хатыылаах хотуок (кырыс эбэтэр оһорбо сири дэхсилиир, хомуохтарын бытарытар, хахтыйа хаппытын үлтүрүтэр тэрил. X. к. сири чинэтэр,үрдүн көпсөркөй оҥорор.)

хотуоктааһын (хорутуллубут, көбүтүллүбүт буору хотуок состорон дэхсилээһин, чинэ-тии. X. түмүгэр сиэмэ биир дэхситик буорунан сабыллар, бааһына сииги тутуута тупсар.)

ыраастаа диэнтэн бэй., атын
туһ. [Хотуок] соторутааҕыта ыраастаммыт быһыылаах. Никита дуоһуйуор диэри хатыыскалаата. Н. Лугинов
Түмүгэр дэриэбинэ өстөөхтөртөн ыраастанан хаалла. П. Аввакумов
Саат! Хайдах ыраастанабын бу сааттан? «Чолбон»

I
көр хотуой
Хотукаа, ыл, мааны хоноһоҕо эт хоторон биэриэҕи, туох эмэ оҥойордо аҕал. Болот Боотур
Мэ, хотук, маны [сону] таһырдьа таһааран, тэбээн баран, салгылата ыйаан кэбис! Н. Якутскай
II
хотуок

сыһ. Өрө хоппойон тахсыбыт курдук, лоппоччу. ☉ Выпукло; так, чтобы торчало округло
Николай Дмитриевич кэтэҕэ, киһи ытыһын хоппоччу туппутун курдук, сүүлэ иһэн тахсыбыт. Д. Очинскай
Хорутууга кырыс хоппоччу эбэтэр арыттаахтык тиэрэ быраҕыллыбыт буоллаҕына, почваны куурбатын диэн ыарахан хотуогунан хотуохтуохха наада. СОТ
Кутуругун өрө хоппоччу көтөҕө сылдьар. АНП ССХТ

туохт. Бааһына сирин хаппыт араҥатын хотуогунан үлтүрүтэн дэхсилээ. ☉ Дробить, разрушать корку на почве посредством катка
Аныгы үйэ баараҕай күүстээх көлөтө [тыраахтар] түөрт саһаан кэтиттээҕинэн ыһан, тараан, хотуоктаан, ыһыы үлэтин бары көрүҥүн биирдэ толорон нэлэһитэ турда. Н. Апросимов
Арассааданы буорга олордуох үс-түөрт хонук иннинэ, бааһынаны иккиһин уон аҕыссүүрбэ см дириҥник хоруталлар, ол кэнниттэн тараталлар, хотуоктууллар. СГС ОАКЭ

тараах иэннээ - сынньан, таһыйан кэһэт. ☉ Побить, избить кого-л., подвергнуть телесному наказанию (соотв. всыпать горячих кому-л.), исполосовать кого-л.
Оҕолорум эрэйдээхтэри, күлүмнүүр көмүстэрбин, чэрэлийэр чэрбиэҥ кэлэрбин таһыйаҥҥын тараах иэнниэҕиҥ, кулугур кулгаахтыаҕыҥ. П. Ойуунускай
Хотуок, таах тарайан олорума, уута баһа киирэ оҕус, убайым кэлэн тараах иэнниэ. И. Гоголев
[Манчаары:] Син биир тутан ыланнар, Кулугур кулгаахтыахтара, тараах иэнниэхтэрэ. А. Софронов
Уйбаачаан өһүөннээх кулуба, Миигин иэстээн кинилэри Таһыйан тараах иэнниэҕэ, Кэмнэрин иннинэ иинниэҕэ. А. Бэрияк
△ Олус накаастаан кэһэт, ынырыктык сыһыаннас. ☉ Задать взбучку, дать нагоняй; изнурить, обескровить
Бэйикэй, хара ыт, бу айылаах оҥордоххун, сири-саары сирэйдиэм, кулугур кулгаахтыам, тараах иэнниэм сирдээн тимириэҥ, халлааннаан көтүөҥ суоҕа. Эрилик Эристиин. Биир сыҥсыйыы бурдук иннигэр миэхэ түүннэри-күнүстэри үлэлиэҥ, эйигин баҕас тараах иэнниэм мин диэтэх киһи. А. Федоров

аат. Тугу эмэ (буору, хаары) хаһар, баһар сытыы лэппэгэр эбэтэр уһуктаах төгүрүк төбөлөөх уһун укка олордуллар туттар тэрил. ☉ Лопата
Куһаҕан Хочугур күрдьэҕин тайахтанан баран, сэргэни өрө көрөн турбут. Саха фольк. Дьөгүөссэ кэнниттэн Даайыс күрдьэх тутан тахсар. А. Софронов
Күндүл хоту тыатын иһэ мас кэрдэр сүгэ, буор хаһар күрдьэх, хойгуо тыаһынан туола түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
◊ Мас күрдьэх — хаптаһыны аҥаар өттүн салбахтыы кыһан оҥорбут күрдьэх (ынах сааҕын күрдьэргэ аналлаах). ☉ Деревянная лопата, предназначенная для сгребания навоза
Саах күрдьэр мас күрдьэх.  Мас күрдьэҕи эргитэ туппут курдук икки сирэйдээх дьоннор бааллар. Амма Аччыгыйа. Тимир күрдьэх — тимиртэн оҥоһуллубут күрдьэх, лаппаакы. ☉ Железная лопата
Эдэр тойон аҥаар илиитигэр чаанньыгы, аҥаарыгар тимир күрдьэҕи туппутунан даллайан туран хаалбыт. Софр. Данилов
Дьиэлээх тойон, Баһылайы ыҥыран ылан, баһымньыларда, тимир күрдьэхтэрдэ бэлэмнээ диэн соруйда. С. Никифоров. Туора күрдьэх — үксүн паньыараттан оҥоһуллубут, хаар күрдьэр кэтит күрдьэх. ☉ Широкая лопата из фанеры для сгребания снега
Ньукуус туора күрдьэх сигэлии олорон, кыратык киҥинэйэн ыллыыр. Эрилик Эристиин
Хотуок тула күрдьүккэ туруору анньыллыбыт туора күрдьэхтэр курдук сырдатар модун прибордар саллаһан көстөллөр. С. Руфов. Хоппо күрдьэх — 1) ойбон алларарга муус бытархайын баһар төгүрүктүҥү уһун ньолбуһах хаһыылаах мас күрдьэх. ☉ Большая деревянная лопата овальной формы для выгребания из проруби мелкого льда
«Бу уол иирдэ дуу, киһини буруонан тумнараары гынна!» — дии түстэ Көлөпүнэ уонна сөтөллө-сөтөллө, хоппо күрдьэх саҕа ытыһынан атын үлүгэрдик сапсыйан нэлэҥнэттэ. Н. Заболоцкай; 2) муҥха балыгын баһар күрдьэх. ☉ Лопата, используемая при дележе добытой неводом рыбы
[Ньургун Боотур] Эриллэҕэс тиитим орто дүлүҥүн Оломооттоон ылан олорпут курдук, Эриллэ дапсыл харылаах эбит …… Кумуулаах оҕуруктаах хоппо күрдьэх саҕа Куораан далай ытыстаах эбит. П. Ойуунускай
Байбал оҕонньор хайыр муус үрдүгэр мэндэллэн туран, балыкка кыырт курдук түспүт дьону, саҥата-иҥэтэ суох, хоппо күрдьэҕинэн аргыый аҕай дуксуйан испит. А. Бэрияк
ср. тюрк. күрэк ‘лопата’

I
аат.
1. 1. Баттаҕы тарыырга аналлаах чаастай тиистэрдээх тэрил. ☉ Расчёска, гребень
Сиэбигэр пластмасс тараах тобоҕо сылдьарын булан тараанна. Софр. Данилов
Уолчаан тостубут тиистэрдээх ньаалбаан тарааҕынан кини хойуу баттаҕын аргыый аҕай тараан барбыта. В. Гаврильева
Тараана турбут тарааҕын тыастаахтык туумбаҕа бырахта. А. Фёдоров
2. Сорох көтөрдөргө төбөлөрүгэр үүнэр, үксүгэр кыһыл дьүһүннээх, сымнаҕас эт. ☉ Гребешок (петушиный)
Өйдүүбүн күн кылахаччыйа ойуута Кыһыл тараахтаах бөтүүгүм Уһуктан ордоотуута Оскуолабар сүүрэрим. П. Тобуруокап
Кубаача Куурусса тарааҕыныы Кулгааҕа кытаран барда. С. Васильев
3. кэпс. Боромньу. ☉ Борона
Микиитэ Адаамап оҕонньор сиэйэлкэнэн бурдук ыстарар, арыт тараах тарыыр. Д. Таас
Кинилэр хоруппут сирдэрин уун-утары тарааҕынан саптаран истилэр. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт. Дьураа-дьураа сурааһыннардаах, дьураалаах. ☉ В полоску, полосатый
Кыһыл тараах кырааскалаах дьааһыктар …… тураллар. Амма Аччыгыйа
Таллан эриэн Тараах ырбаахылаах, Кыргыыны билбэтэх Кыл баттахтаах Кыра соҕус уол. И. Эртюков
Давид Романович тараах ойуулаах күөх пижамалаах дьыбааҥҥа тиэрэ түһэн сытта. В. Протодьяконов
Манна [күөлгэ] үөскүүллэр: сытыы тиистээх сордоҥнор, тараах эриэн алыһардар. «ХС»
♦ Тараах иэннээ көр иэннээ
[Куһаҕан Хочугур:] Хотуок, таах тарайан олорума, уута баһа киирэ оҕус, убайыҥ кэлэн тараах иэнниэ. И. Гоголев
Оттон, бэйикэй, манна таҕыстаргын эрэ туттаран ылан тараах иэнниэм, кулугур кулгаахтыам. Далан
◊ Тараах күрдьүгэс көр күрдьүгэс II
Тойонноро Маһарах этиитинэн бу түүн Мас Өнүгүй ойууну кыырдаран, биир тараах күрдьүгэс кунан оҕуһу өлөрөн, сэрии сэбин хааннаатылар. Эрилик Эристиин
Тараах күрдьүгэс дьүһүннээх, такырыттаҕас муостаах кунан оҕус моонньун түүтүнэн тордуйа иһигэр уйа оҥоруллар. Н. Павлов. Тараах ту- йах (таах) — үрүҥ дьураалардаах хара туйах. ☉ Чёрные копыта в белую полоску
Миинэр миҥэтэ …… Чаҕыллаах харахтаах, Тараах туйахтаах, Ньалака сиэллээх-кутуруктаах. Саха фольк. [Уулаах] таһырдьа тахсан, таҥхайбыт быһыылаах, тараах туйахтаах улаан аты сэргэттэн сүөрэн [ылла]. Эрилик Эристиин
Тараах туйах үксүгэр элэмэс сылгыга баар буолар. АНД СӨДьИ
тюрк. тарак
II
даҕ., түөлбэ. Атаах. ☉ Избалованный, капризный
Мааны, тараах оҕо дьиэ миинньиктиирин абааһы көрөн үҥсүбүт. Болот Боотур
Тараах кыыс Тыҥаахтаатаҕына Атаах уол Айгыһыннаҕына Күн күлэр. Кэлэйэн күлэр. С. Данилов

аат.
1. Холбоһон, бииргэ ыал буолан олорор дьон. ☉ Семья
Бостуой, бостуой муҥнаныма, кэргэттэргин буоратыма. Доҕоччугум Чурум, Чупчуруйдааны тумун! Эллэй
Бу дьон бары биир дьиэ кэргэнэ буолан, биир баайдаах, үптээх-астаах, орто сэниэ ыал эбиттэр. Эрилик Эристиин
Олоҥхо дьоно аҕа ууһунан, биир кэргэн курдук тутуспутунан олороллор. Эрчимэн
2. көсп. Ыга түмсүүлээх биир сомоҕо дьон. ☉ Сплоченная, единая группа людей
Адам Мицкевич аата — бары норуоттар биир улуу кэргэн буолар кэскиллэрин билгэлээбит улуу поэт аата — прогрессивнай киһи аймахха бүтүннүүтүгэр күндү. Софр. Данилов
3. Дьахтар эрэ. ☉ Муж, супруг
Тылгыновтар диэн бары бэртэр. Өссө кыра кыыстарын Саргы кэргэнэ ааттаах Айдар диэн күтүөттээхтэр. Н. Лугинов
Ыарахан ол күннэри Кыысчаан хайдах умнуоҕай? Хайдах таптыыр кэргэнин Санаабаттаах буолуоҕай? П. Тобуруокап
[Кийиитим] кэргэнин букатын көрбөт-харайбат, уолум ыран охторугар тиийдэ. Далан
4. Эр киһи ойоҕо. ☉ Замужняя женщина, жена
Кэргэннэ ыл. Кэргэннэ кэпсэт. Кэргэннэ сүгүннэр.  Ити Баһылай Мэхээлэйэбис кэргэнэ, эчи, үчүгэйин, ылбаҕайын. Далан
Бэйэтин курдук дьадаҥы ыал кыыһын кэргэн ылбыт. Н. Босиков
«Чэ, оҕонньор, туох астааххыный? Киирэн астаа. Мин кэргэммин аҕаллым», — диэн Бүөтүр хардарда. Эрилик Эристиин
5. эргэр. Быстах кэмҥэ баай ыалга бэйэлэрин кытта олорор хамначчыт. ☉ Наемный работник (обычно временный) у бая, живущий с ним в одном доме, батрак
Омоҕой баай ойохтоох, икки кыыстаах, уонча кэргэн уолаттардаах буолан, олоҕуттан көһөн айанныыр. Саха сэһ. I
Хотуок, бу атыыһыттаах кэргэннэрэҕин дуо?! Сэрэйдэхпинэ, ол кыыскын дии, быһыыта. Н. Павлов
6. биол. Харамайдары, үүнээйилэри наардааһыҥҥа уруулуу уустары холбуур улахан бөлөх. ☉ Семейство (в систематике растений и животных)
Чугасаһар көрүҥнэри уустарга, чугасаһар уустары кэргэннэргэ холбооттууллар. Хамсыырхарамайдар кэргэннэрин этэрээттэргэ (ботаникаҕа итинник бөлөх суох), оттон этэрээттэри кылаастарга холбооттууллар. ББЕ З
Икки өлүүлээхтэр кылаастарын, син эмиэ биир өлүүлээхтэр курдук, арыый кыра бөлөхтөргө …… кэргэннэргэ хайыталлар. КВА Б
Кукуруза злаковайдар кэргэннэригэр киирсэр. ХКА
Кырса ыттар кэргэннэригэр, сиэмэх кыыллар этэрээттэригэр киирэр. ТСКБ
◊ Кэргэн дьахтар (кыыс) көр дьахтар
Хотуну кытта икки кэргэн кыыс кэлбититтэн биирдэрин миэхэ анаан кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Кэргэн дьахтар киирэн икки тэриэлкэни уурар, онтон биир тэриэлкэни өрөһөлүү сылгы хаһатын киллэрэр. Күндэ
Хаҥас дьиэттэн кэргэн дьахтар чаанньыгы өрө тарта, күөһү эргитэн биэрдэ. С. Никифоров. Кэргэн кэпсэт — кэргэн (ойох) ыларга кэпсэтии ыыт. ☉ Делать предложение (просить стать женой)
Аҕыйах хонон баран, Ааттаах дьоруо аттанан, Дьахтар-кэргэн кэпсэтэ Налбыһахпыт кэлэн истэ. Күннүк Уурастыырап
[Муударай Куо:] Ыраахтааҕы уола миигин кэргэн кэпсэтэ кэлэн олорор. ҮҮА. Кэргэн таҕыс — кэргэн (ойох) буол. ☉ Выходить замуж
Ымыы оҕобут барахсан, Улаатан, бу кэргэн тахсан, Ыал буоларыгар тиийдэхпит, Олус наһаа үчүгэй! Күннүк Уурастыырап
Нам улууһун киһитигэр кэргэн тахсыбыт. Н. Якутскай. Кэргэн ыл — ойохто (кэргэннэ) ыл. ☉ Жениться
Кэргэн ылбыт эдэр уолу күтүөт буолбут дэһэллэр. Күннүк Уурастыырап
Бу дойдуга төрөөбүт кыыһы кэргэн ылбыта. Н. Якутскай
ср. монг. гэргий ‘жена, супруга’, МНТ гэргэн ‘член семьи’