нареч. хоргустук, куттастык, килбиктик.

нареч
хоргустук, куттастык, килбиктик

м. куттас, хоргус; # праздновать-труса куттан, хоргустук быһыылан.

даҕ., үрд.
1. Дьоһун, улахан, сүүнэ. ☉ Большой, значительный, солидный (о чём-л.)
Хата, мин ытык тылбын ылыныҥ, суо көрдөһүүбүн истиҥ! Саха фольк. Ол сэттээх үөҕүүм дуораана Суодуспут суо мырааннар кэтэхтэригэр …… Суор хара атыыр оҕус буолан Үллэ-түллэ лиҥкинэччи мөҕүрээбитэ. И. Гоголев
Суо халыҥ былыттан Суккуллар ардахтар — Сүүһүнэн уһааттан Сүөкэнэр курдуктар. Күннүк Уурастыырап
2. Суостаах, дьулаан. ☉ Внушающий страх, грозный. [Майаҕатта:] Дьэ эрэ, үгүстэн үгүс охтуоҕа, өлөрсөн да көрүөх, кырыктаах үҥүү кыайыыта биллин, суо булай батас соргута биллин! Саха сэһ
1977
Ооҕуй оҕус бадараанныыр өһөх луоҕа дьэбэлээх өлүү уута диэн суо дойдуну истэр инигит. Күннүк Уурастыырап
Музалар бу суо кэмҥэ Хоргустук иһийдэллэр Сааттаах буруй буолуох этэ. «ХС»
◊ Суо хаан (дархан) үрд. — үрдээнулаатан, суодаллан көстөр (кими-тугу эмэ ордук ытыгылаан этэргэ). ☉ Имеющий внушительный вид (о ком-чём-л., вызывающем особое уважение)
Аар хатыҥ …… эдэркээн хатыҥнар күөннэригэр киһи хараҕар тута быраҕыллар суо хаан көрүҥнээх. Н. Лугинов
Халыҥ харчылаах, үгүс үптээх Суон Байбаас диэн суо хаан киһиттэн арҕас уйарынан ааттаһыылаах, көнтөс тардарынан көрдөһүүлээх кэллим. И. Гоголев
Бу баар курдук өйдүүбүн Ийэм суо хаан көмүлүөгүн Кыһыл оҕолуу маанылыырын, Субу-субу сыбаан туртатарын. М. Тимофеев. Ньиргиэр болуоссат таманыгар Тураллар — Тулхадыйбат өй-санаа тулааһыннанан, Суо дархан Обелистар. Хоһоон т.
ср. кирг. соо ‘здоровый’

1. даҕ.
2. Сырдык киирбэт буолан киһи тугу да чуолкайдык арааран көрбөт. ☉ Тёмный, непроглядный (напр., о ночи)
   Хараҥа түүннэргэ ханна эрэ ыраах торҕон бөрө улуйан эҥсэлитэр. И. Федосеев
   Барар сирдэрэ ыраах эбит. Үрэх бастарынан, аҥхайдарынан баран иһэн хараҥа ойуурга киирдилэр. Т. Сметанин
   Мичил хараҥа хоско соҕотоҕун олорон, бэрт элбэҕи эргитэ санаата. Г. Колесов
3. Харааран көстөр өҥ. ☉ Тёмный цвет
   Хараҥа былыт быыһыттан, Уорбалыырдыы, ый быкта. Күннүк Уурастыырап
   Ардайдаах сиэллээх, кутуруктаах диэн сырдык уонна хараҥа кыллар булкуһан үүммүт буоллахтарына этиллэр. АНД СӨДьИ
4. Хара өҥҥө чугаһыыр ханнык эмэ өҥ эгэлгэтэ. ☉ Тёмный оттенок какого-л. цвета
   Халлаан хараҥа күөх дьэҥкир мындаатыгар хотугу сардаҥа кубаҕай толбонноро дьиримнэһэ оонньууллар. Н. Габышев
   Тирии уорҕатын түүтүн хараҥа күөх, сырдык күөх, бороҥ дьүһүннээххэ араарыллар. АВЛ ГСФ
   Иннилэригэр өрүс төрдүн араҕас уутуттан чыҥха атын өҥнөөх муора хараҥа күөҕүнэн кэрэлэнэн ыдьырыйа сытара. В. Катаев (тылб.)
5. көсп. Ыар, эрэйдээх, муҥнаах (хол., олох, кэм). ☉ Трудный, тяжёлый, безотрадный (напр., о жизни, времени)
   Мин куойа саныыбын ол сэмэй ааппыныын Хаһан эрэ арахсар хараҥа чааспын. С. Данилов
   Аҕыйах сыллааҕыта холкуостар онтон сопхуостар тэриллиэхтэрин иннинэ хараҥа олох диэн манна баара. Н. Якутскай
   Оҕо сылдьан оччотооҕу хараҥа олоххо ойуун кыырарын, удаҕан далбыйарын элбэхтик истибитим. В. Протодьяконов
6. көсп. Сиэрэ суох, куһаҕан, омсолоох, киһи кэлэйиэн курдук түктэри (хол., быһыы-майгы). ☉ Мерзкий, гадкий, вызывающий отвращение (напр., о поступке)
   Хабырыттар Хабырыыс: «Дьэ, кырдьык бу курдук хараҥа, бу курдук дьиикэй, бу курдук сидьиҥ быһыы-майгы үөскээбэт гына кэһэтиэххэ наада...» П. Ойунуускай. [Мартыын:] Өлөргүн кэрэйбэккэ үтүө быһыыны оҥороҕун дуу, эбэтэр хоргустук Хараҥа айыыга киирэҕин дуу? И. Гоголев
   Бары даҕаны урукку өттүгэр хараҥа дьыалаҕа кыттыбыт, айыыны-буруйу оҥорбут дьон буолар эбиттэр. Болот Боотур
7. көсп. Билиитэ-көрүүтэ кыараҕас, үөрэҕэ, сайдыыта суох. ☉ Отсталый, неграмотный, тёмный
   Олохтон хаалбыт, хараҥа тыа дьонун араас албыннарыгаркуулдьаҕаларыгар үктэтэн, уҕалдьылаан, саа туттарбыттар. Н. Заболоцкай
   Мин ийэм, кини саастыылара — сахам хараҥа дьахталлара, Үөрэҕи, сайдыыны билбэккэ, Үлэттэн атыны көрбөккө …… Олороохтообуккут эбит дии. И. Эртюков
8. көсп. Сайдыыта, кэлиитэ-барыыта суох, түҥкэтэх, хаалынньаҥ (сир, дойду туһунан). ☉ Глухой, захолустный (о местности)
   Сүрдээх хараҥа дойду — биһиги нэһилиэкпит. Амма Аччыгыйа
   Бандьыыттары бэриннэрэр боппуруоһу Алексей Елисеевич оччотооҕу олус хараҥа, хаалан олорбут ыраах кытыы сирдэр олохтоохторун көмүскүүр-харыстыыр үтүө майгылаах, гуманнай соруктары кытта ситимниир. Н. Заболоцкай
   Кэбээйи түбэтэ уу-тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
9. аат суолт.
10. Туох да көстүбэт им-балай. ☉ Темнота, тьма, темень, мрак
    Дьөгүөрдээн хараҥаттан хараҥаҕа диэри таһырдьа үлэлиир. Амма Аччыгыйа
    Күһүҥҥү хараҥаҕа көмүлүөк оһох иннигэр хас да ыал ити курдук үлэлии олорор. Күндэ
    Онно-манна кус саҥарар да, хараҥа буолан көстүбэт. Т. Сметанин
11. көсп. Билии-көрүү, үөрэх суоҕа. ☉ Невежество, непросвещённость, дремучесть, темнота
    [Биэссэр] Дьон хараҥатын бэккиһээн, кыһалҕаҕа түбэспит дьадаҥылары аһынан, чыпчырына-чыпчырына, илгистэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
    Мин онно үөрэниэм, үлэлиэм... оччоҕо хараҥа быраһаай! Эллэй
    Баай ыал хаһаайыстыбата хамначчыт үлэтинэн тэриллэрэ. Оччотооҕуга, олох хараҥатыгар, сүөһүнү эмтээһин, талан ууһатыы да суоҕа. ВМП УСС
    ♦ Хараҥа баттал — сору, муҥу көрдөрөр, киһи быраабын сарбыйар ыар баттабыл, атаҕастабыл. ☉ Тяжёлое бремя, гнёт
    Саха дьадаҥыта үгүс үйэҕэ хараҥа баттал, кыһалҕа ыар сүгэһэрин сүгэн нүксүйбүт көхсүн көннөрбүтэ. Софр. Данилов
    Бэйэҥ даҕаны истэриҥ буолуо, тулаайах хаалан хараҥа батталга үөскээбит киһибин. Эрилик Эристиин
    [Киириктээх] Хараҥа батталга тэпсиллэн, хайдах эмэ хоргуйан өлбөт эрэ иһин …… түүннэри-күннэри үлэлээн сордоноллоро. С. Ефремов. Хараҥа буруй — сиэргэ баппат ыар быһыыланыы. ☉ Тяжкое преступление
    Эн тускар, хомуньууһум туһугар өлөн эрэр кыһыл саллааты атаҕастаабыт хараҥа буруйгун хаһан эрэ өйдүөҕүҥ. Амма Аччыгыйа
    Кинилэр арҕастарыгар хараҥа буруй ыар таһаҕаһа, кинилэр атахтарыгар бэйэлэрэ өрбүт хааннаах тимир кыаһылара. Т. Сметанин
    Хаһааҥҥа да дылы олордорбун Хараҥа буруйум, Халыҥ айыым Хаһан да хаалыа суох. А. Сыромятникова
    Хараҥа дьай — хара дьай диэн курдук (көр дьай III). Хараҥа дьайдарын суох гынарга охсуһуох тустаахпыт. П. Ойуунускай
    Баттал хараҥа дьайын кыайан, бары сиргэ бастыҥ аатыран турдун Модун уохтаах Сэбиэскэй Аармыйа. Эллэй
    Хараҥа (тымныы) күлүктэн көр тымныы. Хараҥа күлүктэммитим, Үтүөбүн — үлтүрүтэргэ үлүһүйбүтүм, Айыыбын — алдьатарга дьалыһыйбытым, Абаккайын-алдьархайын ньии, оҕолоор!!! Суорун Омолоон. Хараҥа на- каас — хара накаас диэн курдук (көр хара). «Бу курдук хараҥа накааска, хара сорго олоруом суох этэ», — диэн бэркэ муҥатыйар буолла. П. Ойуунускай
    <Хараҥа> түүнү харахтан көр түүн II. Фашистар ыам бырдаҕын курдук элбэх сөмөлүөттэрэ Ийэ дойдубут столицатын Москваны буомбалыы хараҥаны харахтанан халаахтыы көппүттэрэ. ИИФ УС
    Хараҥанан харахтанан харбаан барыахтарын баҕалаахтар да бааллара. «Чолбон»
    Хараҥаҕа (түүҥҥэ) ылларда (былдьатта) көр түүн II. Василий халыҥ хаарга эккирэтэн икки тайаҕы өлөрдө. Биирдэрин икки суукка эккирэтэн, ханна хараҥаҕа былдьатта да, куруҥ маһы охторон уккунньахха сыранан нухарыйан ыла, үһүс сууккатыгар күн тахсыыта өлөрөн холболообута. «ХС». Хараҥаны харбаабыт, ыйдаҥаны ытыспыт — маппыт, кураанах, туга да суох хаалбыт. ☉ Оставаться с пустыми руками
    Хараҥа элбэх — хара баһаам диэн курдук көр хара. Саа тыаһаатаҕына, туох да хараҥа элбэх кус көтөн тахсара. И. Тургенев (тылб.)
    ◊ Хараҥа санаа — хара санаа диэн курдук (көр санаа II)
    Америка агрессордара хара дьайдаах былааннарын толороору Кореяҕа интервенцияны саҕалаабыттара. Ол хараҥа санаалара сааттаахтык тоҕунна. С. Данилов
    ср. др.-тюрк., тюрк. хараҥху, караҥгы ‘тёмный’

I
сыһ.
1. Ханна да халыйбакка, туораабакка, сылдьыбакка, көнөтүк. ☉ Прямо, напрямик
Быһа ыскылаакка тиий, онно биэриэхтэрэ, уулуссатын нүөмэрин ыйан биэрдэ. А. Софронов
Отуум бу туһунан буолуо диэбит сирбинэн быһа көрөн кэбистим. Т. Сметанин
2. Уочарата суох, уочараты таһынан. ☉ Вне, без очереди
Биэс уол начаалынньык ыйыытынан билиэттэри быһа регистрациялаабыттара. П. Аввакумов
Аны ГИП дуоһунаһыгар бырайыактыыр үлэ сүнньүн билбэт дьон туораттан быһа ылыллаллар. Ити ким дьаһалай? Н. Лугинов
«Көр, ити сэлээппэлээх диэн быһа биэрдилэр!» — диэн биир эмээхсин миигин хайҕаабытын дуу, хомуруйбутун дуу өйдөөбөккө хааллым. Н. Габышев
♦ Баскын быһа этинимэ — ону-маны айахха киирбиччэ саҥаран киирэн биэримэ, бэйэҕэр куһаҕаны оҥостума. ☉ Говорить опрометчиво, бестолково и тем вредить себе (говорится с осуждением)
Саҥарыма, кэпсэтимэ — Баскын быһа этинимэ: Өйдөөх киһи эбит дэтиэҥ. Бэрт уһун үйэлэниэҥ. Л. Попов. Быһа ааһыллыбат (ааспат) — хайаан да (булгуччу) буолар, кыайан тумнуллубат. ☉ Такой, которого нельзя обойти, объехать; нельзя миновать
«Бу саамай бастыҥ миэстэтэ, — Мэхээчэ дурдатын хайгыыр. — Кэлбит быһа ааспат». Далан
Эдэр эдэрэ өтөн, Сэмэнчик оҕолор оонньууларын быһа ааспат, хоробуокка кыттыбытынан барар. Н. Якутскай
Үрүҥ көмүс бырдаатынан Ыһыахтана оонньуур фонтан. Быһа ааспаппын аттынан Тохтуубун биһирээн, таптаан. Баал Хабырыыс. Быһа бааччы — онон-манан эргиппэккэ, көнөтүнэн, туруору, судургутук. ☉ Прямо, напрямик, без обиняков
Верхне-Удинскайга, Троицкославскайга, Петро-Заводскайга Сэбиэскэй былаас олохтоммутун туһунан Эрбантей быһа бааччы кэпсээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
«Былааһы утары барбыта буолуо дии саныыгын дуо?» — Кириилин быһа бааччы ыйытта. Л. Попов
Акулина Степановна кырдьыгы сирэйгэ быһа бааччы этэр үгэһинэн уолун кириэтиир. Н. Лугинов. Быһа гыныма — ытыктыыр, таптыыр, сөбүлүүр буолан, төттөрү этимэ, тылын ылын. ☉ Соглашаться, принять предложение из уважения (чтобы не огорчать собеседника)
Сааспар ынах ыан көрбөтөх киһибин да көрдөһүүлэрин быһа гыммакка ылынан кэбистим. НС ОК. Быһа кымньыылаппыт көр абааһы <быһа> кымньыылаабыт. Быһа охсон аас — хаһан эмэ биирдэ эмэ кылгас кэмҥэ сылдьан аас. ☉ Заходить по пути, бывать проездом (наездом)
Килэгир муус байҕалы хаһан эмэ ыт көлөлөөх булчут быһа охсон ааспытын да иһин, суол-иис көстүөх бэйэлээх буолуо дуо... С. Никифоров
Хайалар, буор хапчааннар Харылас таас харгылар... Эрдээхтэр эрэ манна Быһа охсон ааһаллар. С. Данилов. Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) — ыалдьан, санааттан-онооттон олус күүскэ ырбыт, дьүдьэйбит. ☉ Очень сильно похудеть, крайне исхудать
Ылдьаана Маайа сүтүөҕүттэн ыла быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара эрэ ордон хаалбыт. Н. Якутскай
Дойдугун-дьоҥҥун ахтан быһа охсор быһаҕаһыҥ, хайа охсор аҥаарыҥ эрэ хаалыа,— дэһэллэрэ сорох доҕотторум. П. Аввакумов
Маайа эмээхсин күтүөтүн быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара буолан, тыыннаах эрэ көрсөөхтөөбүтэ. «ХС». Быһа сиэ — өлөр уһукка тиэрт (ыарыы туһунан). ☉ Доконать (о болезни)
Сөтөл быһа сиэн өлөөрү сытан, тыҥата бүтэн тыына хаайтарар, ону кислородунан тыын киллэрэллэр. Н. Лугинов. Быһа сиэс — чалбах тахсыбакка эрэ кыралаан ир (саас дьиэ ойоҕоһугар, суол кытыытыгар хаар ириитэ саҕаланыытын туһунан). ☉ Чуть-чуть подтаивать (о снеге при первых оттепелях)
«Кусчут» [ыт аата] дал-кыбыы икки ардыгар күрдьүллүбүт хаар быһа сиэспититтэн тугу эрэ тардыалаан сырбаҥныыр. М. Доҕордуурап. Быһа сиэт — ыарыыга эбэтэр туохха эмэ олус ыллар, баалат. ☉ Запустить болезнь; занемочь; довести себя до непотребного состояния
Аҕыс уон саастаах эмээхсин күрдүргэччи сөтөллөр, одурууҥҥа быһа сиэппит харахтарын сөмүйэтинэн хастар. Амма Аччыгыйа
Кини [Күөх Көппө] киргэ-хахха быһа сиэппит, күр түспүт, наһаа сүрэҕэ суох. Эрчимэн. Быһа тарт — туох эмэ буруй иһин олус күүскэ мөх. ☉ Сильно ругать, распекать кого-л. за содеянное
Өрүүсэ Аркадий Яковлевичтан дьиҥнээхтик кэлэйдэ. Урут сыыһа да үҥсэммин, быһа тартаран эрэбин дуу дии саныыр этэ. Сөпкө үҥсүбүт эбит! А. Сыромятникова. Быһа тарыйан — быһа холуйан (эттэххэ, аахтахха). ☉ Приблизительно (сказать, считать). Быһа тарыйан эттэххэ, сүүс сүүрбэ бугул кэлииһи. Быһа тут — соҕотоҕун сырыттаҕына тутан ыл (өлөрөөрү, кырбаары о. д. а.). ☉ Схватить кого-л. в одиночку (напр., с целью расправы)
Маһараҕы быһа тутан өлөрүөххэ, оччоҕо кыра уолаттар дьаһайар киһилэрэ суох буоллаҕына, бас баттах киирэн биэриэхтэрэ. Эрилик Эристиин. Быһа түс — 1) атын киһи кэпсиир, саҥарар кэмигэр тугу эмэ этэн тохтотон кэбис. ☉ Прервать разговор (кого-л. с кем-л.)
Дэһээтинньик, биир атта ылаҥҥын, ол күтүр өстөөҕү тутан киллэрэ оҕус! Аадаҥ кинээһи быһа түһэн, бэйэтэ дьаһайбыта. Күннүк Уурастыырап
Олоххо сыал кырдьыктаах дьыала иһин охсуһууттан тахсар, — диэн салҕаан истэхпинэ, Айта быһа түспүтэ. Далан; 2) түргэнник уонна лаппа ыр. ☉ Быстро и сильно похудеть
Кыһын олус быһа түспүт сылгылары үөрүттэн арааран аһылыкка киллэрэллэр. «ХС»
Ийэтиттэн араарыллыбыт убаһа дьүдьэйбитинэн барар. Онуоха быһа түһэ иликтэринэ, убаһалары үчүгэй хаачыстыбалаах күөх отунан аһатыллыахтаах. «Кыым»; 3) олус аҕыйаа. ☉ Сильно, резко убывать (об уровне воды)
Хайа-үйэ көҥүс уута быһа түһэн бадараана хаалбыт. М. Доҕордуурап. Быһа (быһа-хото) этимэ көр быһа этимэ. Быһа этимэ — буола илиги эрдэттэн олус эрэмньилээхтик этимэ (туолбакка хаалыан сөп). ☉ Не говори слишком уверенно о будущем (можно сглазить)
Ким билэр, тоҕойуом. Тугу быһа этээхтиэмий... Күндэ
Бытыгын быһа үктүөр диэри көр бытык. «Биһиги Макарбыт бытыгын быһа үктүөр диэри үөрэнэ сатыы сылдьыыһы быһыылаах», — диэн ийэтэ муҥатыйбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бэл, оннооҕор кини, бытыгын быһа үктүөҕэр диэри үчүгэйи куһаҕантан араарбакка, бу билиҥҥэ диэри кэмсинэ сырыттаҕа. НС ОК
Күлүгүн быһа хаампат көр иннин быһа хаампат. Уулаах көннөрү кэмигэр Доодороп күлүгүн быһа хаампат, аһара муҥкуктук, хоргустук тутта сылдьар. «ХС»
Силин быһа ыйыстар көр сил. Олох аһыытын-ньулуунун Ыйыстары сатыырым: Аһы аччык көрөн туран Силбин быһа ыйыстарым, Хара балыырга кыайтаран Абабын быһа ыйыстарым. С. Данилов
Оһоххо турар мииннээх иһит диэки ымсыыра көрөөт, силбин быһа ыйыстан баран боппуолдьаҕа киирдим. Н. Габышев
«Хаарыаны, ити тирииттэн эмиэ быһан ылан үтэн сиэбит киһи...» — дии санаат, Дыбдык силин быһа ыйыһынна. «ХС». Тылын быһа гыммакка — ким эмэ (олус ытыктанар киһи) этиитин аккаастыан кэрэйэн, ытыктыыра бэрдиттэн сөбүлэнэн. ☉ Выполнять, делать что-л. из большого уважения к кому-л., благоговея перед кем-л.
Максим оҕо эрдэҕиттэн аҕа дьон тылын хаһан да быһа гыммакка үөрэммитэ. Н. Лугинов
Киниттэн бары астынар, кинини ытыктыыр курдуктар, тылын быһа гыммакка ылыналлар. «Кыым»
◊ Быһа биэр — туора охсон кымньыылаа (хол., аты). ☉ Ударить наотмашь
Мариса аты быһа биэрэн кэбиһэрин кытта, ат Бурхалей кэнниттэн ойон кибиргэтэн истэ. Эрилик Эристиин
Байанай сыарҕа үрдүгэр ыстанан таҕыста уонна аты быһа биэрэн кэбистэ. Ат соһуйан чохчос гына түһээт, иннин диэки ыстанан кэбистэ. П. Филиппов
[Оҕонньор] Ыраас мастаах-оттоох чагда тыаҕа киирдэҕинэ, атын быһа биэрэн сиэллэрэн дэгэҥнэтэр. П. Аввакумов. Быһа охсуу — уулусса, суол атын уулуссаны, суолу туораан ааһар сирэ. ☉ Перекресток
Тэҥ суолталаах уулуссалар быһа охсуһууларыгар биир кэмҥэ, холобур, үс массыына тиийэн кэлэр. «Кыым». Быһа тардыы — уус-уран литература, муусука айымньыларыттан уларыппакка кылгастык устан ылыы, арааран ылыы. ☉ Цитата, выдержка, отрывок
Ол кинигэттэн сорох быһа тардыылар нууччалыы бэчээттэммиттэрин эмиэ ыытабыт, онно чуолаан К.К. Байкалов үлэтин туһунан кэпсэнэр. И. Федосеев
А. Амеда «Аппассионататыттан» быһа тардыыны омук тылын факультетын студенката Лена Тюменцева ааҕан иһитиннэрдэ. «Кыым». Быһа холоон — чуолкайдык билбэккэ эрэ, сэрэйэ былаан, барыллаан. ☉ Приблизительно, ориентировочно
Кини [оҕонньор] нууччалыы наҕыл саҥа ис хоһоонун быһа холоон син өйдүүр. Н. Габышев
Омук сирин туриһа, Быһа холоон кырата Уонча бууттаах, арааһа. И. Гоголев
Быһа холуйан көр быһа холоон. Соҕотох 1970 сылга промышленнай бородууксуйаны оҥорон таһаарыы, быһа холуйан, сэрии иннинээҕи бары пятилеткалардааҕар икки төгүл элбэх этэ. ЭБТ
Аара тохтообокко эрэ айаннаатахха, быһа холуйан, үс ыйынан тиийиэххэ сөп. Тэки Одулок (тылб.)
II
туохт. дьөһ. Кэм сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык эмэ кэм, дьайыы устатыгар тилэри буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (төрүт биитэр үөскэтэр түһүгү кытта тут-лар). ☉ Выражая временные отношения, употребляется с именительным или родительным падежом при указании на отрезок времени или процесс, на протяжении которого совершается действие (в течение, на протяжении)
Бу курдук эһэ Чүөчээскини түүнү быһа хаайда. Суорун Омоллоон
Бүлүү экспедициятын биир партиятын дьоно бу Чуона үрэҕин кытылыгар сайыны быһа үлэлээбит эбиттэр. Л. Попов
Марба суолун быһа ытаан, хараҕын уута бүөлээн, тугу да төрүкү чуолкайдаан көрбөккө, үрдүк сис суолун устун баран истэ. Күндэ