прил. 1. хотоҕойдоох, кынаттаах; пернатое царство хотоҕойдоохтор саарысты-балара; 2. в знач. сущ. пернатые мн. хотоҕойдоохтор, көтөрдөр.

сөрүөҥнээ диэнтэн холб. туһ. Бухатыыр өлүгэр мустар кэриэтэ, …… Хаанымсах хотоҕойдоохтор элиэтииллэр, Сүлүһүннээх моҕойдор сөрүөҥнэһэллэр. ОЛ ПА
Маҕаһыыҥҥа арыгыны быктарымаҥ. Биһиги дэлэ да дьон буолбатахпыт, аны холуочуйан сөрүөҥнэһэ сылдьыахпыт. «ХС»

хобдоҕур диэнтэн дьаһ
туһ. Уһун курааҥҥа …… тулатынааҕы сирдэр сииктэрин иҥнэри тардан, супту оборон ыланнар улаханнык хобдоҕурдаллар. И. Данилов
Бу иэдээн хотоҕойдоох бииһин хобдоҕурта, кыыл бииһин кыдьыгырта, айыы аймаҕын алдьатта, тапталы татыарытта. «Чолбон»

дьохсой диэнтэн бэй
туһ. Дорҕоонноох саҥалаах, Хомполлубут тумустаах, Дьохсоллубут уҥуохтаах [тойон кыыл]. Саха нар. ыр. I
[Чыычаах] Кэпсэтэн эрэрдии Кэҕиҥнии-кэҕиҥнии Дьоҕустай бэйэтэ Дьохсоллон олордо. С. Данилов
Уол, өссө сонуну истээри, дьохсоллон олорон, абылаппыттыы көрө-көрө, киһитин айаҕын кэтээтэ. Болот Боотур
Кинээс дьон ортотугар дьохсоллон олорон, тыл кыбытар. Н. Габышев
Хотоҕойдоохтор хоһууннара хотой кыыл холку үлүгэрдик дьохсоллон олорор. С. Васильев

даҕ. Уһун уонна синньигэс. ☉ Длинный и тонкий
Дьырбыы көмүс хотоҕойдоох. ПЭК СЯЯ
Дьырбыы курдук сип-синньигэс хара хаастара кынаттыы тэрбэйэ арыллыбыттар, уһун кыламаннаах, чараас халтаһалаах хара харахтара үөрүү, дьол уотунан сырдыы умайбыттар. А. Бэрияк
Былыттан сырдык дьырбыы Чаҕылҕан таҥнары сүүрдэ. Халлааным, бадаҕа, ардаары, Харса суох тыалырда. К. Туйаарыскай

хойун диэнтэн дьаһ
туһ. Ол сыллар, холбут этин хойуннаран, Биһигини таһаарбыттара олох суолугар. С. Данилов
[Балбаара:] Хотуой, Аанакаа! Мас курдук булгу кэл. Эмиэ мин киҥмин-хааммын хойуннарыма. Эрилик Эристиин
[Боҕурҕана — көтөрдөргө:] Хотоҕойдооҕу хойуннараарыҥ, Эрбийэлээҕи элбэтээриҥ! С. Васильев
Уоту өссө хойуннардылар. «ЭК»

даҕ., үрд. Туох эмэ дэлэй доҕуһуоллаах, арыаллаах. ☉ Имеющий что-л. в изобилии
Уостан сүтэр уйгулаах, Муҥ-сор суунаҕалаах, Муур-таар бэйэлээх Орто туруу дьаҕыл дойду диэн оҥоһуллубута эбитэ үһү... П. Ойуунускай
Бу хайалар Алын кырыыларын диэки …… Муҥ-сор суунаҕалаах Муус Чоҥкуйа Хотун аартык Чоҥкуйа кырыаран сытар эбит. Күннүк Уурастыырап
Хотоҕойдоох улууһа …… Чол хаан үктэллээх, Субай хаан суунаҕалаах, Улай хаан утахтаах, Кыа хаан илбистээх, Кырыыстаах Кыскыйа хаан аартыктаах. Күннүк Уурастыырап

даҕ., поэт. Көтөр кынаттаах (үксүгэр метонимия эпиитэт быһыытынан тут-лар). ☉ Крылатый (обычно употр. как эпитет-метонимия в знач. «птица, птичье, крылатое племя»)
Хотоҕойдоох хоодуоттара, Табыталлаах талыылара, Кынаттаах кытыгырастара Кыырт, кырбый икки Кыра көтөрү Кыама суох Кырган ахан эрэллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй. Табыталлааҕым улууһа Нарылыттан талыытыгар диэри Наардаһаннар Сайылаабыт дойдуларыттан Сайа көтөн бардылар. Е. Иванова. Куталдьыгас кутаҕа, Хомус окко хорҕойор Табыталлаах бастыҥа — Таллан куоҕас оҕото. С. Данилов

1. аат.
2. Бастаан иһээччи, инники иһээччи; аан бастаан кэлээччи. ☉ Тот, кто идет впереди, в переднем ряду
   Боруукай оҕонньор бүгүһүн били мин аатырар бэриэтчиппин, Муҥур Кулгааҕы, уларсан ылан баран бөрөҕө туттаран, үс атах оҥорбута. Болот Боотур
   Көҕөн. Кустар бэриэтчиттэрэ, бастакы булт буолан, кэпсэлгэ киирэр, өрүкүнэһии бөҕө буолар. Багдарыын Сүлбэ
   Хотоҕойдоох бииһиттэн туналы маҥан туллук барахсан — бэриэтчит. «Кыым»
3. Туох эмэ буоларын, кэлэрин бэлиэтэ, чинчитэ. ☉ Приметы, признаки наступления чего-л.
   Үрдүк сыыр Тахсыытыгар Сүүһүнэн сыллар Аттарын туйахтара, Ынахтарын ыыраахтара Ыллыкка кубулуйан, Буору кытта булкуһан Ааспыт олохпут Кэрэһитэ, Кэлэрбит бэриэтчитэ Буолбуттар. «ХС»
4. даҕ. суолт. Бастакы, инники иһэр, бастаан иһэр (үксүгэр ыт, таба көлө туһунан). ☉ Передовой, идущий впереди (обычно о собаке или олене в упряжке)
   Дьиэтигэр төннөрдүү бэриэтчит ытын салайда, ыттарын таһыйталаан орулатта-сарылатта. Болот Боотур
   Настя кыһаммат. Кини туманнааҕар буолуох буурҕаҕа ылларара да бэриэтчит ыта Күөртэй баччааҥҥа диэри муннара илигэ. Н. Якутскай
   Оок-сиэ, сүрүн ньии! Саатар, бэриэтчит ыт кулгааҕа көстүбэт буоллаҕа. Бу буурҕа таҥнары сатыылаан, сири-дойдуну, үрүҥ тумарыгынан өрүкүттэ. Эрчимэн

даҕ.
1. Туох да булкааһыга суох, ыраас, биир тэҥ (хол., кумах, өрүс тааһын туһунан). ☉ Чистый, однородный, без примесей (о песке, речной гальке)
Суола кырылас кумах буолан, хаамарга олус сылаалаах этэ. Н. Якутскай
Ыһылла сытар кырылас таас устун сүүрэн хачыгырыйабын. В. Сыромятников
Кырылас таас үрэх сандаарар. И. Чаҕылҕан
2. Биир тэҥник кэккэлээн көстөр. ☉ Ровный (ряд чего-л., каких-л. предметов — напр., о зубах)
Афанасий Николаевич кыһыл көмүһүнэн бүрүллүбүт кырылас үөһээ тиистэрин быыһынан сөҕөн-махтайан «сыып» гыннарар. С. Тарасов
Сорохтор биир тэҥҥэ хааманнар Чыҥкынас кэккэнэн иһэллэр: Кырыктаах кырылас ыстыыктар Кылбаҥнаан ааһар курдуктар. М. Ефимов
3. Кырылыыр, иһиирэр тыастаах (көтөр, хол., мохсоҕол кынатын тыаһын этэргэ). ☉ Свистящий (звук рассекающих воздух крыльев крупных птиц, напр., сокола, бекаса)
Курулас куорсуннаах, Кырылас кынаттаах, Хорулас хотоҕойдоох, Моонньугар мойбордоох Мохсоҕол обургу. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кырылас кынаттаах Кыырт мохсоҕоллор. Нор. ырыаһ.