прил. 1. (обладающий сознанием) өйдеөх, өйдөөх-санаалаах; человек — существо сознательное киһи — өйдөөх-са-наалаах харамай; 2. (осмысленный, разумный) өйдөммүт, өйдөөх, бэйэ өйдөөн (оҥорор); сознательный возраст өйдөммүт саас, өйү туппут саас; 3. (обладающий сознательностью) өйдүүр, билиилээх-көрүүлээх; сознательный человек өйдүүр киһи; 4. (преднамеренный, умышленный) өйдөөн туран (оҥоһуллар), билэ-билэ (оҥоһуллар); сознательная задержка билэ-билэ тутуу (хойутатыы).

сыһ. Бөдөҥ мөчөкө, хомуок курдук (буол). ☉ Глыбами, большими бесформенными комками
Бараналааһыны хойутаттахха сир сиигэ көтөр, уоҕурдуу көдьүүһэ мөлтүүр, хатан хаалбыт буор көһөҥө-көһөҥө арахсан үүнээйини алдьатар. СОТ

гл
тутар, хойутатар, тардар

гл.
тутар (тут), уталытар (уталыт), тардар (тарт)

туохт. Элбэх буолан төттөрү-таары үмүөрүһэ, тоҕуоруһа сырыт; күргүөмүнэн күүскэ саба халый. ☉ Двигаться взад-вперед толпой, толпиться; разливаться, растекаться (о чем-л. обильном и мощном)
Трамвай тохтобулугар мунньустубут дьон төттөрү-таары ааллаһаллар, кэлэн биэрбэккэ хойутаппыт трамвайы мөҥүттэллэр. Амма Аччыгыйа
Күөл кытыытыгар ынах сүөһү үөрэ мэччийэн, хара тордох курдук, ааллаһа сылдьар. М. Доҕордуурап
Ууну курдаттыы көрбүтэ туутугар балык кыайан аалласпат гына ыга симиллибит. Ф. Постников

даҕ. Кэнникинэн билиннэрэр, кэнникинэн таайар (туох эмэ дьайыыта). ☉ Проявляющийся, обнаруживающийся впоследствии (напр., о результате какого-л. действия)
Уһун сиргэ айаҥҥа оргууй барар суойуулаах. П. Тобуруокап
Хонтуруолу, бэрэбиэркэни Хойутаппакка ыытар, Суойуулаах дьайыылаах, Суһал хамсатыылаах Баһылык түөтэ диэн Маннык буолар эбит. Р. Баҕатаайыскай
Атыттар эмиэ аһаан кимиритэн бардылар. Айан суойуулаах, аччыктаабыттар. «ХС»

туохт. Уһатан-кэҥэтэн оҥоруохча оҥорума, хойутат. ☉ Задерживать, медлить, откладывать
«Бэйи эрэ, доҕор, эн биһигини уталытыма эрэ», — Кустуров хабан ылла. Н. Габышев
Харчыны урукку курдук уталыппакка, утарытынан биэрэргэ быһаарылынна. С. Федотов
Боруоннааҕы доҕотторгутун кытта тиэтэйэ-саарайа көрсүһэ сатааҥ, уталытан, сыҕарытан иһимэҥ. Н. Кондаков

холбос диэнтэн хай
аата. Суол холбоһуута чугаһаатаҕын аайы, кыыс оҕо кэһиэҕэ суох кэрэ чаҕаан куолаһа субу чугаһаан иһэр. М. Доҕордуурап
Бу көлүөнэ ынахтар симментал боруодата саха сүөһүтүн кытта холбоһуутуттан үөскээбиттэрэ. ССП КҮФ
[Кинээс Андрей] аҕатын тылын толорон, Наташаҕа кэргэннэнэргэ тыл көтөҕөн баран, холбоһуутун биир сыл хойутатар буолла. Л. Толстой (тылб.)

туохт., кэпс.
1. Төттөрү-таары эбэтэр онно-манна сос, соһо сырыт. ☉ Таскать, волочить кого-что-л. туда-сюда. Таҥаһы соскойдоомоҥ. Оҕобун соскойдууртан ордубаппын
2. көсп. Бүтүөх айылааҕы бүтэрбэккэ өр баҕайы сыһа сырыт. ☉ Медлить с чем-л., мешкать, копаться, валандаться
Бэйэтэ даҕаны барытыгар сатамньыта суоҕа бөҕө, былыр үйэтээҕитэ көмүскүөхтээх үлэтин быһа соскойдоон олус хойутаппыта. Н. Лугинов
3. көсп. Кими эмэ олус элбэхтэ ханна эмэ ыҥыр, ыҥыран сырытыннар. ☉ Таскать кого-л. куда-л. продолжительное время, много раз
Үлэһиттэри, үрүҥүттэнхаратыттан тутулуга суох, силиэстийэҕэ соскойдообуттара. Күрүлгэн

побуд. от налаҕадый = замедлять что-л.; задерживать кого-что-л.; айанньыты налаҕадытыма , хойутатыаҥ не задерживай путника, а то опоздает.

туохт. Тугу эмэ оҥоро, бүтэрэ охсон биэримэ, тарт, хойутат. ☉ Постоянно откладывать, задерживать, затягивать какое-л. дело
Үнүргүттэн дьоно көһөрүөх буолан кэпсэтиһэн көрө-көрө, уһатан-кэҥэтэн испиттэрэ. В. Яковлев
Сэргэй ханнык баҕарар үлэни сыһан-соһон уһатары-кэҥэтэри сөбүлээбэт биир бэртээхэй хаачыстыбалаах. «Чолбон»
Уһата-кэҥэтэ барбакка, оҕолор үлэлэригэр туруммуттара. «ББ»
♦ Уһатан-кэҥэтэн өйдөө — уһунукиэҥи санаа, ырытан көр, ырыҥалаан өйдөө. ☉ Воспринимать что-л. глубже и шире, обдумывать, анализировать
Эдэр сааска ону-маны уһатан-кэҥэтэн, ырыҥалаан, аттаран өйдөөбөккүн. Н. Босиков
Мин Сэргэйим аттаран, уһатанкэҥэтэн, түгэхтээн-төрүттээн өйдүүр диэни билбэт киһи этэ. В. Гаврильева