туохт. Аймаан аҕыйатан, энчирэтэн кэбис. ☉ Рассеивать, расходовать, уменьшать
Алаас-сыһыы тухары Ааллаһан үөскээбит Аһаҕас туйахтаахтарбын Аймарытар буолаайаҕыт. П. Ойуунускай

улаатымсый диэнтэн хай
аата. Норуот бэйэтэ ааллаһан-анньыһан үлэлээтэҕинэ тойомсуйуу, бэригирии, улаатымсыйыы, бэрдимсийии суох буолуох тустаахтар. П. Ойуунускай

ааллас диэнтэн хай
аата. Биһиэхэ иккиэммитигэр туох эрэ улахан суолталааҕы этиэн баҕарбыт Вераны түннүк аттыгар уопсай ааллаһыыга аралдьытан бардым. М. Лермонтов (тылб.)

бэрдимсий диэнтэн хай
аата. Уһуну санаабат, киэҥи көрбөт, албын оҥоһуу, тутах тутуу, мин аҕай дэнии, бэрдимсийии туһата кыра. Сибэккилэр
Норуот бэйэтэ ааллаһан-анньыһан үлэлэстэҕинэ, тойомсуйуу, бэригирии, улаатымсыйыы, бэрдимсийии суох буолуох тустаах. «Кыым»

хойутаа диэнтэн дьаһ
туһ. Трамвай тохтобулугар мунньустубут дьон төттөрү-таары ааллаһаллар, кэлэн биэрбэккэ хойутаппыт трамвайы мөҕүттэллэр. Амма Аччыгыйа
Бэйи, мин барыым, мунньаххар хойутатаары гынным. Е. Неймохов
Ааспыт ыйдааҕы отчуоккун эмиэ хойутаппытыҥ. Наһаа бытааҥҥын. У. Ойуур

аат. Тулатыгар тыалаах, улахан, киэҥ оттонор сыһыы; ыраас кип-киэҥ, мэччирэҥнээх төгүрүк хонуу. ☉ Окаймленное лесом широкое, круглое поле; широкий чистый луг
Аҥаарыйа көҕөрбүт Алаас-сыһыы сирдэрим Арамааттаах сытынан Аҥылыйа сыттылар. Күннүк Уурастыырап
Алаассыһыы тухары Ааллаһан үөскээбит Аһаҕас туйахтаахтарбын Аймарытар буолаайаҕыт. П. Ойуунускай

көр ынах
Сыһыы, толоон иһигэр Сылгы сүөһү сырсыбыт, Алаас, хочо иэнигэр Анах сүөһү аалласпыт, Толуу күрүө аайытын Төрөлкөй торбос үөскээбит. Саха нар. ыр. III
Алаһа дьиэни баһылыктаан Аал уоту оттуҥ! Алтан сэргэни анньынан, Алаас муҥунан Анах сүөһүлэниҥ, Сыһыы муҥунан сылгы сүөһүлэниҥ. П. Ядрихинскай

I
1. аат. Туох эмэ умайарыгар ситэри күл буолбакка буруону кытта тахсыһар хоруо. ☉ Копоть
Чараҥ хайыы-үйэ хара тордоҕунан уһууран, …… сир-дойду эмискэ иһийэ түспүтэ. И. Егоров
2. даҕ. суолт. Хоруолаах. ☉ Испускающий копоть, копотный
Хара тордох буруо тыыннаах собуоттардаах Баараҕай куораттары олохтоотубут. А. Абаҕыыныскай
Массыына хара тордох буруонан бургучуйда. С. Никифоров
Таас үрэх кытылыгар биир сиртэн тордох буруо өрө дьөрбөлөнөр. И. Данилов
◊ Хара тордох курдук — олус элбэх, хойуу; олус элбээн, хойуу буолан ☉ Многочисленный, очень густой; в большом количестве, скученно
Күһүн көччөх көппүтүн кэннэ, хайа баҕарар кытыынан киирдэххэ — куһа хара тордох курдук. Күннүк Уурастыырап
«Николай Угодник» собуоруттан аллара Бодойбинка үрэх төрдүгэр диэри дьон хара тордох курдук тоҕуоруйаллар. Н. Якутскай
Күөл кытыытыгар ынах сүөһү үөрэ мэччийэн, хара тордох курдук, ааллаһа сылдьар. М. Доҕордуурап
ср. бур. тортог ‘копоть, нагар’
II
1. аат., эргэр.
1. Былыр: буруоҕа ыыһаммыт, сарыыламмыт тирии, оннук тирииттэн тигиллибит сон. ☉ В старину: продымлённая ровдуга, верхняя одежда, сшитая из такой ровдуги
Биир кыыһы кытта оҕолор ураһаларын тордоҕунан саба тураллар. А. Софронов
Лаҕыыр кирдээх тордоххун Устаат, күп-күөх сукуна Сону кэтэн турбуккун. Р. Баҕатаайыскай
Тордох бүрүөһүннээх, төрдө кэтит сүһүөхтэрдээх, үрдэ аһаҕас суптугур ураһа. Н. Заболоцкай
2. Былыр ыыһаммыт сарыынан бүрүллэр, оттон билигин көннөрү тирии бүрүөһүннээх ураһа (хол., хотугу табаһыттарга). ☉ В старину: ураса, покрытая продымлённой ровдугой; в настоящее время: ураса, обтянутая шкурами (напр., у северных оленеводов)
Тимир оһох оттон, тирии Тордоххо олоруоҕа. И. Гоголев
Тирии бүрүөһүннээх Тордох иһигэр чуоҕуста Балыксыт бастыҥа. В. Алданскай
Тордоҕу сарыыны иҥиир сабынан аттаран, маска тиирэн оҥороллор. АЕН КСНСХ
2. даҕ. суолт., эргэр. Ыыһаммыт сарыыттан тигиллибит (сон, ыстаан). ☉ Сшитый из продымлённой ровдуги (о штанах, верхней одежде)
Нэк истээх тордох сонун кэтэн, тахсан барда. Амма Аччыгыйа
Тыс, тордох таҥастаах буоларбыт. Эллэй
Охоноон Силэпсиэп тиэриллибит тордох ыстаанын нэгэ көстөн, …… ынах тириитин имитэ олорор. Бэс Дьарааһын
◊ Сиэрдийэ тордох — уһун синньигэс бөкүнүк мастартан туруоруллубут ураһа. ☉ Ураса из жердей
Сиэгэн Күөл дьаамыттан түөрт уонча биэрэстэ аата-суола суох үрэх сүнньүгэр хаарга тибиллэн үрдэ эрэ көстөр сиэрдийэ тордох турар. А. Кривошапкин (тылб.). Тордох туос — хоччорхой, кууран хаалбыт туос. ☉ Грубая просохшая берёста
Ат сылгы таныытын тыаһа тордох туоһу хайыта тыыппыт курдук, …… үрүҥ күдэнинэн өрө уһуутуу турар эбит. Саха фольк. Тордох туос курдук Тобулу анньан таһаарда. П. Ойуунускай

аат.
1. Киһи туттарга, туһанарга анаан дьарык оҥостон иитэр, түөрт атахтаах дьиэ харамайа (ынах, сылгы). ☉ Домашний скот
Оҕонньор суолтан туораан, биһиэхэ көхсүнэн эргиллэн алаас уҥуор мэччийэ сылдьар сүөһүлэри чарапчыланан одууласпыта буола турбута. И. Гоголев
Үгүстэрэ сүөһүлэригэр от тиэйэр, оһохторугар мас булар, киэһээ аһылыктарыгар тууларын көрөр кыһалҕалаахтара. Н. Якутскай
Сайылыктарга сүөһү бөҕө тоҕуоруспут. И. Данилов
2. үөхс. Киһи буолбатах киһи, чиччик. ☉ Скотина
Арамааннара олбуор айаҕар харабыллаан турбут Дабыыты сиэри гыммыт: «Ити сүөһү, киһи эбитэ буоллар, Улаанчыгын ыраахтан билэн, уолу түҥнэри ытан түһэриэ этэ». Амма Аччыгыйа
[Мотуруона:] «Туох диэн эттэҥий? Мин эн курдук сүөһүгэ ойох буолуох үһүбүн дуо?» — диэн баран, үөһэ тыынна. Н. Түгүнүүрэп
◊ Дьиэ сүөһүтэ көр дьиэ I. Дьиэ сүөһүтүн элбэтэрбит буоллар, ас-таҥас дэлэйиэ этэ. Кэтэх сүөһү — дьон чааһынай хаһаайыстыбатыгар туттарга анаан ииттэр сүөһүтэ. ☉ Скот, имеющийся в личном хозяйстве, личный скот
Ыаллар кэтэх сүөһүлэрин көрүүнү эмиэ уопсай дьаһалга ылан, дуогабар оҥостон, сөптөөх тарибы олохтоон, төлөбүрдээн тутуохха. «Чолбон». Субан сүөһү — икки-үс саастаах ыччат сүөһү. ☉ Двух-, трёхгодовалый молодняк крупного рогатого скота
Өкүлүүн мин кыра кийиитим, субан сүөһүнү көрөөччү уонна бу мин сыллыырдарым ийэлэрэ. Амма Аччыгыйа
Витя пиэрмэттэн ыраатта, субан сүөһүлэр ортолоруттан Аланы кыайан булбата. Н. Заболоцкай
Холкуос субан сүөһүтүн маныыһыта Охоноон оҕонньор, ама, билигин сорсуйбутун иһин, биир уол оҕо олоҕун олорон ааспата этэ дуо? Л. Попов. Сүөһү иитиитэ — тыа хаһаайыстыбатын биир көрүҥэ: ынах, сылгы иитиитинэн дьарыктаныы. ☉ Животноводство
Сахалар сүрүннээн сүөһү иитиитинэн дьарыктаналлара. Саха фольк. Сопхуоспут бурдугу үүннэриинэн уонна сүөһү иитиитинэн дьарыктанар. С. Никифоров
Чугастааҕы сыллар истэригэр ходуһа сирин быһааран бүтэриэхпит. Оччоҕо сүөһү иитиитин харгытааһына суох сайыннарыахпыт. М. Доҕордуурап. Сүөһү киириитэ — күһүн тымныйан, хаар түһүөн эрэ иннинэ сүөһү хотоҥҥо киирэр кэмэ. ☉ Время наступления осенних холодов, когда домашний скот загоняется на зимовку в тёплые помещения — хотоны
Күһүн сүөһү киириитигэр хотон тутуллан бүппүтэ. И. Алексеев. Сүөһү көрөөччү — субан сүөһүнү көрүүгэ-харайыыга үлэлиир киһи. ☉ Тот, кто ухаживает за молодняком крупного рогатого скота, скотник
Манна тыаҕа олохтоох эр санаалаах булчуттар, табаһыттар уонна сүөһү көрөөччүлэр ахсааннара улам элбээн, тэнийэн барбыта. И. Данилов
[Н.С. Габышев—Нэртэ] орто оскуоланы бүтэрэн баран, сүөһү көрөөччүнэн, тутуу оробуочайынан, куруусчутунан үлэлээбитэ. «ХС»
Култуура уонна киинэ үлэһиттэрэ сайыҥҥы ыйдарга отчуттарга, сүөһү көрөөччүлэргэ агитбиригээдэлэри тэрийэн хастыыта эмэ сырытыннарарга быһаарыннылар. «Кыым». Сүөһүнү тутун кэпс. — суһаллык бэйэ наадатын толуйууга иитэр сүөһүттэн өлөрөн үп-харчы оҥоһун. ☉ Забивать скот на продажу, чтобы быстро выручить деньги
[Кулуба:] Онно билигин биэрэр харчы миэхэ суох. Сүөһүнү туттуоҕу эмиэ харыһыйыллар. Н. Неустроев
Бу дьыаланы быһаарарга туох да үүтхайаҕас көстүбэтэ. Арай сүөһүнү тутуннахха эрэ дуу?! «ХС». Сылгы сүө- һү — үөрүнэн сылдьар, кыһынын хаар анныттан хаһан аһыыр дьиэ сүөһүтэ. ☉ Конный скот
Сылгы сүөһү диэн туох да олус үгүс, мээнэ сылдьаллар. Суорун Омоллоон
Мин санаабар, Лоҥкууда ордук сылгы сүөһүгэ туһалаах буолсу. Ааспыт кыһын, Лоҥкууда отунан сылгыны аһаппыттан, биир да биэ кулуннаабата. М. Доҕордуурап
Аҥаардас кэнники икки сылга ынах уонна сылгы сүөһү былаанын түөрт уон бырыһыан аһара толордубут. М. Доҕордуурап. Ынах сүөһү — от аһылыктаах, үүттээх кыһынын хотоҥҥо аһаан туоруур, икки муостаах дьиэ харамайа. ☉ Рогатый скот
Хотон иһигэр суол ааныттан саҕалаан, ынах сүөһү лыык курдук симиллэн баайыллыбыт. Р. Кулаковскай
Миимээн эмиэ, атын дьон курдук, бултуура, табаны, ынах сүөһүнү иитэрэ. И. Данилов
Күөл кытыытыгар ынах сүөһү үөрэ мэччийэн, хара тордох курдук, ааллаһа сылдьар. М. Доҕордуурап. Ытык сүөһү эргэр. — урукку итэҕэлинэн туох эмэ улахан тыыҥҥа, иччилэргэ бэлэх бэриллиэхтээх сүөһү. ☉ По старинным якутским поверьям: священное домашнее животное, приносимое в жертву духам
Былыр ытык сүөһүнү ким да тыыппата үһү. «ХС»
Ыччат сүөһү — субан сүөһү диэн курдук. Кыстыкка хас биирдии ыччат сүөһү сэттэ уон киилэнэн төлөһүйдэ. «Кыым»
«Таатта» сопхуос Чөркөөхтөөҕү салаатыгар ыччат сүөһүгэ үчүгэй хотон суох буолан кэккэ күчүмэҕэйдэр үөскүү сылдьыбыттара. «Кыым»
ср. ДТС йаваш, осм. йавас ‘мягкий, кроткий; приручённый, домашний (о животных и птицах)’, орд. дьөөши ‘имущество, благо’, калм. жөөси ‘ноша, груз; транспорт, вьючное животное’, бур. зөөри ‘имущество’

аат. От аһылыктаах, хороҕор муостаах, үүтүн, этин иһин иитиллэр дьиэ сүөһүтэ. ☉ Крупное домашнее молочное животное отряда парнокопытных, самка быка, корова
Биир сарсыарда туран, биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин алаас сыһыыга ынаҕын сылгылыы барбыт үһү. Саха фольк. Ынахтар маҕыраһыылара, дьон саҥата ньамалаһыыта имик-самык соҕустук тыа баһынан охсуллан иһиллэр. Эрилик Эристиин
Биһиги биир ынахпытыгар салаа ото суох хааллыбыт. М. Доҕордуурап
♦ Бургунас <ынах> муоһа (муостара) булгу (булгурута) тоҥор (барар) тымныыта көр бургунас
Тохсунньу кыыдаан дьыбара чыҥкыныы турара, силлээбит сил сиргэ тиийбэккэ муус буолан тобугуруу тохторо. Бу буоллаҕа дии бии бургунас муоһа булгурута тоҥор тымныыта. П. Ойуунускай
Бургунас ынах муоһа булгу тоҥор тымныытыттан Букатын кыһаммакка Тэҥкэ харыйатын төбөтүгэр Лэкээрийэр буоларым! П. Тобуруокап
Бургунас (ынах) муоһун курдук (муоһунуу) көр бургунас. Бургунас ынах Муоһун курдук, Дьүөрэлэһэн үөскээбит Үөлээннээхэй дьүөгэлэриэм. НЫ. Бургунас ынах муоһун курдук Бур-бур буруо бурулуйан Өһөгөйдөөх өҕүргэни Өрө тэлэйэн [тахсар]. П. Ойуунускай. Сылгыта сылгы үрдүнэн барбыт, ынаҕа ынах үрдүнэн барбыт фольк. — сүөһүтэ олус элбээбит. ☉ Скот его сильно расплодился (букв. лошади его через лошадей пошли, коровы его через коров пошли)
Сытар ынаҕы туруорбат киһи көр сыт I. Аҕам эрэйдээх чугастааҕы дьонунуу-сэргэтинии, сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас киһи этэ. Далан
Онно Дьаллааһын үрүйэтигэр олохтоох Хахаарар Иван диэн сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас, сүүрбэччэ сүөһүлээх, булчут киһи баара. М. Доҕордуурап
Өксүөн туох да дьиэгэ суох ыраас, сытар ынаҕы туруорбат көнө киһи дуо? У. Нуолур. Сытар ынах ханнын саҕа — сүүнэ улахан, көһөҥө, сымара. ☉ Большой, огромный как глыба (букв. с брюхо лежащей коровы)
Аҕыс тараах хайа таастарыттан Сытар ынах ханнын саҕа Хара таастар Лачыгырыы таҥнары саккыраатылар. Ньургун Боотур
Биир ынах ханнын саҕа хара сымара таас үрдүгэр олорон табахтаатылар. Болот Боотур
Ынах ханнын саҕа хара таастан тирэнээт, устан даллайан иһэр алаас аҥаарын саҕа муус үрдүгэр ыстанан кэбистэ. П. Филиппов
Тарбаабыт ынах курдук (кэриэтэ) көр тарбаа. Манна да ол элбэх, биһиги син биир тарбаабыт ынах курдукпут, муннубутун тоҕу саайдахтарына, саһан туран соттуохпут. А. Сыромятникова. Ынах маҥыраабат, ыт үрбэт буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр киһи I). Биһиги ынах маҥыраабат, ыт үрбэт дьоно буола кырыйдыбыт. Ынах муоһун курдук — иккиэ буолан биирдик, тэбистэҥҥэ, хайалара да чорбойбокко. ☉ Одинаково, в равных условиях (букв. как два рога коровы)
Сордоохтор, ынах муоһун курдук, сэргэстэһэн үөскээбиппит, биир суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыппыт. Суорун Омоллоон
[Сэмэн оҕонньор:] Мин ынах муоһун курдук, иккиэйэх үөскээбит, бэйэбиттэн сэттэ сыл балыс бырааттааҕым. «ХС». Ынаҕы ыҥыырдаабыкка дылы (ыҥыырдаабыт кэриэтэ) — олуона, сөп түбэспэт, дьүөрэтэ суох. ☉ соотв. как на корове седло (сидит)
Учуонай буолуох киһи төһө бэрт учуутал буолуой? Арааһа, ынаҕы ыҥыырдаабыт эбэтэр сүүрүк акка бурҕалдьы кэтэппит кэриэтэ буолуо. Н. Лугинов
Бэйэтигэр уурбут-туппут курдук сөп түбэһэр былаачыйаны, үрдүк хобулуктаах түүппүлэни кэппитэ аһара кэрэтитэр. Киниэхэ тэҥнии туттахха, икки дьүөгэлэрэ олох атын, ынаҕы ыҥыырдаабыт курдук быһыылаахтар, тутуулаахтар. Н. Босиков
◊ Киэһээҥҥи (киэһээ) ыам (ынах) көр киэһээҥҥи
Киэһээ ынах буолла. Суорун Омоллоон
Көтөх ынах көр көтөх II. Көтөх ынах буоларга сөбүлэспит оҕолор муостаҕа эбэтэр сиргэ ойоҕосторунан сытан биэрэллэр. ОВЕ СОо
Ыччат өттө анньа-бөрдө, кулааһай кустаах кыырт, көтөх ынах, Ылдьаа-Дьаакып буола оонньоотулар. ИН ХБ
Күнүскү ыам (ынах) көр күнүскү. Күнүскү ынах күргүөмэ буолтугар Суоһалдьыйа Толбонноох Доҕор оҕолоро Мойуос обургу сүүһүнэн ынаҕын мөрүөрэн аҕалан Ыары сылдьар кэмнэригэр. С. Зверев
Оҕонньорбут киэһэ эрдэ соҕус саҕалаан баран, нөҥүө күнүгэр күнүскү ынах саҕана уурайда. П. Ойуунускай
Ол олордоҕуна, хойукку күнүскү ынах саҕана, горн ыҥырыыта «ту-туту» — диэн кээлтэ. Суорун Омоллоон. Саха ынаҕа — тыйыс тымныыны тулуйарынан, кыра аһылыктааҕынан, хойуу үүтүнэн, этин тахсыыта элбэҕинэн уонна минньигэһинэн уратылаах сахалар былырбылыргыттан иитэн кэлбит дьиэ сүөһүлэрин боруодата. ☉ Аборигенный якутский рогатый скот: порода, отличающаяся высокой приспособленностью к экстремальным условиям Крайнего Севера, а также высокой жирномолочностью, хорошими вкусовыми качествами мяса и молока, устойчивостью к болезням
Саха ынаҕын түүтэ хойуу, сылааһы тутарыгар аналлаах хойуу ньуолах түүлээх. Ол иһин тымныыны үчүгэйдик тулуйар. Саха ынаҕа. Түөртүүр ынах — киэһээҥҥи түөртүүр диэн курдук (көр түөртүүр). Күн түөртүүр ынах буолан эрэр эбит, алааска онно-манна сүөһүлэр мэччийэ сылдьаллар. Н. Неустроев
Күн түөртүүр ынах буолуута, муус көтөҕүллэн, бысталанан, устубутунан барар. Р. Кулаковскай
Түөртүүр ынах иннинэ аҕай Дьэбдьэкиэйэ балаҕанын ааныгар тахсан, хотуур сүгүүлээх икки киһи иһэрин чарапчыланан көрдө. А. Сыромятникова
Ыанар ынах көр ыанар. [Кымаах Байбал] билигин хаһаайыстыбатыгар сүүрбэттэн тахса сүөһүлээх, уон ыанар ынахтаах, икки көлүнэр оҕустаах, биэс биэлээх уонна биир аттаах. А. Бэрияк
Ыанар ынахтар уолан хаалбыттара. И. Данилов
[Даадалай Дабыыдабыс] сураҕа, бэркэ байан, үс-түөрт ыанар ынахтанан, оҕолоро улаата охсон, ньирбааччы олорор курдук кэпсииллэр. Кустук
Ыанньык ынах көр ыанньык. Сайылыкка ыанньык ынах үөрэ титииктэн тахсан мэччирэҥ диэки үүрүллэн эрэрэ. И. Никифоров
Быйыл ыанньык ынах тохсунньу, олунньу ыйдарга маассабайдык төрүүрэ күүтүллэр. «Кыым»
Үрүҥ сап курдук, өрүү сыыйан Өлгөм үүт-сөлөгөй чарылыыр, Тобуктаан олорон саха кыыһа Ыанньык ынаҕын ыксаан ыыр. П. Черных-Якутскай (тылб.)
Ынах арыыта көр арыы II. Аҕам ынах арыыта Амтанныйан астыйдын, Туҥуй ынах суората Тумаланан тубустун. Күннүк Уурастыырап. Ынах барааҕа көр бараах. Ынах бараахтара нэс да көтөрдөр, олох куоппаттар ээ. Ынах бүөрэ түөлбэ. — сир оллура-боллура, оҥхойдоох сир. ☉ Неровная, бугристая, ухабистая местность
Ыарҕа былаастаах, куһаҕан оллороот-боллороот суоллаах ынах бүөрдээх сиринэн сэлии былаастаах хаамыынан анньан испитим. Н. Заболоцкай
Куобах оллороот-боллороот, ынах бүөрэ сирдэринэн эрийэ-буруйа сүүрэр, охтон сытар маһы, сылбаҕы үрдүнэн ойуоккалыыр. «ХС»
Ынах быата көр быа. Ынах быатын үктүү-үктүү, кэлбит сиринэн төттөрү кыдьыгылдьыйда. М. Доҕордуурап
Ынах кута көр кут II. Умуһахха сииктээх буолан ынах кута бөҕө ыспыт. Ынах омурда көр омурт II. Лоҥкууда үрэх халдьаайы хайаларын сирэйдэрэ харааран, ынах омурда тахсан, самаан сайын иһэрин санатар. М. Доҕордуурап
Ынах сүөһү көр сүөһү. Онон бу дьон сүөһүлэриттэн уон толуу сылгы, уон толуу ынах сүөһүнү үүрэн дойдулаабыттар. Эрилик Эристиин
Күөл кытыытыгар ынах сүөһү үөрэ мэччийэн, хара тордох курдук, ааллаһа сылдьар. М. Доҕордуурап
Ынах сүөһү сахаҕа бастыҥ баайа, иитимньитэ буолара урут. А-ИМН ОЫЭБЫ
Ынах тыла көр тыл I. Суола үрэҕиттэн үс мундуну тутан аҕалбыттар. Кэнники чохулары, ынах тылларын иитэн көрбүттэр. «ББ»
Андрей кымырдаҕастар уонна ынах тыла, бэйэлэрин ыйааһыннарыгар тэҥнээтэххэ, ытыран баран элбэҕи көтөҕөллөрүн туһунан суруйтарбыта. «ХС»
Дубровскай буоллаҕына суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытан хаалла: уезд лиэкэрэ ынах тылынан хаанныы оҕуста. А. Пушкин (тылб.)
Ынах хаана көр хаан I. Ынах хаанын сылгы хаанын курдук астыыллар. Сылгы субайынааҕар хараҥа дьүһүннээх буолар. КЕФ СТАҮө. Ынах чыычааҕа зоол. — уонча көрүҥҥэ арахсар барабыайдыҥылар этэрээттэригэр киирэр, уһун кутуруга куруук үөһэ-аллара хамсыы сылдьар, үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанан сүөһү далыттан арахпат кыра чыычаах: сорох көрүҥнэрэ өрүөстээх төбөлөөх, сорохторо саһархай түөстээх уо. д. а. буолааччылар. ☉ Птицы из отряда воробьиных разных видов с длинными, постоянно покачивающимися сверху вниз хвостами: с жёлтыми грудками — жёлтые трясогузки, с белым оперением на голове — белошапочные овсянки
Ол араҕас түөстээх ынах чыычааҕа этэ. Н. Заболоцкай
Үрдүлэринээҕи лабааҕа өрүөстээх төбөлөөх ынах чыычааҕа кэлэн түстэ. В. Титов
Талах быыһыгар хардьаҥ чыычаах саҥарар, үөт лабаатыгар ынах чыычааҕа араҕас түөһүн күҥҥэ тоһуйан олорор. И. Сосин. Ынах эмиийэ бот. — хатыҥ, тиит, бэс булкаастаах тыаҕа үүнэр, сырдык кыһыл өҥнөөх хааппыла курдук быһыылаах өлүүскэлэртэн турар отонноох, уон — уон биэс сэнтимиэтир уһуннаах умнастаах норуот медицинатыгар киэҥник туттуллар эмтээх үүнээйи. ☉ Встречающееся в смешанных лесах многолетнее травянистое растение, высотой в десять — пятнадцать сантиметров, с плодами из ярко-красных костянок, соединённых основаниями в ягоды, широко применяется в народной медицине при различных заболеваниях, костяника. Ынах эмиийин сэбирдэҕин, отонун оргутан битэмииннээх муорус, сироп оҥостон иһэр туһалаах
др.-тюрк., тюрк. инэк