хончоҥноо диэнтэн дьаһ
туһ. Кунан оҕус саҕа Хомурдуоһу хончоҥнотто, Байтаһын биэ саҕа Баҕаны бахчаҥнатта. П. Ойуунускай

1. көнчөй диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Сарсыныгар икки ыттаах Кэйиик Көстөкүүн көнчөҥнөөн кэлэр. Н. Габышев
2. Элбэх буола-буола, хончоҥноон хамсаа, үрүт үрдүгэр тахса сатаа (үөн-көйүүр туһунан). ☉ Кишмя кишеть (о насекомых, гадах)
   Өтөҕүн оннугар кутуйах типпит, оҥкучаҕа сиҥнэн күөх чалахай уунан туолан, баҕа бөҕө бахчаҥнаабыт, көйүүр бөҕө көнчөҥнөөбүт. Д. Апросимов

I
хончоҥноо I диэнтэн холб. туһ. Баай-тот бөҕө этилэр: хороҕор муостаахтара хонуухонуу аайы хончоҥноһоллоро, сыспай сиэллээхтэрэ сыһыы-сыһыы аайы сырсаллара. Далан
[Албан:] Чэ, холобур, эһиэхэ — Бүлүүгэ үгүс сүүнэкэй күөллэр бааллар. Кус-хаас диэн бэйэкээннээх хончоҥнос дойдута. «ХС»
II
даҕ. Кыйма курдук эриллэ хамсыыр (үөнү этэргэ). ☉ Копошущийся (о множестве мелких насекомых). Хоҥчоҥнос үөн

б. күрүс тыас туохт. Хатана суохтук, суугунуур курдук дыыгынаа (ордук сахсырҕаны этэргэ). ☉ Издавать лёгкий протяжный гул, жужжать (обычно о мухе)
Сахсырҕа сааҕыныыр, күүгэс күүгүнүүр. Күннүк Уурастыырап
△ Олус элбээ, хойун (сахсырҕаны этэргэ). ☉ Роиться в большом количестве, размножаться стремительно (о насекомых)
[У луу Кудаҥса алааһыгар] кымырдаҕас бөҕө кыймаҥнаата, хомурдуос бөҕө хончоҥноото, хара төбөлөөх үрүҥ үөн үллэҥнээтэ, сахсырҕа бөҕө сааҕынаата. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. шаҕыла ‘журчать’, эвенк. сагинадя-ми ‘журчать’

туохт.
1. Иҥнэри бар. ☉ Наклоняться, накреняться, давать крен в сторону
Оҕонньор биир күрүөлээх, сири кытары тэҥнэһэн эрэр киһи уҥуоҕар тиийэн, иэҕэйбит кириэскэ тураах саахтаабытын сиэҕинэн сото-сото, тугу эрэ ботугуруу турда. Амма Аччыгыйа
Иэҕэйбит эркиннээх өтөххө, Сиик, таммах тэллэйдээх Кур эмэх өһүөҕэ Үрүҥ үөн ыһара, Хончоҥнуу сыыллара. С. Васильев
Хамначчыт уолаттар от тиэйэн, Күөх оту сыннаран кэлэллэр. Сыарҕалаах отторо иэҕэйэн, Бу дьиэҕэ, «буруйдаах» киирэллэр. Эрилик Эристиин. Иэҕэйэри билбэт сандалы остуолуҥ уйарынан ас талбытын тардыбыккын астына [аһаатыбыт]. Эвен фольк.
2. Токуруй, куоҕай. ☉ Принимать дугообразную, изогнутую форму, гнуться, сгибаться
Тибии типпитигэр, Тыал тыалырбытыгар, Тымныы чысхаан ыкпытыгар Түөрт үтүө мастарым Үмүрүһэ түстүлэр, Хоту-соҕуруу нусхайдылар, Илин-арҕаа иэҕэйдилэр. С. Зверев
Ийэм кырыйда. Сааһа да быданнаата. Иэҕэйэ, таҥхайа хааман бакаалаата. Улуро Адо (тылб.)
♦ Иэҕэйэр (иэҕэлдьийэр) икки атахтаах фольк. - киһини, киһи аймаҕы ойуулаан көрдөрөр кубулуйбат эпиитэт. ☉ Человек; человечество (букв. стоящий на двух гнущихся ногах)
Инчэҕэй эттэээххэ Иэйэр имэҥи иҥэрбит, Иэҕэйэр икки атахтаахха Эҕэрдэлээх санааны биэрбит - Ийэлээтэр ийэбит, аҕалаатар аҕабыт Аан дархан айылҕабыт барахсан! С. Данилов
Алмаас! Былыр иэҕэйэр икки атахтааҕы элбэх эрэйгэ умса тэппит күндү таас. ДФС КК
Хонуулар, толооннор элэҥнэһэн ааһаллар. Ол тухары иэҕэйэр икки атахтаах көстүбэт. «ХС»

туохт.
1. Туох эмэ элбэҕи быраҕаттаа, тамнаа, тох. ☉ Разбрасывать, раскидывать что-л. Кукушкин …… эмискэччи тас таҥаһын устан ороҥҥо ыһан кэбиһээт, оһоххо иттэ барар. Амма Аччыгыйа
Маайа …… үргээбит отун ыһан баран ытыһын сотунна. Эрилик Эристиин
Сэбирдэхтээх хаппыт от сыатын хаарга ыспыттар ахан. Н. Борисов
△ Туох эмэ бэрээдэгин кэс, алдьат, үрэй, үрүө-тараа ыыт. ☉ Приводить что-л. в беспорядок, раскидывая, разбрасывая, растрёпывая
Баттаҕым күдэригин Тыал ыһара харса суохтук. И. Гоголев
Ол эн булуоҥ дуо? Хата, түөрэ чүүччэйэн, барыны бары кыладыапканы биир гына ыстыҥ ини. Далан
Ньукуу эмиэ кэннин хайыспыта: «Эмиэ баттаҕын ыспыт. Куйаас бөҕө. Сынньаныахха». «ХС»
2. Ибиир, бырдаҥалат, ыһыахтаа (хол., ууну). ☉ Разбрасывать капли, брызгать, окроплять
Буораҕы ууга суурайан ньирэйигэр иһэрпитэ, кириэһи сууйбут уунан эмиэ ыспыта. Ньирэй өлбүтэ. Амма Аччыгыйа
Ыадаҕар былыттар ыаһыран, ыанньыйан, Ыаҕастаах уунан сир түөһүн ыстылар. Эллэй
Илиитин таһынан уутун ыһаат, …… тыраахтарын диэки суһаллык хааман сукулдьуйа турбута. Н. Габышев
Күөлгэ саба сырсан киирэн, ыаҕаһынан, чаанньыгынан, хортууһунан уу баһан таһааран, уокка ыстылар. «ХС»
3. Сиэмэни буорга биир-биир таммалатан түһэрэн олорт. ☉ Разбрасывая, заделывать семена в почву, сеять, сажать
Өрт уота сиэбит сиригэр уонча сыл буолан баран моонньоҕон уга бытыгырыыр. Ким да ыспатаҕын, үүннэрбэтэҕин үрдүнэн. Далан
Сииктээх сири тиэрэн Толуу бөдөҥ сиэмэни ыстаххына, — Ылыаҥ үрдүк үүнүүнү. А. Абаҕыыныскай
Төҥкөйөн буору хам тутан көрбүтэ — ыһарга сөп буолбут эбит. П. Егоров
Сиэмэ бөҕөнү сиэйэлкэнэн ыспыттара сириэдийэ үүннэ. Нор. ырыаһ. Бааһына, сэрэйбит курдук, кырдал өттө адьас куурбут
Сибилигин да ыспытынан бар. «ХС»
4. Тугу эмэ чаас-чааһынан араартаа, үрэй (өрөмүөннээри эбэтэр алдьатан). ☉ Разъединять, разбирать что-л. на составные части (в целях ремонта, разрушения). Массыынатын ыһан туруорар
□ [Тайах чуучалатын] ыһан көрбүттэрэ — быһыытын-таһаатын үтүгүннэрэр мас каркааска тиирэ тардыллыбыт этэ. ВПВ ИК
5. көсп. Тугу эмэ (хол., билиини, сонуну) киэҥник тарҕат, биллэр. ☉ Делать известным, доступным многим (напр., знания), доводить до сведения многих (напр., слухи, известия), распространять
Үтүө сигилигин …… Сылдьыбыт ыалым аайы Ырыа гынан ыһыам. Саха фольк. Некрасов «өйдөөҕү, үтүөнү, үйэлээҕи» бар дьоҥҥо ыһарга ыҥырар. Амма Аччыгыйа
Санаабытын салгыҥҥа ыһа сылдьар, билбитин биэс сиргэ тарҕатар киһи буолбатах. И. Федосеев
Дьэ, маннык түҥкэтэх сиргэ билиини-көрүүнү ыһа сүүрбэ саастаах Василий Иванович кэлбитэ. «ХС»
6. көсп. Хойуутук төрөө-үөскээ, олус элбээ (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Заводиться в большом количестве, размножаться, плодиться (напр., о насекомых)
Быт бөҕө ыста, Кумаар бөҕө тутта, Кир бөҕө сиэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тууһу бэрэмэдэйтэн ылаҥҥын, иһэ ыраастаныллыбыт куһу тууһаан ис. Бачча итиигэ имирэн хаалыа, сахсырҕа ыһыа. Далан
Сиик, таммах тэллэйдээх Кур эмэх өһүөҕэ Үрүҥ үөн ыһара, Хончоҥнуу сыылара. С. Васильев
Илиим устун кыһыл ымынах ыһан кэбиспит. Хомус Уйбаан
7. көсп. Туох эмэ олохтоммут бэрээдэгин, хаамыытын кэс, тохтот. ☉ Нарушать установленный порядок, прекращать ход, течение чего-л., срывать что-л. Горбачёв Сэбиэскэй Сойууһу аҕыйах сыл иһигэр ыһан кэбиспит үтүөлээх үһү. ЭКС АА
Баайдар …… мунньаҕы ыһан кэбиһэн бараннар, уһун түүнү быһа дьону кэрийэ сылдьаннар, хоп тылларыгар киллэрэ сатыыллар. Эрилик Эристиин
Уочараты ыһаайаҕыт, оргууй үмүөрүһүҥ! «ХС». Клавдия Константиновна олоҕун аргыһын сүтэрэр хомолтолоох, аһыылаах кэмигэр, аҕалара сөбүлээн дьарыктаммыт дьарыгын ыһарга санаата буолбатаҕа. «Саха с.»
8. көсп. Тугу эмэ (хол., харчыны) буоларга-буолбакка, толкуйа суох, мээнэмээнэ бараа, ыскайдаа. ☉ Тратить бездумно в большом количестве, проматывать (напр., деньги)
Эн этэргинэн, баайбытын барытын киһиэхэ ыһан баран, бэйэбит халлааҥҥа айахпытын атыыһыкпыт дии. А. Софронов
Маннык баҕайыга ким ойох кэлэ тардар үһүө: баайын, үбүн сылдьыбыт сирин аайы ыһан кэбиһэр киһиэхэ. Н. Неустроев
Үстүү сүүһү ыһар үбэ суох киһибин мин. Амма Аччыгыйа
♦ Буор ыспат — саба тутуллубат, кистэммэт, умнуллубат, өтөрүнэн син биир өтөн, биллэн тахсыаҕа. ☉ Не поддаваться чьему-л. негативному влиянию, быть непотопляемым, проявляться, выступать, несмотря ни на что (букв. не засыпать землёй)
Норуот күүһүгэр буор ыспат (өс хоһ.). Туруммут норуот Буор ыспат сүдү күүһүгэр Сүрбүн баттатан Сөҥөн тураммын, Улуу дойдубун санааммын күлүм гынабын. С. Данилов
«Сэрии үрдүнэн буор ыспат» диэн саха өһүн хоһооно баар. Бар дьон, биһиги бары, санаабытын түмэммит, бэйэбит былааспытын көмүскээтэхпитинэ, биһигини ким да, туох да кыайыа суоҕа. Амма Аччыгыйа
Итии уунан саба ыспыт курдук — тымныы уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) диэн курдук (көр уу I). Иванов …… этэтэ бүтүннүү, итии уунан саба ыспыт курдук, дьырылаата. М. Доҕордуурап. Күдэҥҥэ ыс — сир үрдүттэн суох оҥор, букатыннаахтык эс, мэлит, күдэҥҥэ көтүт. ☉ Уничтожить бесследно, стереть с лица земли, изжить, истребить
Өстөөҕүҥ өлүгүн Күдэҥҥэ ыһаргар, Баай-фашист баандатын барыыргар — Туох да күүс эйигин туппатын, Туох да күүс иннигин ылбатын! Эллэй
Муспуту күдэҥҥэ ыһаары Муос, туйах тоһуйа көрсөҕүн. А. Чугунов
Күн-ый (ый-күн) ыһыаҕын (ыһыаҕа гынан) ыс — ый-күн (күный) ыһыаҕа гын (оҥор) диэн курдук (көр ый-күн). [Чаарчахаан Моҕуһу] этин эттээн күн-ый ыһыаҕа гынан ыһан кэбиспит. Саха фольк. Көтөр-сүүрэр Көҥсүгэ оҥордо, Ый-күн ыһыаҕа ыста. П. Ойуунускай
Тыалга быраҕар (ыһар) көр тыал. [Туоскун — Оҕотоойопко:] Мин тылбын тыалга ыспаппын билэр буолуохтаахтар. Софр. Данилов
Тыл да аҥаарын Тыалга ыһаайаҕын! П. Тобуруокап
Тымныы уунан саба ыспыт курдук — <тымныы> уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) диэн курдук (көр уу I). Ону истэн Өкүүсэ сык гына түстэ. Эт-этэ барыта тымныы уунан саба ыспыт курдук буолла. Эрилик Эристиин. Ыһар буор (кумах) курдук (кэриэтэ) — олус, ыһыллар элбэх, дэлэй. ☉ соотв. как грязи
Хараан түүннэргэ бырдах, ыһар буор курдук, хойдор. Н. Заболоцкай
Куобах куруутун баар булка киирсибэт. Эмискэ ыһар буор курдук үөскээн элбээн-дэлэйэн ылар. С. Юмшанов
Мэйиктэр олус диэн киэҥ сиринэн тайаан тарҕаммыттар, ыһар кумах кэриэтэ үксээбиттэр. Багдарыын Сүлбэ. Ытык ыс — эргэр. 1) улаханнык ыалдьыбыт киһи туһугар көрдөһөн сүөһү хаанын өлбүт сылгы үрдүгэр ыс. ☉ Обрызгивать кровью скота конную скотину, умерщвлённую в качестве жертвы духам за душу больного
Ньоҕурук иирээн төрдүгэр ытык ыспыта — чоккуруос харахтаах кыһыл буулур биэни арбаабыта. Күннүк Уурастыырап; 2) кимиэхэ эмэ ытыктабыллаахтык, убаастабыллаахтык сыһыаннас. ☉ Уважительно относиться к кому-л. [Маайака:] Биэлэйдэр диигит, үөдэн сах диигит дуу, арай олор кэллиннэр, миэхэ ытык ыһыахтара үһү дуо? А
Софронов. Илиилэрин иһигэр киллэрдэхтэринэ, ытык ыспаттара биллэр. «ХС»
◊ Бурдугу ыс көр бурдук
Былыр сахаҕа бурдугу ыстара биэрдэхтэринэ, киһи өлөр аһа буолуо диэннэр, кистээн буорга көмөн баран, үүммэтэ диир сурахтаахтара. Амма Аччыгыйа
Бурдугу ыспыппыт — Үүммүт да үүммүт. Эллэй. Саба ыс — олус хойуутук үөскээ (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Размножаться, разводиться в большом количестве, плодиться (напр., о насекомых)
Аат харата суккураан, Уолан бардылар көлүкэлэр, Дөлүһүөн хатыыта бэл хатта, Түүлээх үөн саба ыста. Р. Баҕатаайыскай. Ыһар массыына — сиэмэни уонна уоҕурдууну ыһан тарҕатарга аналлаах тыа хаһаайыстыбатыгар туттуллар массыына. ☉ Сельскохозяйственная машина для посева семян и внесения удобрений в почву, сеялка
Улахан бөһүөлэк ортотугар …… Ыһар массыына дьардьамата Ырыттан, Үрэллэн тураахтаата. С. Васильев
Ыһыах ыс көр ыһыах. Сайыҥҥы уйгуну-быйаҥы көрсө сахаларга ыһыах ыһан бырааһынньыктыыр үгэс баар. Саха фольк. Маннык үчүгэй кэм эргиллибитин кэннэ хайдах ыһыах ыспат буолуохпутуй?! С. Никифоров. Билиҥҥи сахалар саныылларынан, Эллэй Боотур аан бастаан ыһыах ыспыта. ВВЕ СТИ
ср. др.-тюрк. сач, чеч, йас ‘сыпать, рассеивать, разбрасывать’