хозяйка; дьиэ хаһаайката домашняя хозяйка.

1) уст. госпожа; эдэр хотун молодая госпожа; кыыс хотун барышня; 2) свекровь; 3) супруга, жена; дьиэлээх хотун хозяйка дома; хотун ойох фольк. хозяйка-жена; 4) карт, дама; эбиэн хотуна пиковая дама # сир ийэ хотун мать-земля.

прил. 1. дьиэ, кэргэн; домашнее хозяйство дьиэ хапаайыстыбата; 2. дьиэ, иитиэх; домашняя птица дьиэ көтөрө; домашние животные дьиэ кыыллара, сүөһү; 3. (приготовленный дома) дьиэ, бэйэ; домашние обеды дьиэ эбиэтэ; домашний хлеб бэйэ буһарбыт килиэбэ; 4. в знач. сущ. домашние мн. (семья) кэргэттэр; мой домашние мин кэргэттэрим; # домашняя хозяйка дьиэ хаһаайката.

1) женщина || женский; дьахтар киһи женщина; кыыс дьахтар молодая женщина; дьахтар прокурор женщина-прокурор; үлэһит дьахтар а) работящая женщина; б) женщина-работница; ыалдьыт дьахтар гостья; дьахтар күнэ разг. женский день (8 марта); дьахтар враһа разг. гинеколог; 2) груб, баба (жена, хозяйка) II бабий; дьахтар кэпсэтэр он сватается.

даҕ., үрд. Улуу-хаан, улуу, саамай үрдүкү. ☉ Высокочтимый, почтеннейший
Оһоллоох үҥүүбүнэн өлөрдөхпүнэ хороҥ Айыым хоргутуоҕа, эдьэн Айыым тэлэһийиэ буоллаҕа. Саха фольк. Эдьэн Иэйэхсит илэ чахчы эҕэрдэнэн эркиннээбитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эдьэн Иэйэхсит эҥэрдэстин, Аҕам Айыыһыт аргыстастын! А. Софронов
ср. тув. эдьэн ‘китайский император’, тодж., бур., монг. эзэн ‘господин, хозяин’, эвенк. эден ‘хозяин, хозяйка’

1) имеющий женщину; с... женщиной; дьахтардаах эр киһи мужчина с жёнщиной; элбэх дьахтардаах коллектив женский коллектив; 2) груб, имеющий бабу (жену, хозяйку); женатый; ср. кэргэннээх 2.

аат.
1. Дьиэ кэргэн ийэтэ. ☉ То же, что мать семейства, хозяйка дома
Айан дьоно тордоххо эйэҕэс хаһаайканы уонна элбэх оҕону көрүстүлэр. Н. Заболоцкай
Ыалдьыттар бары мустубуттарын кэннэ даача хаһаайката Надежда Дмитриевна мааны остуолугар ыҥырда. А. Николаев
Даайыстаах, дьиэлээх хаһаайканы кытта уопсай тылы булан, биир сүбэнэн сүрдээх үчүгэйдик олордулар. МСС ДЭ
2. Дьиэни (атын да хаһаайыстыбаны) көрөн-истэн, дьаһайан олорор дьахтар. ☉ Женщина, ведущая домашнее (или другое) хозяйство
Бачча улахан дьиэҕэ Барытыгар хаһаайкабын, Бу иһит-хомуос эҥин Барытыгар баһылыкпын. Т. Сметанин
Бэйэм сааһым тухары остолобуой хаһаайкатабын. Р. Баҕатаайыскай
Лида туох да диэбит иһин үчүгэй хаһаайка. Түргэн туттуулаах, ыраас. ДС ААА
3. кэпс. Ханнык эмэ наҕараадаҕа тиксибит, наҕараада ылбыт дьахтар. ☉ Обладатель какого-л. почётного знака, награды
Бүтэрээччилэр ааттарыттан кылаас ыстаарастата, үрүҥ көмүс мэтээл хаһаайката Алёна Никитина эппиэт тылы эттэ. Т. Находкина
◊ Дьиэ хаһаайката көр дьиэ I. Дьиэ хаһаайкаларын ортолоругар кулинария, иис, дьиэни көрүү-истии куруһуоктара тэриллибиттэрэ. «Ленин с.»

аат.
1. Дьахтарга эрин ийэтэ. ☉ Мать мужа, свекровь
Итирик киирэн кэллэхпинэ, Катя олус соһуйуо, мөҕөрө да буолуо. Катя диэн ити хотунум аата. Амма Аччыгыйа
[Нөнүөһэ:] Саҥа кийиит ааттаах дьахтар эрин куота, хаһан да билбэтэх-көрбөтөх тойонугар, хотунугар тиийэн кэлэрэ сүрэ бэрт дии? С. Ефремов
2. Дьиэлээх дьахтар, ыал ийэтэ. ☉ Хозяйка дома, супруга, жена хозяина
Дьиэ хотуна Ылдьаана мылтаҕар сирэйдээх, былҕайбыт суон дьахтар. Н. Якутскай. Былыргы ас эгэлгэ үчүгэйин тардан кээспиттэр, дьиэлээх хотун бокуойа суох чэй кутар аакка барбыт. Саха фольк.
3. эргэр. Былыргы саха үҥэр-сүктэр үрдүк айыыта, таҥарата. ☉ Высшее божество, дух, которому поклонялись древние якуты, богиня
Дьиэ, буо… Тоҕус халлаан үөһээ өттүгэр, аҕыс халлаан анараа өттүгэр олорор Үрүҥ Аар тойон, Үрүҥ Арылы хотун икки, мин этэр тылбын өйдүөн истэн олоруҥ! Саха фольк. [Аан Далбар:] Айыы дьоно, күөх сай үгэнин саҕана Хааны тоҕор хараҥа айыы, Аан дойду иччитин Аан Чэлбэй хотуну Хомотумаҥ, кэлэтимэҥ! И. Гоголев
4. эргэр. Былыргы баай тойон ойоҕо, баай дьахтар. ☉ Жена богача, властителя, господина, госпожа
Сарсыарда туран [булчут кулуба ойоҕор:] хотуҥҥа «сон иһэ төрүттэн» диэн биэс кыһыл саһылы кэһии биэрэр. М. Доҕордуурап
[Огдоос:] Хотунум үтүө санаата киирдэҕинэ, күҥҥэ биирдэ эмэтэ тартарар [табаҕы]. А. Софронов
5. кэпс., хаарты. Хаарты оонньуутугар таҥастаах дьахтар. ☉ Игральная карта с изображением женщины, дама. Эбиэн хотуна
6. кэпс., харыс т. Өрүһү, күөлү, сири-дойдуну ытыктаан этэргэ туттуллар. ☉ Почтительное название рек, озёр, местностей, госпожа
Дьэргэлгэн төлөнө күөх долгуннаах, Сайсары хотун Чочур Мурааныгар Сибэкки тутуурдаах буоларым. Күннүк Уурастыырап
Мин, мөлбөһүйэр сүүрүктээх Бүлүү эбэ хотун бүөбэйдээн ииппит оҕото, олоҕум, оҕом олоҕо бу мантан саҕаламмытын ордук астына саныыбын. С. Федотов
◊ Дьиэлээх хотун — ыал ийэтэ, дьиэ хаһаайката ☉ Хозяйка дома, супруга, жена хозяина
Дьиэлээх хотун Ылдьаана, мылтаҕар сирэйдээх, былҕайбыт суон дьахтар. Н. Якутскай. Ас эгэлгэ үчүгэйин тардан кээспиттэр, дьиэлээх хотун бокуойа суох чэй кутар аакка барбыт. Саха фольк.
ср. др.-тюрк. хатун ‘госпожа, женщина знатного происхождения’

возвр. от абыраа = 1) спасаться, избавляться, выходить из трудного положения; оҥочолоох буолан абыранным у меня была лодка, и это меня спасло; 2) получать большую помощь, получать облегчение; дьиэлэргэ газ киирэн , хаһаайкалар абыраннылар в дома провели газ, что облегчило труд хозяек; утуйан абыранным я поспал, потому чувствую себя хорошо # бар абыран ! вот тебе и на!, вот так так!

аат.
1. Оҕо төрөтөн, эмиийдээн ийэ буолар оҥоһуулаах сааһын сиппит киһи. ☉ Женщина
Бу бухатыыр балта аҕыс былас суһуохтаах Айталы Куо диэн дьахтар төрүөн сытар. Саха фольк. Киһи аймахха дьахтар былыр-былыргыттан биис ууһа эстибэтин, өлбөккө-сүппэккэ сылдьарын бэлиэтэ. Софр. Данилов
Дьахтар эр киһи буолбатах, Сүрэҕэ чараас, уйаҕас. П. Тулааһынап
2. кэпс. Эр киһи кэргэнэ, ойоҕо, дьиэ хаһаайката. ☉ Жена, супруга; домашняя хозяйка
«Дьахтарыҥ төрдүн билэҕин дуо?» - диэбит оҕонньор. Саха фольк. Маҥнайгы дьахтарбын ыларбар аан маҥнай кэппитим. Амма Аччыгыйа
[Остуорас Охоноос:] Дьахтаар, били икки мөһөөккүн аҕал эрэ! Күндэ
◊ Дьахтар аймах - киһи аймах оҕо төрөтөр дьоҕурдаах аҥаара (кыргыттары, дьахталлары, эмээхситтэри барыларын холбуу этэргэ). ☉ Женский род (пол), особи женского пола (собир.)
Баайга-токко хара көлөһүнүн сиэппит үлэһит-хамначчыт норуот, батталга олорбут, атыыга сылдьыбыт дьахтар аймах тэҥ быраабы тутарга, көҥүл олоҕу оҥорорго холбоһуох тустаах. П. Ойуунускай
Ааҕааччылар, ордук дьахтар аймах, быйыл сайын москвичтар хайдах таҥныахтарын туһунан билиэхтэрин бэркэ баҕараллар. «Кыым». Дьахтар сайына - ыкса күһүн буолар ылааҥы, чуумпу күннэр. ☉ Ясные теплые дни ранней осени, бабье лето
«Дьахтар сайына» диэн ааттыыллар маннык чуумпу, ылааҥы күнү. Н. Босиков
Били дьахтар сайына диэн ааттанар сып-сылаас, сымнаҕас күһүҥҥү күннэргэ дьахтар аймах иһирдьэнэн-таһырдьанан сыбыытаан, күннээҕи түбүгэ элбиир. «ХС». Дьахтар талаҕа аат., бот. - намыһах сииктээх сиргэ үүнэр обургу кыһыл талах. ☉ Красно-бурый кустарник или дерево (из рода ив), растущий на низком влажном месте, краснотал
Дьахтар талаҕа олус кэбирэх буолааччы. Кыыс дьахтар көр кыыс. Ньургуһун …… бэйэтигэр сөп эттээхсииннээх, синньигэс бииллээх, кэтит соҕус самыылаах, көнө уҥуохтах дьылыгырас кыыс дьахтар буола улааппыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Мэҥэ улууһуттан Доллу диэн нэһилиэктэн биир кыыс дьахтары ойох ылбыт. МНН. Кэргэн дьахтар - ыалга дьиэ ис-тас үлэтин үлэлээн айахтанан бииргэ олорсор соҕотох дьахтар. ☉ Домработница, живущая вместе с хозяевами
«Чэ, эн бүтэн-оһон тахса оҕус», - диэн баран Саарбалаахап кэргэн дьахтар диэки кытаанахтык көрдө. С. Никифоров
Кураанах бытыылкатын остуол анныгар үҥкүрүтэ аспытын кэргэн дьахтар ылан хаҥас диэки илдьэ барда. Ф. Захаров