ньылай 1 диэнтэн көстө түһүү. «Кэбиис-кэбис
Ампаардаах аһы алдьатар адьас бөрөстүүпүнньүк дьыалата», — Дороппуун эмиэ ньылах гынна. Айталын
Туут Тутович тыл кыбытан баран, атын сир диэки көрөн ньылах гынан кэбиһэр. М. Попов

быстарыы диэн курдук
Сааскы быстарык саҕана ампаардаах ас курдук саныыр чөкө өйөмөлөрүгэр, чөҥөрө чүөмпэлэригэр киирэн куйуурдаан тахсалларын ыллаата. Болот Боотур
Комсомольскай сыбаайбанан холбоспуттар. Суол быстарыга буолан, Бүөтүр дьонун ааҕы ыҥыра сорумматах. Н. Габышев
Сопхуос киин сиртэн ырааҕа күһүн-саас суол-иис алдьанар, быстарык кэмигэр эрэ биллэр. «Кыым»

дьүһ. туохт. Сиргэ тимирчи киирэн олус намыһах буол; иҥнэччи түс (тутуу туһунан). ☉ Быть низким, приземистым, осевшим; накреняться, подаваться в сторону (о строениях)
Ардьайбыт ампаардаах, Хоодьойбут хоспохтоох, Сиҥнэйбит сэргэлээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
Самнайбыт олбуордар, сиҥнэйбит дьиэлэр төһө элбэхтэрий? И. Данилов
Сиҥнэйбит эргэ хотон туомун биэрбиттэрин, кыстыырга анаан оччо уһаппакка оҥостуммута. «ХС»

даҕ. Сылаас, үтүө; эмтээх, алыптаах. ☉ Согревающий, добрый; целебный
Утаппыт сүрэҕи уоскутан, Оо, кэрэ Днепр барахсан Угуттаах уутуттан испиккит. Күннүк Уурастыырап
Аймахпын-өбүгэбин сукка сотторботох Ампаардаах астаахтар — Эһиги! Тостор тымныыга дьоммун тоҥорботох Угуттаах уоттаахтар — Эһиги! П. Тобуруокап
Хатыҥнар субу тыллаары дыгдаспыт күөх үнүгэстэрдээх лабааларын күн угуттаах уотун диэки ууммутунан талбаара туналыспыттар. Е. Неймохов

I
туохт. Уураахта ыл, уураахта таһаар. ☉ Принять решение, вынести постановление, постановить
Онон дойдутугар таһаарбакка уураахтаан, куорат иһигэр сырытыннарбыттар. МНН
Көлө эттиири итиэннэ киһи биэрэри дьиэнэн сылдьан суруйарга уураахтаабыттар. И. Никифоров
Профсоюзтар соҕуруу ыытан эмтэтэргэ диэн уураахтыы охсубуттар. С. Федотов
II
уур диэнтэн атаах. Хантан ампаардаах буоламмыт онно уураахтыай. Амма Аччыгыйа
III
уураа диэнтэн атаах. Таһырдьа истээх сонун таһааран дьиэтин чарапчытыгар ыйаата
Обуйуктуур уостаргын Уураахтаан, сыллаахтаан Уохтарбын харатыам. П. Ойуунускай

аат. Сылгы, ынах сүөһү дьиэ таһыгар аһыырыгар үөнтэнкөйүүртэн, куйаастан, ардахтан-сииктэн хаххаланарыгар аналлаах тутуулар (хол., дал, хаһаа, кыбыы бииргэ ылыллыбыта). ☉ Строения около дома, предназначенные для кормления домашних животных, защиты их от непогоды (напр., загон, стойло, сеновал вместе взятые)
Илин диэки далга элбэх сылгылар, аттар көстөллөр. Хайаатар даҕаны баай ыал көрүҥэ көрүҥнээх күрүө-хаһаа, тутуу, тэрил. И. Никифоров
Иэччэх-бааччах тутуллубут күрүө-хаһаа аҥаар кытыытыгар ампаардаах, оҕуруоттаах, дьааһыкка маарынныыр хоруобуйалаах дьиэҕэ киирдибит. Р. Кулаковскай
Үһүө буолан, үрэх баһыгар убаһа кыстыыр күрүөтүн-хаһаатын тута сылдьарбыт. «ХС»

аат.
1. Чычаас күөл куйуурданар дириҥ сирэ (кыһын күөл собото, мундута мустар). ☉ Глубокие места мелководных озёр, где зимуют караси (в таких местах весной карасей ловят сачком — куйуур)
Сааскы быстарык саҕана ампаардаах ас курдук саныыр чөкө өйөмөлөрүгэр, чөҥөрө чүөмпэлэригэр киирэн куйуурдаан тахсаллара. Болот Боотур
2. Тыа кыыллара таптаан сылдьар, үөскүүр, аһыыр сирдэрэ. ☉ Место, облюбованное дикими зверями, где они обитают, плодятся и питаются
Дьэ ити сыттаҕа Кэбээйи оройуонун барҕа баайдаах, өлгөм бултаах, аатырар түөрт уон арыытын андаатардаах күөллэрэ, киис, саһыл, кырынаас, тайах, таба өйөмөтө буолбут халыҥ тайҕата. «Кыым»

I
сот диэнтэн дьаһ
туһ. Аймахпын-өбүгэбин сукка сотторботох Ампаардаах астаахтар — эһиги! П. Тобуруокап
Ити урут таҥнарбытын саҥа сэриигэ сотторуон баҕардаҕа. Н. Габышев
Харах диспансерыгар тиийэн хааммын-сииммин сотторон, бааһым тириитин тиктэрэн, бэрэбээскилэтэн баран, бараакпар тиийэн сыттым. КНЗ ОО
II
аат. Киһи суунан баран сотторугар аналлаах сымнаҕас көп таҥас. ☉ Полотенце
Оксана бастаан илиитин, сирэйин сууммута, онтон саҥа сотторунан ылан соттубута. Суорун Омоллоон
Мыылалаах соттордорун ылан, икки эдэр киһи көҥүс диэки сырыстылар. Л. Попов
«Манан сотун», — дии-дии Сергей Иванович ыраас соттору ууммута. Ф. Софронов

дьүһ. туохт.
1. Дириҥник тыын, аҕылаа, көбүөхтээ; тыын быһаҕаһынан тыын. ☉ Едва переводить дыхание, запыхаться; судорожно хватать воздух ртом
[Эрдэлиир] Маайыс иннигэр киирэн кыайан саҥарбакка, өрө эппэҥнии турда. Амма Аччыгыйа
Үөһэ тахсан, ампаардаах киһи уҥуоҕун таһыгар тохтоон, биир кэм өрүтэ эппэҥнии турбута. Күннүк Уурастыырап
Кэлин бэл тутуура да суох үһүс этээскэ эппэҥнээн тахсарыттан дьиктиргээбитэ. Е. Неймохов
2. көсп. Өрүтэ көбүөхтээ, дьалкылын, эҥсилин (уу ньуурун, долгуну этэргэ). ☉ Вздыматься, колыхаться, дыбиться, волноваться (о поверхности воды, волнах)
[Оччугуй өрүс] тымныынан тыынна, үрүҥ сиэллээх долгуннарынан эппэҥнээтэ. Л. Попов
Улуу Өлүөнэ эбэ хотун Ортотунан өрүтэ үллэҥнээтэ, Кытыытынан эппэҥнии долгуҥнаата. С. Васильев. Байҕал биир кэм эппэҥниир, Биһиги эрдиибит элэҥниир. Эвен фольк.

даҕ.
1. Туга барыта орун-оннугар, табыллыбыт, уурбут-туппут курдук тупсаҕай. ☉ Умело и ловко сработанный, сделанный со вкусом
Онтуката, Кыра да буоллар, Кырбаныыта кырасыабайын, Ырааһын, ыпсаҕайын, Иһитэ дэлэйин, Үрүүмкэтэ үксүн, Ыстакаана ырааһын. А. Софронов
Сахалыы үүт олбуордаах, ампаардаах, хотон, күрүө-хаһаа да барыта дьоҕус-дьоҕус буолан баран, уурбут-туппут курдук, хайдах эрэ ыпсаҕай, орун-оннугар. В. Яковлев
Ылыстаҕына, Таня тугу гыммыта барыта ыпсаҕай буолан иһэр. В. Яковлев
2. Олус тупсаҕай, хомоҕой, ылыннарыылаах, (хол., этии, тыл). ☉ Складный, гладкий, отличающийся простотой и убедительностью (напр., о чьей-л. речи)
Пушкин айымньыларын аахтахха — хас этиитэ барыта бэйэтэ бэйэтиттэн оронон тахсан иһэр курдук, оннук ыпсаҕай. С. Руфов
Семен Руфов поэтическай айымньылара хайдах эрэ кэпсэтэн эрэрдии судургулар, ааҕарга ыпсаҕайдар. Н. Тобуруокап
Эдэр күтүөт Дьааҥы ыччата эбит. Бэрт ыпсаҕай тыллаахөстөөх, сайаҕас барахсан быһыылаах. Н. Кондаков