нареч. хорум; ещё больше хорум ордук; ещё больший хорум улахан

прил. бириэйдэммэтэх, хорум-матах.

нареч
хорум, өссө, эмиэ; еще больше, еще пуще хорум ордук

курбачыҥнаа диэнтэн холб. туһ. Иирэ талах курдук имигэстик хамсанан курбачыҥнаспыт кыргыттар арыылаах кымыстаах чороону киһи аайы туттартаабыттара. П. Аввакумов
Көрүөх даҕаны, хорум, холоһон Эдэр дьон, эчи, уохтарын! Куотуспуттуу ходьоҥноһон, Курбачыҥнаһан аастахтарын! С. Тимофеев

даҕ. Үмүрүйэн, кыратык уһаан көстөр (киһи сирэйин алын өттүн этэргэ). ☉ Узкий, слегка выступающий вперёд (о нижней части лица)
Намыһах уҥуохтаах саар-тэгил, артыыстыы хоруммут сирэйдээх, ньомньоҕор сэҥийэлээх этэ. А. Чехов (тылб.)

1. прич. от брить; 2. прил. бириэй-дэммит, хоруммут; бритая голова бириэй-дэммит төбөлөөх.

расходовать что-л. (беспорядочно, бесхозяйственно); отун тохпут-хорбут он разбросал сено; ууну тоҕума-хорума не лей воду зря.

дьүһ. туохт. Атахтаргын соһо былаастаан кыараҕаскыараҕастык атыллаан, ыараханнык, тыастаахтык үктэнэн хаамп (кыра уҥуохтаах, суон киһини этэргэ). ☉ Идти, ходить мелкими шагами, тяжело переступая ногами (о толстом человеке небольшо го роста)
«Хорум, уоруйахтаа эрэ дьиикэй, сирэйгин быһыам», — диэбитинэн Арыпыана Микиитэҕэ утары моһурҕайданан к э л л э. Амма Аччыгыйа
Өксүүннь э а ры т с и э л э н б э д ьэ й эн ы л а- ы ла , к эргэнин кэнниттэн моһурҕайданан истэ. А. Фёдоров
Дьахтар эрчимнээхтик …… сүүрэн моһурҕайданан кэллэ. «ХС»

1. частица 1) выражает смягчение категоричности повеления, просьбы -ка; пожалуйста; эт эрэ скажи-ка; туруҥ эрэ вставайте-ка; кэпсээ эрэ расскажи, пожалуйста; үлэбитин бүтэриэх эрэ давай-ка, закончим работу; барыым эрэ пойду-ка я; чэ эрэ ну-ка; чэйиҥ , ыллыаҕыҥ эрэ давайте-ка споём; 2) выражает угрозу или строгое предупреждение попробуй, посмей и т. п.; өссө сымыйалаа эрэ ! ты у меня попробуй, соври ещё!; тугу да гыммакка олор эрэ ! попробуй-ка побездельничай!; тахсан көрөөр эрэ , түөкүн ! только посмей выходить, разбойник!; 3) выражает ограничение, выделение только, лишь, лишь только; ол эрэ куһаҕан ... только то плохо...; кэпсэтии футбол эрэ туһунан разговор был только о футболе; сайынын эрэ баар буолар он бывает лишь только лётом; бу хоско утуйаллар эрэ в этой комнате только спят; бу хоско эрэ утуйаллар спят только в этой комнате; 4) употребляясь с деепр. на =ан, подчёркивает его знач.: батыһан эрэ иһэҕин просто идёшь за ним; үлэлээбэккэ эрэ сылайдым и не работавши я устал; 5) образует от вопр. мест, неопр. мест, и нареч.: ким эрэ кто-то; кимнээх эрэ кое-кто; туох эрэ что-то; ханнык (или хайа ) эрэ какой-то; кимиэхэ эрэ чьё-то; тоҕо эрэ почему-то; төһө эрэ насколько; хайдах эрэ как-то, каким-то образом; хаһан эрэ когда-то; ханна эрэ где-то; хантан эрэ откуда-то; 2..союз 1) временной, указывает, что действие главного предложения совершается сразу после действия придаточного предложения как только; кини кэллэр эрэ , оҕолор тарҕанан хаалаллар как только он приходит, ребята тут же расходятся; 2) разд. или; кэлэр эрэ , кэлбэт эрэ , мин билбэппин придёт или не придёт, я не знаю; үлэлиир эрэ , суох эрэ , биллэрбэт он не сообщает, работает или нет # аатыгар эрэ для виду; аат эрэ харата еле, едва, еле-еле, едва-едва; баара эрэ всего-навсего; бэйи (или бэйэ ) эрэ погоди, постой; киһи эрэ любой, каждый; көр эрэ смотри-ка; көр эрэ маны ! смотри-ка какой!; (сылдьа ) баҕалаа эрэ только посмей (ходить) куда-л.; хорум эрэ ! но-но, смотри у меня!

I
туохт. Тугу эмэ (сүнньүнэн убаҕаһы) айаххар толору оборон ыл. ☉ Набирать в рот какую-л. жидкость
Омуртах аайы толоро туруҥ …… Хаһата харса суох анньыҥ, Хатыыста харса суох кыһыҥ, Утахта тохтоло суох булуҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Уол ыстакаантан ууну омурдан ылан айаҕын сайҕанна. Н. Лугинов
Сииктээх сэбирдэх лабааны Илиим таһынан арыйдым. Хойуу сөрүүн салгыны Сүөгэй курдук омуртум. С. Васильев
♦ Ууну (омурдубуттуу) омурдубут курдук — саҥата суох (ууну омурдан баран турар киһи курдук). ☉ соотв. словно в рот воды набрал
Маннык ууну омурдубуттуу саҥата суох турар табыгаһа суох буолсу. Оттон тугу кэпсиэҥий? Н. Лугинов
Маппый урут үгүөрүтүк бултуйдаҕына тылга тииһэр бэйэтэ, ууну омурдубуттуу ньимилийбитэ. П. Аввакумов
Өксүөн кэнниттэн мунньах дьоно ууну омурдубут курдук буолан хааллылар. У. Нуолур
ср. др.-тюрк. сөмүр ‘глотать’
II
аат.
1. Киһи-сүөһү иэдэһин аллараа өттүн сымнаҕас этэ, тугу эмэни уоптахха күлтэйэн тахсар өттө. ☉ Часть щеки, выступающая при наполнении полости рта жидкостью
Оҕонньор хапсыччы таппыт омурдун этэ эйэҥэлии-эйэҥэлии ытаан барда. Эрилик Эристиин
Ийэлэрин икки омурдун этэ, уус күөрдүн курдук, үллэн тахса-тахса хапсыҥныыр. М. Доҕордуурап
2. Киһи-сүөһү, кыыл иэдэһин аллараа өттүнээҕи күлтэҥниир сымнаҕас этин уонна тиис икки арда. ☉ Внутренняя часть щеки
Моҕотойдор биһиги бурдукпут куолаһын быһа кэрбээн сиргэ түһэрэллэр уонна сиэмэлэрин кылыттан арааран, омуртарыгар хааланан, тыаҕа хороонноругар таһаллар. Н. Якутскай
Бурдук үүммүт буолагын Орох тэбэн тэпсээччи, Буспут оруос туорааҕын Омурдун муҥунан симээччи. Болот Боотур
Эбиэт саҕана биир тииҥ омурдугар тэллэйи ыга симинэн баран, уйатын таһыгар утуктуу олороругар сыба хааман тиийдим. Я. Семёнов
3. Биирдэ омурдан ыларга сөптөөх уу (убаҕас). ☉ Количество жидкости, помещающееся во рту, глоток (часто употр. для обозначения малого количества какой-л. жидкости)
Сир анныттан фонтанныы тэбэ турар минеральнай источнигы көрөн, биирдии омурт ууну истибит. «ХС»
♦ Омурдун абырахтыыр көр абырахтаа
Ону сорохтор буоллаҕына көннөрөн, кини омуннаабат, көннөрү омурдун эрэ абырахтыырын таптыыр дииллэр. Н. Заболоцкай
«Эн омурдугун абырахтаммыккын мин билэбиэн?» — диэт оҕонньор оннугар олорон, бытыгын хоруммутунан барда. М. Доҕордуурап. Омурдун муҥунан уоп — иҥсэлээхтик улахан-улаханнык уобан аһаа. ☉ Уплетать за обе щёки. Омурдун муҥунан уоба олордо
◊ Омурт куолаҕа — иэдэс этин уонна тиис икки ардыгар баар ас хаһаанар хаа арда (хол., моҕотойго, көтөрдөргө). ☉ Прищёчные мешки (у животных, птиц). Ынах омурда бот. — от көрүҥүн аата. ☉ Молодило
Сүөһү иитиитэ сүрүн дьарыктаах дьон тулалаан турар эйгэни тыынар тыыннаахха сыһыаран, сүөһүнэн, кыылынан уобарастаан, олорго маарынната көрөн өйдүүллэр. Дьэ сити иһин биһиэхэ бааллар: баттах от, бөрө атаҕа, …… ынах омурда, ыт тыла. Өссө да элбэх. Багдарыын Сүлбэ
ср. туркм. овурт ‘рот, полость рта; глоток’, бараб. аурт ‘защёчный мешок’