м. (рыба) быйыт, быйыт балык.

аат., түөлбэ. Майаҕас. ☉ Сиг
Хас турку аайы өрүс балыгын арааһа тиэллибит, үксэ үрүҥ балык: бил, хатыыс, чомугур, быйыт. С. Маисов
Чомугур балык минньигэс миинин тото иһэн баран буур көп түүлээх тириитигэр таалалаан сытан утуйан хаалла. КФА СБ

I
даҕ. Соһонон суруллубут, кырааскаламмыт. ☉ Расписанный, окрашенный охрой
Соһолоох суорба таас хайаларын Аллараа таһааларыгар …… олорбут. П. Ойуунускай
Уолан киһи Уҥуоҕа оппуохалаах, Кыыс дьахтар Кырааската соһолоох. С. Васильев
II
аат., түөлбэ. Быйыт. ☉ Ленок (вид рыбы)
«Дьарҕааны, соһолооҕу, оҕонньор дьиэлээх, хата, хостуу сытар ини», — дэстилэр булчуттар. Н. Заболоцкай
Өймөкөөҥҥө …… соһолоох, дьайба онтон да атын балыктар …… бааллар. Н. Босиков

аат., булт. Хатырыга, иһэ ылылллан баран, салгыҥҥа бүтүннүү хатарыллыбыт өрүс балыга. ☉ Очищенная от чешуи и потрохов, провяленная на воздухе речная рыба
Булумдьу күн уотугар хатарыллыбыт дьарҕаа, быйыт, муҥур балыктартан кичэйэн оҥоһуллубут таампыны, хачымааһы, дьуухаланы кытары тайах, кыыл эттэрин ыҥырдан барда. Л. Попов
Бычыа киирэн тимир оһоҕун отунна, хобордооххо таампыны ыһаарылаан сырдьыгынатта. Хомус

туут балык көр балык. Бүлүүгэ уонна кини салааларыгар хатыыс, бил, быйыт, сыа балык, туут балык курдук сыаналаах балыктары бултуохха сөп. И. Данилов; туут хайыһар — хоту сиргэ: таба илин тыһынан бүрүллэр анал оҥоһуулаах кэтит хайыһар. ☉ На Севере: старинные большие лыжи, специально подбитые шкурой с передних лап оленя
Кыһын тоҥуу хаарга туут хайыһарынан сылдьан кыыл табаны, тайаҕы сонордууллар эбит. В. Миронов
△ Улахан мас хайыһар (бултуурга аналлаах). ☉ Большие лыжи (охотничьи). Ампаартан туут хайыһарын булан кэттэ

аат., түөлбэ. Дьуухала арааһа: дьуухалаттан арыый сымнаҕас гына хатарыллыбыт эбэтэр буруоҕа ыыһаммыт балык. ☉ Разновидность юколы: вяленая или копчёная на костре рыба, так называемая провесная, остающаяся после вяления эластичной, мягкой, нежной в отличие от высушенной юколы, качемас
Күһүҥҥү улахан эмис балыгы иһин, уҥуоҕун ылҕаан баран кэрдиистээн, аргыга ыйаан күн уотугар хатараллара, буруоҕа ыһаараллара. Ону Хаттыана эмээхсин хачымаас эбэтэр барча диирэ. Далан
Булумдьу күн уотугар хатарыллыбыт дьарҕаа, быйыт, муҥур балыктартан кичэйэн оҥоһуллубут таампыны, хачымааһы, дьуухаланы кытары тайах, кыыл эттэрин ыҥырдан барда. Л. Попов
ср. эвенк. хачибас ‘юкола для собак’

I
аат.
1. Киһи ис дууһатын, өйүн-санаатын, атын киһиэхэ сыһыанын көстүүтэ. ☉ Характер, нрав, душевные качества человека
Үчүгэй м а й г ы ҥ — көтөр кынатыҥ (өс хоһ.). Баһыахтыыр Балбаара майгытынан бардам буолан, сыл аайы баайтан-баайга уларыйа сылдьан хамначчыттыыр. Амма Аччыгыйа
Кэлин Ефимниин билсиһэн истэхпинэ, кини сэмэй майгыта …… сымнаҕас, сытыа ры тыла-өһө улам-улам ордук кэрэхсэтэр, бэйэтигэр тардар буолан барбыта. Эрчимэн
2. кэпс. Олохсуйбут үгэс, сиэр-туом. ☉ Традиция, обычай
Бу дойду тоҥустарын олохторун майгыта барыта биир, кинилэр хастыы да ураһа буола-буола олороллор. А. Софронов
Киһилээн Куохаан уолаттарыттан, оччотооҕу саха майгытынан, аҕатын дойдутун-сирин …… оччугуй уол тутан хааларынан, Арыы лаа х ди эн алааһы Сүөдэр Микиитин тутан хаалбыт. МНН
3. кэпс. Быһыы, быһыыланыы, (тугу эмэ) оҥоруу. ☉ Поведение, поступок, манера
[Байбаас:] Ити сөп майгы дуо? А. Софронов
Ким да утары көрбөт буолан, о л у с т а а н э р э р к и һ и д о ҕо р. И т и н н и к майгытын үрдүкү тойон бука сөбүлээбэтэ буолуо эбээ, төһө да киэбирдэр. Н. Неустроев
Дьаһааҕы киллэрбэккин? Үрдүкү суут тойотторо сылдьар улуус суолун ороскуотун түөрт сылы мэлдьи түһэрэ илик үһүгүн. Бу туох майгытай? П. Ойуунускай
4. көсп. Туох эмэ ис дьиҥэ, атыттарт а н ур а т ы т а (хол., ү л э). ☉ Отличительные особенности, основные черты, характер чего-л. (напр., работы)
Биһиги култуурабыт интернациональнай майгытын сүтэрбэккэ, тылбыт, сурукпут пуормата сайдан иһэригэр көрсө түспүт тардыылыктары суох гыныахтаахпыт. П. Ойуунускай
Сопхуос производствотыгар ээл-дээл сыһыаннаахтар, үлэ майгытын ахсарбаттар, кэлиэн-барыан баҕалаахтар эдэр оробуочайдартан үгүс. «ХС»
△ Туох эмэ хайысхата, ураты көрүҥэ. ☉ Путь, способ, особенность развития чего-л.
Биһиги искусствобыт сайдыытын атын майгынан уустугурдар тоҕоостор эмиэ баар буолбуттарын даҕаны умнуохха сатаммат. «ХС»
5. көсп. Туох-эмэ быраабылата, сокуона, балаһыанньата. ☉ Обстановка, ситуация, положение дел
Кыраныысса майгытын Бэйэҥ да Эн билэҕин. А. Абаҕыыныскай
ср. монг., бур. маяг, орд. майак ‘форма, внешность, признак, манера, образ’
II
аат., түөлбэ. Быйыт (балык). ☉ Ленок (рыба)
Молбо үрэҕэр майгы, сордоҥ тап таан үөскүүр сирэ эбит. Я. Семёнов

аат. Сүөһү, киһи этин таһыгар эбэтэр иһигэр үөскүүр дьапталҕа. ☉ Жировое отложение в теле животных, человека, сало
[Огдоос:] Байтаһын дьахтар олоруохтааҕар мууһу да киллэриэ эбит, сыата быһыттыа диэн харыстаан эрдэхтэрэ дии. А. Софронов
Үөлбүт мундубут сыата таммалаан, уоппут күлүм аллайтыыра. Н. Габышев
Туустаах сибиинньэ сыата остуолга ууруллубут. «ХС»
♦ Быс да сыа, бас да арыы көр быс
Билигин биһиги олохпут, сахалар этэр үгэспитинэн, быс да сыа, бас да арыы буолла. М. Доҕордуурап. Сыа бас кэпс. — бытааннык толкуйдуур киһи. ☉ Тугодум
Ол киһи оҕо эрдэҕиттэн сыа бас. Сыанан (сыанан-арыынан) аҕаабат көр аҕаа. Маайа олоҕун ким чэпчэки диэҕэй? Сууттамматар даҕаны, хаайыыга олоро түһэн тахсыыта сыанан аҕаабатаҕа. П. Аввакумов
Кырдьыга даҕаны, бу сыралҕан куйааска, кумаар, күлүмэн түспүт кэмигэр, …… баҕана үүтүн хаһыыта, боробулуоха тардыыта, сыанан-арыынан аҕаабата чахчы. И. Никифоров
Сыл аайы биэстии сүүс табаттан мэлийэр сыанан аҕаабат. С. Курилов (тылб.). Сыалаах ытыстаах — үтүө майгылаах киһи. ☉ Добрый человек (букв. имеющий жир на ладони). Эмээхсин барахсан сыалаах ытыстаах киһи этэ. Сыа-сым (сыасаламаат) курдук — олус харыстаан, энчирэппэккэ (хол., тугу эмэ тут). ☉ Очень бережно и любовно (напр., относиться к чему-л.)
Дьиэ кэргэнэ били балыктарын буһаран сыа-саламаат курдук сиэн-аһаан баран, идэлэринэн, лэппиэскэ оҕолоох чэй истилэр. Күндэ
Ньымааттаабатах булпун эттээн-эллээн сыа-сым курдук сүктүм. Н. Абыйчанин
Эн кинилэри көрдөххүнэ, хайдах эрэ ханнык баҕарар аһы сыа-сым курдук тутан-хабан минньигэстик астыыр асчыттары саныы түһүөҥ. «ХС». Сыа саллыма түөлбэ. — бэрт түргэнник, дөбөҥнүк. ☉ Очень быстро, легко
Оччоҕо [саҥа тыраахтар ыллахпына] мин эйиэхэ уон икки тиити сыа саллыма состорон биэриэм. Р. Кулаковскай
Сыа (сыата) сиэт көр сиэт II. Хор, оҕом бэлиэр сыа сиэтэр дьахтар буоллаҕа, аны арыгы амсатыа. Суорун Омоллоон
Дьүөгэлэриҥ бары ыал буолан эрэллэр дии. Эн хаһан сыа сиэтэҕин? «ХС». Сыата уулбут — баайыыга, көлүүргэ сылдьыбатах (уойбут ат туһунан). ☉ Резко исхудать, сбросить вес (о ранее не объезженной упитанной лошади). Бу ат эмискэ үлэлээн сыата уулбут
□ Тот аты тутаат, миинэн айаҥҥа илдьэ бардахха, ат ол күнүнэн сыата ууллан, этэ-хаана харааччы буһан хаалыахтаах. Н. Заболоцкай. Сыатын сууйар — наһаа илистэн эбэтэр тоҥон-хатан, түргэнник быһа түһэр, ырар, сыата баранар (сылгы туһунан). ☉ Отощать в результате переутомления или долгого пребывания на холоде (о лошади; букв. жир свой смывает)
Хаһыы сылгыта, кыһын чэлгиэн, тыаллаах сиргэ сырыттаҕына, сотору сыатын сууйан кэбиһэр. СГФ СКТ. <Сыа> хаары бааһырдан сырыт көр хаар. Сыа хаары бааһырдан сырыттаҕа
◊ Балык сыата — балык ис сыата. ☉ Внутренний жир рыбы (рыбий жир). Хара килиэбинэн уонна балык сыатынан аһаатахха, киһи өйгө тутар дьоҕура биллэрдик тупсар
□ [Кыыл аһылыгар] битэмииннээх аһылыктартан гидролизнай доруоһаны, балык сыатын туһаналлар. АВЛ ССКИи
Рациоҥҥа сүмэһиннээх аһылык итиэннэ доруоһа, ону тэҥэ балык сыатын суотугар минеральнай бэссэстибэлэр уонна битэмииннэр бэриллэллэр. БЗИ СА. Бүөр сыата — сүөһү, кыыл бүөрүн бүрүйэ үүммүт сыа (төһөнөн сыалаах да, соччонон эмис сүөһү (кыыл) диэн буолар). ☉ Почечное сало животного, зверя (как показатель его упитанности)
[Саламаат] Алтан олгуй муҥунан Бүөр сыата бүөрүмньүлээх, Харта сыата ханыылаах Араҕас арыылаах. С. Зверев. Кыһыл сыа — сылгы орто уойуулааҕын көрдөрөр бэлиэ (ону сылгы саалын тутан көрөн быһаараллар). ☉ Красный жир, имеющийся только около холки коня (средняя степень ожирения конного скота — выше, чем тыҥа сыа ‘белый жир’, — для её определения ощупывают шею). Биэбит кыһыл сыаламмыт. Мас сыата — мас сымалата. ☉ Древесная смола. Оҕо ыстаана мас сыата буолбут. От сыата — от бытархай тобоҕо (сиэмэлэр, от хаппыт сэбирдэҕин, сибэккитин үлтүрүйбүт кыырпахтара). ☉ Сенная труха
Күнүс хаар үрдэ ирэн дьиппинийэр, түүн көмүрүөтүйэ тоҥор. Чигдигэ от сыата быһыта сиэн, чалбах ньалҕарыйар. Амма Аччыгыйа
Чигдигэ биир кыракый чыычаах, от сыатын тоҥсуйа-тоҥсуйа, ойуоккалыы сылдьарын көрөн, бултаһаары чаачар саа оҥостор түбүгэр түһэбин. Н. Якутскай
Көмбүкүөрүмҥэ от сыатын булкуйан биэс улахан чааҥҥа, икки буочукаҕа көөнньөрбө оҥороллор. «Кыым». Сыа арыыта — аска туттарга анаан уулларыллыбыт сыа. ☉ Растопленный для приготовления пищи жир
«Бу баар», — Миитээски ороҥҥо кытаран сытар холу, дьэҥкир арыыны уонна сыа арыытын ыйда. Болот Боотур
Боккуой эмээхсин хара дьиэҕэ уматарга сүөһү куолайыгар сыа арыытын кутан тоҥорор буолара. А. Сыромятникова
Сыа балык — ньоҕор диэн курдук. Мин аҕабынаан, сыа балыктаах, күстэхтээх, майаҕастаах туора үрэҕи сэтиринэн быһан, туу укпуппут. Н. Якутскай
Уу сып-сылаас. Муҥхалаан хас да биэдэрэ сыа балыгы хостоон таһаардылар. ИИА КК
Амма өрүскэ сыа балык, быйыт, майаҕас, бил саамай хойуута уутуйан үөскүүр. «ХС». Сыа кыдьымах — кыһын өрүс туруутун саҕанааҕы бастакы чараас муус. ☉ Тонкий лёд в начальный период ледостава
Ааспыт сыллаахха кинилэр мантан тиһэх теплоходтартан биирдэстэринэн, алтынньы ортотугар, сыа кыдьымах диэн ааттанааччыны — өрүс туруутун бэриэччитин кытта бииргэ устубуттара. ЭБЭДьА
Сыа мас — сыалаах мас диэн курдук (көр сыалаах). Бултааһын саҕаланыытын саҕана тииҥ үксүн ордук аһылыктаах сирдэргэ — тиит, сыа мастаах тыаларга, харыйа уонна бэс мастаах чагдаларга баар буолар. БК БК
Сыа мас төргүү мутугар, хаартан икки аҥаар сүөм холобурдаах үрдүгү хаалларан, түүгэ биһиллэн тоҥоруллубут бөтүөн этинэн мэҥиэлээн, маҥан ситимҥэ күөгү ыйаабытым. Н. Борисов. Сыа мурун — үөл кус арааһа: хотугу полюс таһынааҕы муораларга олохсуйар чэпчэки түүлээх кус. ☉ Гага
Манна Хотугу Муустаах муораҕа кэлэн сайылыыр сыа мурун, Сибиир гагата, Канада туруйата уо. д. а. бааллар. «Кыым». Сыа таас — көтөр сымыытын саҕа бөкүнүктүҥү, мүлүркэй быһыылаах, дьэҥкирдиҥи саһархай таас. ☉ Галька кремнезёмная
Дүлүҥ үрдүгэр сыа таас сыста сылдьар үһү (тааб.: тобук харчы уҥуоҕа). Сыа таас курдук сырдык сэбэрэлээх кыыһы сиэтэн киллэрбитэ. «Кыым»
Туруору таас хайа сирэйиттэн сыа таас түспүтэ уонна аллара диэки, тииттэр быыстарынан өрө көтө-көтө дьурулуу турбута. Р. Стивенсон (тылб.)
Сыа түү — обот түү (быччархай) диэн курдук (көр обот). [Охоноон] имэрийэимэрийэ дурдатыгар илтэ, кутуругун төрдүттэн сыа түүтүн быһа тарта. Н. Лугинов. Сыа хаар — саҥардыы түспүт, чиҥии илик сымнаҕас хаар. ☉ Свежевыпавший снег
Кини иннигэр билигин хаһан да тыытыллыбатах сыа хаар кылбайа сыппыта. Н. Заболоцкай
Саҥа сыа хаарга солоҥдо, кырынаас, куттас куобах атахтарынан оһуор аспыттар. М. Доҕордуурап
Сыа хаары кэһэн, сатыы киһи суола бара турда. Н. Павлов. Сыа чүмэчи — сүөһү, кыыл сыатын уулларан оҥоһуллубут чүмэчи. ☉ Сальная свеча
Биир чааһынан кини сыа чүмэчи симириктээбит остуолун аттыгар тиһэх сүбэни ылан бүттэ. Амма Аччыгыйа
Арай биирдэ уһуктан кэлбитэ, уҥа остуолга сыа чүмэчи үдүк-бадык умайбыт, хайыы-үйэ аһаан туран эрэллэр эбит. Эрилик Эристиин. Бакыат иһигэр бүтүн биир сыа чүмэчи сууламмыт. Д. Родари (тылб.). Толу сыа — сылгы толору уойуулааҕын көрдөрөр бэлиэ (ону сылгы саалын тутан көрөн быһаараллар). ☉ Полный жир (большая степень упитанности конного скота, для её определения ощупывают шею). Биэ толу сыата лаппа биллэр буолбут. Тыҥа сыа — сылгы кыра уойуулааҕын көрдөрөр бэлиэ (ону сылгы саалын тутан көрөн быһаараллар). ☉ Неплотный, рыхлый жир (низкая степень упитанности конного скота, для её определения ощупывают шею). Тыҥа сыа эрэ биллэр. Уҥуох сыата — сүөһү, сылгы, кыыл уҥуоҕун силиитэ. ☉ Костный мозг. Уҥуох сыатын баһан сиир. Үүт сыата — үүт хойуута (ыаммытынан үүтү сөрүүн сиргэ уон икки-уон аҕыс чаас устата долгуппакка туруордахха, үрдүгэр дагдайар сүөгэйэ). ☉ Жирность молока
Үүт сыата ааспыт сыл тустаах кэминээҕэр 0,3 бырыһыанынан намыһах. «Кыым»
Үүт сыатын үрдэтии — бу элбэх сыралаах үлэттэн тахсар дьыала. ПТК. Хаар сыата — хаар үрдүн сымнаҕас араҥата. ☉ Мягкий верхний слой снега. Оҕо атаҕын суола хаар сыатын араастык оймообут
□ Кинилэр бэйэлээхтэр [табалар] …… халыҥ хаар сыатын быспакка, холкухолкутук уурталаан быыраҥнаһан букатын чугаһынан (бэрдээҥки тэбиитин иһинэн) кэлэн аастылар ээ. Н. Заболоцкай. ДТС, тюрк. йаҕ, саҕ, чаҕ, коми сыв ‘жир, сало’