туохт. Сигиритэ оҥор, талаҕынан кыспата оҥор. ☉ Делать нежные тальниковые стружки, настрогать стружек из тальника.

1. күөдьүт диэнтэн хай. аата. Оһоҕу күөдьүтүү. Иирээни күөдьүтүү
2. Саҕаһа буолар туох эмэ (хол., мас кыспата, кумааҕы, туос). ☉ Материал для растопки (напр., лучина, бумага, береста)
   Хаппыт туос күөдьүтүүлээх кураанах мас көрүөх ыккардыгар умайан күүдэпчилэннэ. «ХС»
   Билигин кумааҕы дэлэй, ыал аайы хаалбыт кумааҕы туохха да баппат, оһох күөдьүтүүтэ буолар атах сотторго тэлгэтиллэр. «ББ»

көр кыспа
Мас кысааһына дьиэни орто сигэтинэн, түгэх хос айаҕар кытта тэбиллэн тиийбит. Айысхаана
Оһох үрдүгэр үөһэ кысааһын эҥин бэлэм баар эбит, сотору оһох …… умайбытынан барда. В. Яковлев
Оҕонньор чаанньыгар уу баһан таһааран баран, уотун оттоору кысааһын кыста. С. Никифоров
Дьиэлээх киһи …… айа чаачара буолар инчэҕэй киили кыһар, чараас кысааһыннары уһуннук ньылбырытар. И. Никифоров

аат. Уот күөдьүтүүтэ буолар кэбэҕэстик умайар туох эмэ (мас кыспата, туос уо. д. а.). ☉ Специальная заготовка для разжигания огня (лучина, стружки, береста и т. п.)
Куурбут саһаҕа испиискэ уота таарыйарын кытта, өрө күүдэпчилэнэн таҕыста. Н. Заболоцкай
— Быһаххын сытыылаа, Олесь. Хата, саһаҕата кыс, устуруустуу тэллэҥнэт. «ХС»
ср. др.-тюрк. чаһа ‘огниво’

сыһ. Томторук курдук, томторук курдук быһыылаах. ☉ Как намордник, словно намордник
[Мойот] икки илиитин холбоон, айаҕар томторуктуу тутунна. Т. Сметанин
Саҥата суох дьахтар томторуктуу бааммыт былаатын кэнниттэн өрө тарта. В. Яковлев
Оҕонньор баайыылаах кыспатынан эһэ тумсун харахтарын аннынан томторуктуу туттарда. В. Санги (тылб.)

тырыыҥка 1 диэн курдук
Ханна эмит, уу кытыытыгар биир эмэ бугулу чөмчөппүттэрин, үөр аһыҥа кэлэн түһэн сиэн аастаҕына, бугул оннугар көҥдөй от төрдүн бысталаммыт тырыыҥкайын чөмөҕө эрэ ордон хаалара. «ХС»
Испиискэ кыракый төлөнө түүрүллүбүт кыспаны күлүбүрэппитэ, тырыыҥкайдары хабан ылбыта, …… күөдьүйбүтүнэн барбыта. В. Санги (тылб.)

аат.
1. Туох эмэ улаханы, мараны сууйарга күлбүһэх курдук туттаары талаҕы синньигэс, чараас баҕайы утахтардаах гына кыһыллыбыта, талах ииччэх-бааччах кыспата. ☉ Нежные тальниковые стружки для использования вместо мочалки при мытье чего-л. грубого
Сигири иһигэр сибиинньэ баар үһү (тааб.: киһи баттаҕын иһигэр быт). Айаҕын киэҥник атан дьааһыйда, сигири курдук будьуруйбут баттаҕын үрэллэҥнэтэн төбөтүн тарбанна. П. Аввакумов
2
түөлбэ. сигирээн диэн курдук. [Ырыкыныап] күрдьэҕин сигэлээн бүтэрэн, улахан удьурҕай хамсаттан ыаһын, сигиритин хостоон ылан, табахтыыр. Пьесалар-1956.
ср. др.-тюрк. йиги ‘густой, частый, плотный’

1. тымтык диэн курдук. Кини этиҥ тырыыҥкалаабыт маһыттан уһун тымтык-тымтык курдук тырыыҥкалары талан ылан, хонноҕун анныгар кыбынан кэбистэ. Далан
   Хара Баттах тырыыҥка тыырарын тохтоппута уонна сототугар өйөөн олорон кыспа-саһаҕа кыспыта. С. Тумат
   Сиэнньэ тырыыҥка тыыра охсон, оһоҕун отунна, чаанньыкка уу кутан билиитэҕэ уурда. Улдьаа Харалы
2. Тутум уһуннаах, испиискэ маһынааҕар синньигэс бөкүнүк мастарынан оонньонор сахалыы остуол оонньуута. ☉ Якутская настольная игра с палочками округлой формы (в диаметре тоньше спички) и длиной примерно в высоту кулака
   Тырыыҥканы бүтүннүүтүн үллэстэн ылыахха диэри оонньууллар уонна ким төһөнү ылбытын аахсаллар. ВПК СОо
   Балтараа-икки милимиэтир халыҥнаах, уон-уон биэс сэнтимиэтир уһуннаах …… саркааҕа суох тырыыҥка хабылык диэн ааттанар. АТП ОАаММӨС
   ср. каракалп. жарыҥкырау ‘надкол’

I
тыаһы үт. туохт. Биир кэм уһуннук, синньигэстик иһиирэр тыаһы таһаар. ☉ Издавать продолжительный свистящий звук. Куорсуннаах оноҕос кыһыыран тиийэн тордохтон тахсыбыт сарыы сонноох уолу түөһүн тылыгар хорос гына түспүтэ. Далан
Хотуттан үрэр тыал сорох күн тохтообокко кыһыырар. С. Дадаскинов
[Моонньоҕон] Атыыра мончууктары көрдө-көрбүтүнэн аллара кыһыыран түһэн, муустан халтарыйан, тиэрэ таһылынна. В. Титов
II
көр кыспа
2
[Дьон] бурдугу булан сиэминэ, бэс кыһыырынан аһыыр буолбуттара. Эрилик Эристиин
Кэтириис кииһилэ былаастаах тиит кыһыыра кырбаммытын хара ууга быраҕан, биир сэлиэнэй үүт сыыһын кутаат уокка уурда. Бэс Дьарааһын. Харалаампый …… эрдэ бэлэмнэммит кыһыырга уоту даҕайарын кытта, бэрт көхтөөхтүк чачыгырыы умайда. Түһүлгэҕэ т.
ср. бур. хюһуур ‘скребок’
III
аат. Хамса ыаһа, чоҕой. ☉ Смоляной осадок на курительной трубке
Бычыа, хамса кыһыырын ыстаабыт киһилии, ымайан ханньайда. Хомус

I
кыс I диэнтэн бэй
туһ. Быһах угун кыстыбат, суор хараҕын оҥсубат (өс хоһ.). Манчаары уот иннигэр батыйа уга кыста олорор. А. Софронов
Кыспа кыһынан Кытарар күөдьүтэн, Хаарбахпар хара уу хаарыйан, Үтэһэ лэппиэскэ үтэбин. С. Зверев
II
1. аат. Сыл саамай тымныы кэмэ (Саха сиригэр Бокуруоптан — кыстык хаар түһүүтүттэн — кулун тутарга диэри). ☉ Зима (в Якутии с Покрова дня, т. е
с 14 октября, до марта). Саха сиригэр кыһына уһун, сайына кылгас буолан, саас сахаҕа бэрт күндү буолааччы. Эрилик Эристиин
Чэ-чэ, төлөөмө, хата сырытыннар, аны кыһыҥҥа диэри ити ыстараабыҥ пиэнньэтэ үллэн, төһө-төһө буолуоҕун билэҕин дуо? Күндэ
Саха сирин үрүҥ көмүһүнэн кыыдамныыр, тыала суох тымныы кыһына, …… муҥутуур күннээх самаан күөх сайына, — ити барыта кэрэ, барыта күндү. Т. Сметанин
2. сыһ. суолт. Кыһыҥҥы кэмҥэ. ☉ Зимой
Тайҕаҕа, арааһа, киһи кыһын даҕаны хоргуйуо суох. Амма Аччыгыйа
Күһүн аайы куобахха туһахтыыбын, үрэххэ туулуубун, кыһын куйуурдуубун. Күндэ
Сайын от үлэтигэр буһарбыт, Кыһын ынах уулатан тоҥорбут. С. Данилов
◊ Күһүөрү кыһын — күһүн бүтэн, кыһын саҕаланыыта. ☉ Начало зимы, в начале зимы
Күһүөрү кыһын этэ. Өстөөх биһиги ытык сирдэрбитигэр киирдэр киирэн иһэрэ, Москубаҕа суоһаабыт. Н. Кондаков. Кыһын оройо — кыһын саамай ортото, кыһын муҥутаан турар кэмэ. ☉ Самая середина зимы
Ол дьыл кыһын оройо ааһыыта аҕата охтубута, букатын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. В. Яковлев
Кыһыҥҥы кэм сахаларга үс кэрдиис кэмнээх: кыһын саҕаланыыта, кыһын оройо, тымныы муоһун тостуута — барыта 146 хонук. «Кыым». Кыһын тыына — кыһын кэлэн иһэрэ, кыһын бэлиэтэ. ☉ Признак наступления зимы, предвестие зимы, дыхание зимы
Кыһын тыына биллибитэ ыраатта, тымныытык тыыныталаан ылар этэ. А. Сыромятникова. Кыһыны атаарыы — кыһын кэнниттэн сааһы көрсөр бырааһынньык (үксүгэр кулун тутар бүтүүтэ ыытыллар). ☉ Проводы зимы (праздник — обычно проводится в конце марта)
Саҥардыы үөдүйбүт «Кыһыны атаарыы», уорааннаах уһун тымныы салгыппытын кэннэ бастакы маассабай күүлэйдээһин буолан, …… оҕо аймахха чахчы чугас, үөрүүлээх бырааһынньык. ЧКС ОДьИи
«Кыһыны атаарыы» бырааһынньыгар …… сиэдэрэй симэхтэрдээх таба көлүллэр. «ХС»
Иллэрээ күн столица олохтоохторо кыһыны атаарыы бырааһынньыгар сырыттылар. «Кыым». Сааһыары кыһын — кыһын бүтүүтэ; саас кэлэн эрдэҕинэ. ☉ Конец зимы; начало весны
[Икки хартыына] уҥа диэки остуол. Хаҥас диэки көмүлүөк оһох кэннинэн хотон айаҕа. Сааһыары кыһын. С. Ефремов
ср. тат., тур. кышын, тув. кыжын ‘зимой’