аат.
1. анат. Ынах сүөһү уонна атын да кэбинээччилэр куртахтарын иккис салаата. ☉ Сычуг (второй желудок жвачных)
Кэбинэн аһааччылар куртахтара түөрт хаамыралаах: харыҥ, кутуйа, таҥкыччах, соморсо. Ыанньыксыт с. Уон икки киилэ кэриҥэ оту кутуйатыттан хостуубут. Бу от эмиэ кыыл тыыннаах өр сыппатаҕын туоһулууллар. П. Ламутскай (тылб.)
2. Муора, өрүс хомото, киэҥ сир саппыйата. ☉ Морской или речной залив
Хайыай, тыын быстара диэн ыксал, үрүҥ күнэ харааран алаас анараа кутуйатыгар олорор соҕотох балыксыт оҕонньор балаҕаныгар көтөн түспүтэ. Далан
Икки үрэх киэҥник, холлоохтук оттотууһу. Үрүйэлэрэ, саппыйалара, кутуйалара да элбэх эбит. Н. Босиков
◊ Сүрэх кутуйата анат. — хаан тымырдар устун сүүрэрин хааччыйар сүрэх салаата. ☉ Желудочек (сердца)
Ревизор ыарыытын историятыгар суруйбуттара: «Сүрэҕин кутуйатын кэнники истиэнкэтигэр уһуктаах өттө аллара диэки сытар, сүрэх күлүгүн кытта бииргэ тэпсэр, буулдьа көстөр». ЭБЭДьА
ср. хак. хоты ‘сычуг’, тув. коду ‘желудок’

аат.
1. Таҥастан, сарыыттан уо. д. а. тигиллэр туох эмэ кыраны уктар бэрт дьоҕус хаа. ☉ Мешочек из материи, ровдуги и т. д. для мелочи, кисет, кошелёк. Табах саппыйата
□ Сарыы ыстаанын сиэбиттэн саппыйатын таһааран, удьурҕай хамсатын хостоон, табах уурунна. В. Протодьяконов
Иһиччит оҕонньор, хоонньун хастан, хабах саппыйаны хостоон таһаарда, балай эмэ будьуктаһан, тэрэпиискэҕэ сууламмыт суругу ылан Токуукайга биэрдэ. Тулхадыйбат д.
2. геогр. Күөл, муора сыһыыга, хочоҕо тахсан кыра ойдом буолбут уута эбэтэр сыһыы, хочо тыа иһигэр киирбит быстаҕа. ☉ Небольшая часть водоёма, расположенная рядом с главным или в стороне от него, либо обособленное продолжение долины, поля в тайге
Мин бу Кыталыктаах илин саппыйатыгар күнү көрбүтүм. А. Сыромятникова
Икки үрэх киэҥник, холлоохтук оттотууһу. Үрүйэлэрэ, саппыйалара, кутуйалара да элбэх эбит. Н. Босиков
♦ Саппыйатын маска тэбээтэ — харчытын бэрт түргэнник туох эмэ мээнэҕэ бараан, үбүнэн эстэн хаалла. ☉ соотв. ветер свищет в карманах у кого-л.
Эттэрин-астарын сыыһын чэйгэ табахха эргитээри [куоракка] киирэн баран, [хаартылаан-арыгылаан] саппыйаларын маска тэбээбит, кураанах кэлэн кэргэттэрин хомоппут дьон элбэхтэр. Болот Боотур
◊ Саппыйа саадьаҕай — көр саадьаҕай
Үчүгэйиэн, саппыйа саадьаҕай Ньирэй тигиилээн ойоро, Ырыа аргыстаах кыргыттардаах Баай холкуос сайылыгар. С. Данилов
ср. др.-тюрк., тюрк. йап ‘закрывать’

туохт., кэпс. Суукка ким эмэ дьыалатын, интэриэһин көмүскээ. ☉ Защищать на суде чьи-л. интересы, адвокатствовать
Дьадаҥылар иэһи төлөөмүнэ, холлоох хоппот хойуу дьыалата киирдэ. Александр дьыала аайы албакааттыыр. М. Доҕордуурап
Кини [Абыраамап] өрөбөлүүссүйэ маҥнайгы сылларын саҕана Тоҕой Сэлэҕэ өрүү суох-баар буолара …… албакааттыы суукка-сокуоҥҥа сылдьар аатырара. Л. Попов

аат. Кэбиһиллэр от үрдээбитин кэннэ кыдаманан оту быраҕааччы, кэбиһэр киһи. ☉ Стоговальщик сена
Ийэм от угар, мин оҕус сиэтэбин, кыдамаһыппыт Уус Мандар диэн киһи. И. Гоголев
Биригэдьиир бэйэтэ Кыдамаһыт буолбут бүгүн, Бүтүн бугулу лэглээритэн Хаастыы уурарын сөҕөбүн. Р. Баҕатаайыскай
Бииктэр …… аҕатын звенотугар холлоох хотуурдаах, кыайыылаах кыдамаһыт ахсааныгар сылдьар. Э. Соколов

I
аат.
1. Кыра сүөһү, кыыл, көтөр агдата. ☉ Грудная клетка, грудная полость мелких животных, зверей. Куобах агдаката
□ Ваня ыт агдакатын харбаан көрбүтэ. Амма Аччыгыйа
Көтөр хамсаабакка олорор кэмигэр агдакатын үөһэ-аллара эппэҥнэтэн тыынааччы. ББЕ З
Хоноһобордоҕорбор Холлоох буутун туттарыам, Аҕаккабар дуо, доҕоор, Агдакатын хаалларыам. Т. Сметанин
2
агда диэн курдук. Тимофей хапсабар Софрон ис ырбаахытын хайыта тыытан, агдакатын куустара бэрэбээскэлээбитэ, бэйэтин маарылатынан халыҥата эрийбитэ. ССС
Урукку киэҥ хотоннорун сыбаҕа суох эркиннэрэ, өлбүт сүөһү агдакатын уҥуоҕун курдук, ардьайан көстөр буолаллар. Н. Якутскай
Оҕото кууһан, быыкаа ытыһын дуомун аҕатын кэтит агдакатыгар уурбут. Е. Неймохов
II
аат., түөлбэ. Кылгас таба сон. ☉ Мужской верхний костюм, похожий на поддевку.

даҕ. Олус улахан, киэҥ; туохха да топпот, оботтоох, иҥсэлээх (куртах туһунан). ☉ Широкий, вместительный; ненасытный, прожорливый (о желудке)
Бүтүн сүөһүттэн кэлин эрэ атахтарын хаалларар маннык кудулу куртахтаах кыыл ыал аатыттан аһартыыра чахчы. Л. Попов
Ынах холлоох буутун хаартыһыттар кудулу куртахтара буһара охсон кэбиспиттэр. И. Гоголев
[Эһэ] кудулу куртаҕа киһини мэҥиэстиэн баҕарар. Н. Абыйчанин
◊ Муус кудулу байҕал фольк. — хотугу муустаах муора. ☉ Северный Ледовитый океан
«Элбэх айыылаах-харалаах, амырыын тыыннаах адьарайдар кэллэхтэрэ», — Муус кудулу байҕал иччитэ Дьыбар Хотун дьаархана, дьиксинэ көрсүбүтэ. И. Гоголев
Муустаах муораҕа, Муус кудулу байҕалга Муус маҥан табаларынан Муҥ кыраайынан Көтүтэн иһэбин. Л. Попов
Уот Кудулу байҕал көр байҕал. Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, …… Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
Уот Кудулу байҕалым Кыраадыстаах тымныыга Кыратык да кыһаллыбакка Устан долгуйа сытар эбит. С. Зверев

I
1. сыһ.
1. Бостуой, борубостуой, халтай (холбоһор тылларыттан тутулуктанан атын араас дэгэттээх буолуон сөп). ☉ Напрасно, зря, без пользы (может получить различные оттенки в зависимости от значения сочетающихся слов). Пётр Иванович ол эрэйэ таах хаалбата, сиэнчэр бөдөҥ табалар кини салайар сопхуоһугар элбээн эрэллэр
□ Ити былыр таах хаалан турар куһаҕан баҕайы маар сир этэ. Күндэ
Кэлэ-бара икки күнү таах сүтэриэхпит. Амма Аччыгыйа
«Таах эрэйдэнэҕит — дииллэр оҕонньоттор, …… эн дьону хааларга үлэлэтимэ». А. Фёдоров
2. Көннөрү, мээнэ, мээнэҕэ (наадата, сыала-соруга суох). ☉ Без особого намерения, просто так, бесцельно
[Чокуурап:] Ити Сарапыана таах сылдьар үһү. Солко Миитэрэй эмиэ таах сылдьар. С. Ефремов
Дабыыт үөһэттэн аллара иҥнэри дьоодьоҥнотон илии баттаабытын таах олоруохтааҕар сыныйан одууласта. У. Нуолур
3. кэпс. Көҥүл, эрэйэ суох, кэбэҕэстик. ☉ Свободно, запросто, без всяких усилий. Арамаан кинини таах кыайыа
□ Адьас чыыбырҕаама, таах тыыгын иҥнэри тутан кэбиһиэм. Э. Соколов
Көбүөргэ сүрдээх бытаан курдук, наһаа холку тустуук. Наада тирээтэҕинэ, таах тиэрэ хатыйан түһэриэ. И. Федосеев
2. даҕ. суолт. Туох да уратыта суох, көннөрү. ☉ Ничем не примечательный, обычный
Үлэ оҥорумтуота таах күннэрдээҕэр уон-уон үс бырыһыан үрдүүр диэн суруйаллар. И. Кычкин. Киирик таах киһи буолбатах, кини өлөрүгэр киирэн биэрбэтэҕэ буолуо. С. Ефремов
♦ Тааҕы таах кэпс. — улаханнык кыһаллыбакка, ыарырҕаппакка эрэ, эрэйэ суох, аа-дьуо. ☉ Легко, без труда, без усилий
Бу диэки кыһыллар салалыннылар да, биһиги ойуурга тоһуйа сытан тааҕы таах тоһурҕаталаан кэбиһиэ этибит. Л. Попов
Сарсыарда өттүгэр сорох түргэн холлоох уолаттар куоталлар ээ. Ол гынан баран киэһээҥҥи омурҕан кэнниттэн тааҕы таах мин инникилиибин. ССХУо
Талбыт табаары ыскылаакка ыга симэ сытан ыһатоҕо атыылаан эрэйэ суох былааны тааҕы таах куоһара охсон кэбиһэр. «Кыым»
русск. так
II
көр даах
Тураах эристиин Турулус-тарылыс көрөн, Тумсун ыһыктыбакка эрэ, Таалбахтаан баран, Таҥалайын эрэ хамсатан: «Таах», — диэтэ. Күн Дьирибинэ
Кинилэри [чыычаахтары] быйыл эрэй бөҕөнөн манна кыстаабыт, онон киэбирбит, улаханнык санаммыт хара тураах мөҕөн ааста: таах-таах, таах-таах! Н. Габышев

аат.
1. Сылгы атаҕар кэтэрдиллэр модьу боҕуу мас. ☉ Деревянные колодки, надеваемые на ноги лошади
Иччитэ адаҕа кэтэрдэн баран, көнтөһүн төлө тардан кэбиспитигэр күнү быһа көхсүн ыҥыырга баттаппыт, сылаарҕаабыт ат барахсан өтөх тэлгэһэтигэр күөлэһийбэхтээн ылла. С. Никифоров
Адаҕа мууһуран, холлоох хоппот буолла. Онон оттоох сири булан аһаамына, муус хоруур сайылыкка муҥу көрөн сылдьабын [диэн ат үҥсэр]. М. Доҕордуурап
2. эргэр. Ыар буруйдаахтарга кэтэрдэр ыарахан мас боҕуу; хандалы. ☉ Колодки (арестантские); кандалы. Күн Чөмчүүк ампаар кэнниттэн ыстанан кэлэн, аан олуурун аһа охсор. Киирэн Айаал кэлгиэтин быһаҕынан быһыта баттыыр, адаҕатын устар. Суорун Омоллоон
Былырыын баччаҕа «Алтан кинээһэ Түүнүкү Көстөкүүн ынаҕын уоран сиэтиҥ» диэн илиибэр-атахпар отуттуу муунталаах адаҕаны кэтэрдэн, таһыйан, алта сүөһүнү тутан ылан, ыал аатыттан аһардылар. Эрилик Эристиин
Адаҕа тимиртэн, сатара кымньыыттан Таҥнары көрбөтөх [Манчаары]. Амма Аччыгыйа
3. Кимиэхэ, туохха эрэ мэһэй, ыарахан таһаҕас буолар предмет. ☉ Предмет, мешающий передвижению, являющийся якорем, тяжестью
Булчут итиччэ ылларбыт уонна ыарахан адаҕаны соспут бөрө ыраатыа суоҕа дии санаан суолун батыспыт. ДьДьДь
Сергей ыарахан адаҕатын атаҕыттан туура тэбэн, элитэн кэбиһэр. В. Гаврильева
Хаары кутан чиҥэттэххинэ, хапкааныҥ адаҕата сиргэ эпсэри тоҥор буолан, кырса кыайан хоҥнорон илдьибэт. «Кыым»
4. тут. Баҕана түһэр үктэл маһа. ☉ Деревянное основание, на которое опирается несущий столб, подпора
Хотон баҕаналарын 2,2 м дириҥ гына хаһан адаҕа үрдүгэр түһэриллэр. СГК ТҮЧ
5. көсп. Ыар баттык, улахан мэһэй, харгыс (үксүгэр сайдыыны бохсор социальнай күүстэр; киһи сайдарыгар, көннөрү барарыгар-кэлэригэр мэһэй-таһай буолуу). ☉ Бремя, тяжесть; обуза, помеха (обычно о гнете или какой-л. помехе, служащей обузой в движении)
Күн сирин элбэх норуоттара Көҥүл диэки эргиллэн, Баттал адаҕатын быраҕан Босхолонон эрэллэр. И. Чаҕылҕан
Ынахтарын да ылбатахха, син биир нэһилиэк адаҕата буолар дьон. М. Доҕордуурап
[Эбэлэрэ — сиэннэригэр:] Эһигини кытары барсар кыах суох, бостуой эһиэхэ адаҕа буолуом. А. Кривошапкин (тылб.)
Сэрииттэн үөскээбит кыһалҕа Өр кэмҥэ адаҕа буолбута. В. Правосуд (тылб.)
♦ Адаҕа саҕа (курдук) — туох эмэ атыттартан ураты улаханын сөҕөр, хоһуйар тэҥнэбил. ☉ Типичное сравнение для выделения особой величины из среды однородных предметов
Адаҕа саҕа собо саһарчы ыһаарыланан кэллэ. П. Ойуунускай
Мэхээлэ дьиэтин тэриэбэтэ, үлэлиир сэбэ-сэбиргэлэ барыта чэпчэки, дьоҕус, оонньуур курдук, Киргиэлэй киэнэ барыта томороон, толоос, адаҕа курдук. Амма Аччыгыйа
Атахпар адаҕа саҕа, аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын, сотобор субуйдар бараммат уһун обмоткалаахпын. Ф. Софронов. Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт фольк. — абааһы, адьарай биистэрин хоһуйан этэр кубулуйбат эпитет (үксүгэр дьахтар аймахха сыһыаннаах). ☉ Постоянный эпитет, живописующий злых духов, дьяволов, обитателей Нижнего мира (букв. родившийся с колодками на ногах) — преимущественно особей женского пола — и подчеркивающий их безобразный и грубый вид
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт Аан-Дьараһы аймаҕын ийэтэ буолбут Адаҕалаах Ала Буурай, Аан Дьааһын диэн Ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит... П. Ойуунускай
«Арбаҕастаах адьарай, адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт абааһы кыыһа, уоту умата тарт», — диэтэ Кууһума. Н. Павлов. Айах адаҕата (буоһах бохсуута) — тугу да гыммакка босхо иитиллээччи; иитимньи. ☉ Лишний едок; дармоед, нахлебник; иждивенец
Сиртэн-сиргэ үүрүллэн-үтүрүллэн, сыҕарыйан-куотан биэрэр дьоҥҥо иринньэх айах адаҕалара боҕуу эрэ буолаллара. Далан
Мин, эн эбитим буоллар, олоруом этэ. Эрдээххин дии, ииттинаһаттын... Кэбис! Кэргэммэр айах адаҕата буолуо суохпун. М. Доҕордуурап
Быччаччы көрөн түһэн, бу уол туһалыа дуо, хайа айах адаҕата эрэ буолаарай. «ХС». Атаххар-адаҕа (баскар — бакаайы, көхсүгэр — сүгэһэр, кэтэххэр — чэҥкээйи) — киһини хамнаппат бохсор курдук, улахан мэһэй, таһаҕас, боҕуу (үксүгэр көсп. суолт. тут-лар). ☉ Тяжелое бремя, обуза, помеха
[Дьэбдьиэ:] Номнуо көхсүгэр сүгэһэр, атаххар адаҕа буоллум дуо? «ХС»
Арай мин дэҥҥэ, сырыыга-айаҥҥа атах адаҕата буолаҕын диэн [Янаны] киҥирхаҥыр саҥарар быһыылааҕым. «ХС»