Уурастыырап. Кэтит (уһун) кэһии фольк. — үөһэттэн бэриллибит уйгу, быйаҥ, баай-тот. ☉ Изобилие, благодать, богатство, ниспосланные свыше
[Бу аан ийэ дойдум] Уйгу-быйаҥ үктэллэммит эбит, Кэтит кэһии тэллэхтэммит эбит. Саха фольк. Көй бараан олохпун, Кэтит кэһиибин Өҥөйөн көрөн, Өрүһүйэн абыраа! П. Ойуунускай
Унаар түптэ олоҕурдун, Уйгу быйаҥ үктэллэннин, Кэтит кэһии кэскиллэннин! С. Васильев
◊ Ат кэһиитэ — кэргэн кэпсэтэр эр киһи халыымҥа биэрэр убаһата. ☉ Жеребенок, передаваемый женихом родителям невесты в счет калыма. Биһирэм кэһии — кыыс төрөппүттэригэр биһирэмнээн бэриллэр сүөһү. ☉ Особый подарок (часть калыма) в виде нескольких голов скота, преподносимый женихом лично родителям невесты. Иһит кэһиитэ — сүөһүнэн бэриллэр халыым. ☉ Калым в виде скота. Көрдүүр кэһии — кыыс сүктэригэр төрөппүттэрин сөбүлэҥнэрин ылар атыыта. ☉ Часть выкупа для получения согласия родителей невесты на отъезд дочери в дом жениха. Күтүөт кэһиитэ — кэргэн ылар кыыһыгар ыалдьыттыыр иһин кыыс төрөппүттэригэр биир эмэ кыра сүөһүнэн бэлэх. ☉ Подарок жениха за право посещать невесту в доме ее родителей (обычно состоит из одной-двух мелких скотин). Кыыс кэһиитэ — сүктэр кыыс этинэн, дьэҥкир арыынан аҕалар бэлэҕэ. ☉ Подарок невесты в виде мяса и топленого масла. Оҕо оннугар көрөр кэһии — кыыс сүктэн барарыгар бэриллэр халыым сорҕото. ☉ Часть калыма, вносимая при отъезде невесты в дом жениха. Сыарҕа кэһиитэ — кыыс төрөппүттэригэр күтүөт сылдьыбытын кэнниттэн ыытыллар эт. ☉ Мясо, отправляемое родителям невесты после посещения женихом их дома. Таҥара кэһиитэ — сүктэр кыыс килиэби, арыгыны таҥара мөссүөнүн кытта күтүөт дьиэтигэр аҕалар кэһиитэ. ☉ Водка и хлеб, привозимые невестой в дом жениха вместе с иконой. Төргүү кэһиитэ — халыым элбэх өттүн биэрэргэ эбии кыра сүөһүнэн бэлэх. ☉ Подарок мелкой скотиной в дополнение к основной части калыма. Түҥүр (ходоҕой) кэһиитэ — күтүөт аймахтарга (кыыс эр дьонугар) кэһиитэ. ☉ Подарки сватам и сватьям со стороны жениха. Улаҕа хаалар кэһии — сүөһүнү өлөрөн, этин буһаран дьоҥҥосэргэҕэ аһатар ас. ☉ Подарок вареным мясом для угощения гостей. Уокка кэбиһэр кэһии — арыынан уонна буспут этинэн бэриллэр бэлэх. ☉ Подарок маслом и вареным мясом. Хоҥнорор кэһии — сүөһүнү өлөрөн түҥүрдэргэ, ходоҕойдорго түҥэтэн бэлэх биэрии. ☉ Мясо забитой скотины, раздариваемое сватьям. Хоонньоһор кэһии — күтүөт буолар киһи ойоҕун бастаан хоонньоһоругар кыыс дьонугар илдьэр халыымын сороҕо (сүөһүнэн, эбэтэр этинэн). ☉ Плата (часть калыма) за право жениха разделить ложе с невестой.
ср. монг. гийчин ‘гость’, гийчлэх ‘угощать, потчевать’, кирг. кешик ‘гостинец’
II
кэс I диэнтэн хай
аата. Олоҥхоҕо куттас быһыы, биэрбит тылы кэһии уонна ыалдьыттааһын суруллубатах сокуонуттан туорааһын улаханнык сэмэлэнэр. Эрчимэн
Айылҕа сокуонун тоҕо кэһии кутталлааҕа чахчы диэн иккиэн биир түмүккэ кэлэбит. Хорсуттар с. Ходуһаҕа киирэр-тахсар ааннар сабыллыбаттарыттан ходуһаны сылгы үөрэ, ынах сүөһү илдьи кэһиитэ тахсар. «Кыым»