наардаа I диэн тэн атаах.-аччат. Майа таала хонуутугар …… Наахарабыт дьонноро Наардаһаахтаан кэлэннэр …… Хомуньууһум тутуутугар Хотуулаахтык турбуттар. Н. Степанов

мэтэй диэнтэн арыт
көстүү. Арамаан Хаабыһап дьиэтин диэки хотуулаахтык хааман мэт э л д ь и й д э. П. Аввакумов

сыһ. Дьиксиммиттии, сэрэммиттии (көр, тутун). ☉ Настороженно, осторожно, осмотрительно (смотреть, держаться)
Чөрөлдьүһэр кулгаахтарын Чөрбөлдьүччү туттаннар, Түөрэм үктэл туйахтарын Төгүрүччү уураннар, …… Хотуулаахтык хаамсаллар Косилка соһор аттар. В. Башарин

абаккар диэнтэн хай
аата. Арамаан Хаабыһап ити курдук кэлин тылларын абаккарыы былаастаах этэн-тыынан баран, дьиэтин диэки хотуулаахтык хааман мэтэлдьийдэ. П. Аввакумов
Абаккарыы хаана күүрэн, Чабырҕайбар өтүйэлиир. Р. Баҕатаайыскай

мөккүс диэнтэн дьаһ
туһ. «Көр, учуутал көһүннэҕэ ити!» — Хабырыыс мөккүһүннэрбэт гы на хотуулаахтык көрбөхтөөн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Биһигини мөккүһүннэрбит боппуруоспутун быһааран кулу, эйигин биһиги биир куолаһынан судьуйанан талабыт. А. Герцен ( т ы л б. )

сыһ., кэпс. Эрдээхтик, хорсуннук сорунан туран, хотуулаахтык, күүстээхтик. ☉ Смело, решительно
Эдэр үлэһит үчүгэйэ диэн үлэ саҥа ньымаларын хотоойутук олохтууругар буолар. ДАПССЛОДь. Үлэҕэ ылыллыахтааҕым туһунан хомсомуол уобаластааҕы кэмитиэтиттэн мэктиэ суруктаахпар эрэнэн, дириэктэр кэбиниэтигэр хотоойутук туттан кииртим. «ХС»

I
1.
дапсый диэнтэн хамс. көстүү. Байҕал баала Балла-алла, Күөстүү үллэ, Күллүр күллэ, Чаҕылҕаным дапсылыйда. Дьуон Дьаҥылы
2. көсп. Туох эмэ сэбинэн-сэбиргэлинэн хотуулаахтык охсус; өстөөххүн үлтү сыс. ☉ Храбро сражаться, биться с оружием в руках; уничтожать врага. Биитэр мин, биитэр эн - Биирдэспит кыайдын диэн Дапсылый! Дабылый! П. Ойуунускай
Муҥ-сор ындыылаах Фашист суор кыылын илби дапсылый. Эллэй
II
дапсый диэнтэн хамс
көстүү. Уол хахай курдук хабараан үлүгэрдик хаһыытаан хайа бараат …… чаҕылҕанныы дапсылыйбыт. Софр. Данилов
Кыырайа дапсылыйар Хомпоруун хотой кыыл кынатыгар хатаастаммын сылдьыаҕым! И. Алексеев

сыһ.
1. Баайдыкдуоллук, ньир-бааччы (олор). ☉ Обеспеченно, в достатке, благополучно (жить)
Дьиэттэн дьиэҕэ кэлэн түннүгү тоҥсуйан тобугуратар, кыахтаахтык олороллор дии санаабыт ыалларын олбуордарыгар киирэр, ардыгар дьиэлэригэр да көтөн түһэр. ӨӨККҮ
2. Туох-баар күүскүнэн, хотуулаахтык, үрдүк таһаарыылаахтык (үлэлээ). ☉ Ударно, с высокой производительностью, эффективно (работать)
Бойобуой листоккаҕа Таня туһунан кириитикэ тахсыбыта: «Татьяна Дмитрианова холкуоска бастыҥ ыанньыксыттар кэккэлэригэр үүнэр кыахтаахтык үлэлээн иһэн, хайҕаммытын уйбакка, атын суолунан баран эрэр». М. Доҕордуурап
Наполеон ол батареялар төһө кыахтаахтык үлэлээбиттэрин киниэхэ биллэрэргэ бирикээстээбитэ. Л. Толстой (тылб.)
△ Ситиһиилээхтик, холкутук, кыайыылаахтык. ☉ С большим преимуществом, успешно. [Стручков диэн эдэр бөҕөс] соторутааҕыта Сэргэлээххэ буолбут устудьуоннар күрэхтэһиилэригэр кыахтаахтык бастаабыта. «Саха с.»

туохт.
1. Тугу эмэни оҥор, ханнык эмэ дьарыктаах буол (туһалааҕыттан-туһата суоҕуттан, үлэ буоларыттан-буолбатыттан, тутулуга суох, муҥутуур киэҥ уонна уопсай суолталаах). ☉ Делать что-л., заниматься чем-л., поступать, действовать каким-л. образом, предпринимать что-л. (гл. с предельно широким и общим знач.)
Манна тугу гынаҕын? Уоппускаҕар тугу гынаҕын? Дьиэбэр ону-маны гыныам. Кини тугу гыныан булбат. - Бу сүөһүлэри хайдах гыныахха сөбүй?- Хайдах гыныахпытый, турдуннар ээ,- диир Уйбаан Тылбыыкап. Н. Якутскай
Хайдах эмэ гынан бэһис камера дьонун манна көһөрөн аҕалларгыт. Сибээстэһэргэ олус дөбөҥ буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн:] Билигин тула өттүбүтүгэр бандьыыт хаайан ыган киирэн истэҕинэ, тугу да гыммакка, субу курдук олорон хаалар сатаныа суоҕа. Күндэ
2. Аат тыллартан, даҕааһыннартан, сорох солбуйар ааттартан, ахсаан ааттартан, аат туохтуурдартан, сорох сыһыаттартан дьүһүннүүр, тыаһы үтүктэр тыллартан уонна нуучча тылыттан киирбит туохтуур олохторуттан араас суолталаах туохтуурдары үөскэтэр. ☉ Употребляется в функции служебного глагола, образующего составные глаголы широкого спектра значений от имен существительных, прилагательных, некоторых разрядов местоимений, числительных, причастий, звукоподражательных и образных слов и глагольных основ, заимствованных из русского языка
Хотон иһигэр тыас тыаһа лүһүгүр гынар. Н. Неустроев
Бары көмөлөөтөххүтүнэ, ынахтар сыл тахсар отторун өр гыммат инигит. Далан
Суоҕу булан, баар гынарга, Тиийбэт өттүн дэлэтэргэ, Суола суохха - суол солуурга Дьиҥнээх киһи дьулуһуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Хабырыыс мөккүһүннэрбэт гына хотуулаахтык көрбөхтөөн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ: «Бу маны ыстаан, сон гын», - диэн туох эрэ суппуун курдук халыҥ сон таҥаһын биэрэр. Күндэ
Табаарыһым эрээри, Мөккүрдээнэп, сыыһа гынаҕын. М. Доҕордуурап
Обсерватория олус кыахтаах, бөдөҥ гына былааннанарыттан киһи соһуйуон табыллыбат этэ. В. Яковлев
Ким эмэ эһиэхэ ити курдук гыныҥ диэн сүбэлээбитэ дуо? Д. Таас
Дулҕалаах кытаҕы киирэн мээрэйдээн, алта гына быһа аста. М. Доҕордуурап
Хараҥа буруйдаах, хааннаах фашистары хаһан да бырастыы гыныахпыт суоҕа. Т. Сметанин
Арай ханна эрэ аан аһылларга дылы гыммыта. Н. Заболоцкай
Киһи сөбүлээбэт буоллаҕына, кыраны да тэппи гыммат эбит. «ХС»
тюрк. кыл

I
аат., фольк. Саха норуотун номоҕор кэпсэнэр ханнык эрэ соҕуруу дойдуттан Саха сиригэр кэлэн олохсуйа сылдьыбыт монгуол тыллаах биис ууһун аата (э. ахс. тут-лар). ☉ По якутским преданиям, название монголоязычного племени или рода, прибывшего откуда-то с юга и поселившегося на территории Якутии
Хоро кыыһа хороонноох (тааб.: хараҥаччы; хараҥаччы уйата). Хоролор, бүрээттэр төрүт дойдулара Байкал кэтэҕэр эбит! Багдарыын Сүлбэ
Үһүйээҥҥэ кэпсэнэр хоролор монгуоллуу тыллаахтара билигин топонимикаттан көстөр. «ХС»
◊ Хоро салаҥ (киһи) — тугу да сатаабат, кыайбат (киһи). ☉ Ничего не умеющий, неспособный (человек)
Мэхээлэ бастыҥ уус, Киргиэлэй хоро салаҥ. Амма Аччыгыйа
Хоро салаҥ киһиттэн хара тыа маһа ытыыр. Баал Хабырыыс
Эдэр сааһыгар, хоро салаҥ буолан, сүгэтин наар туора дьон уктаан биэрэллэрэ. В. Иванов. Хоро сирэ (дойдута) — соҕуруу барар көтөрдөр кыстыыр сирдэрэ, соҕурууҥҥу итии дойдулар. ☉ Южные тёплые края, места зимовки перелётных птиц
Хоҥор көтөрдөр Хонуктаабыт сирдэриттэн Хоролорун дойдутугар хоҥнон Субуллан эрэллэр. Саха фольк. Кынаттаах кыылбыт Кытай сириттэн кэлэн кыттыста, Хотоҕойдоох кыылбыт Хоро сириттэн кэлэн холбосто. Саха нар. ыр. II. Хоро табык — бүтүн тириини хатаран, тиирэн оҥоһуллубут табык көрүҥэ. ☉ Растянутая цельная шкура крупного рогатого скота, использующаяся как один из видов музыкального ударного инструмента, табык
[Табыктар] ааттара манныктар: кыырай табык, көй табык, лөкөй табык, кэрэ табык, хоро табык. «ХС». Хоро тойуга — өйдөммөт, биллибэт атын тыл. ☉ Непонятный, неизвестный язык (букв. песня хоро)
Хоро тойуга доҕоор! (өс хоһ.). Хотон кэннигэр Хоро тойуга айманна Сэттэ уоннаах Симэхсин эмээхсин Сүүрэн иһэн Умса баран түстэ. С. Васильев
монг. хоро ‘племя хори’, эвенк. горо ‘даль, далёкий’
II
аат. Көмүлүөк оһох турбатын балаҕан үрдүттэн быган турар өттө; ураата. ☉ Наружная (выступающая над юртой) часть трубы камелька
Сорох дьиэлэр оһохторун хоротуттан тэтэрэ көҕөрөр буруолар субуллаллар. И. Гоголев
Биир да бүтүн олбуор, бүтүн дьиэ суох, арай оһохтор хоролоро эрэ хороһон тураахтыыллар. А. Данилов
Балаҕан үөһэ, оһох кубарыйбыт хоротугар, сылгы чыычааҕа туохтан эрэ айманан, …… чырыптыы олорор. Тулхадыйбат д.
ср. тув. хоорҕа ‘труба’
III
сыһ. Элбэхтик, хотуулаахтык; дэлэйдик. ☉ Много, в большом количестве; обильно
[Байбал:] Мин хааннаах хара көлөһүммүттэн хоро таттаран туһаммытыҥ балай эмэ буолуо. А. Софронов
[Ревизор] …… холбоһук баайбытын хоро таһар Хороонноох аймахтаргын хорҕото сылдьарын Хомолтолоох суол. Р. Баҕатаайыскай
Улуу дойдуну ньүөлсүтэр Уу бөҕө хоро түстэ. В. Чиряев
Айылҕаны алдьатыы — судаарыстыба баайын хоро таһыы курдук ыар буруйга тэҥнэниэхтээх. «ХС»