разг. царство; ханнык эрэ саарыстыбаҕа , ханнык эрэ судаарыстыбаҕа фольк. в некотором царстве, в некотором государстве.

прил. 1. хотоҕойдоох, кынаттаах; пернатое царство хотоҕойдоохтор саарысты-балара; 2. в знач. сущ. пернатые мн. хотоҕойдоохтор, көтөрдөр.

прил. 1. (в сказках) аптаах, дьиктилээх, сөҕүмэрдээх; волшебное царство сөҕүмэрдээх саарыстыба; волшебная палочка аптаах тоһооччук; 2. перен. (чарующий) алыптаах, сөҕүмэр кэрэ; волшебная музыка сөҕүмэр кэрэ музыка.

аат., эргэр. Дойду, туспа дойду. ☉ Чужая сторона, страна. Дыгын тойон эппит: «Хантан сылдьар дьоҥҥутуй?» Маныаха эппиттэр: «Быраантан быстан сылдьар, Ороонтон ойдон сылдьар дьоммут». Саха фольк.
ср. тув. ораан, алт. ороон, бур., монг. орон ‘государство, царство, страна’

аат.
1. Ыраахтааҕы салайар судаарыстыбата. ☉ Государство, управляемое царём, царство
[Былыргы Египеккэ] кыайбыт ыраахтааҕылар кыайтарбыттар бас билэр сирдэрин бэйэлэрин саарыстыбаларыгар холбууллара. КФП БАаДИ
2. кэпс. Туспа дойду, судаарыстыба. ☉ Отдельная страна, государство
Туйгун саарыстыбалар Тус-туһунан тоҕуннулар, Ааттаах саарыстыбалар Аҥыыаҥыы араҕыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үлэһит-бааһынай саарыстыбатын салайбыт, …… өрөгөй санаалаах, өркөнтөлөн тыллаах Ленин өллө. П. Ойуунускай
3. кэпс. Ыраахтааҕы эбэтэр оннук баһылык былааһа, баһылааһына. ☉ Власть, правление царя или власть какой-л. диктатуры
Былыр Күн өллөҕүнэ, «Ыраахтааҕы санаарҕаата» дэһэр Хараҥа сахалар, Хоту Өлүөнэҕэ Сэрии дьылыгар үлэлэһэн, Гитлер саарыстыбатын эстилэр. П. Тулааһынап
К.Г. Неустроев ыраахтааҕы былааһын хараҥа саарыстыбатын сутурҕалыы турбут революционердар эрдэтээҕи көлүөнэ биир саллааттара этэ. П. Филиппов
△ көсп. Ким, туох эмэ толору баһылыыр, көрөр-истэр сирэ. ☉ Место, сфера господствования кого-чего-л.
Дьиэ иһэ бүтүннүү — маама саарыстыбата. Амма Аччыгыйа
4. кэпс. Дьон санаатыгар баар туох эмэ туспа ураты дойду, эйгэ. ☉ Какой-л. особый мир, существующий только в сознании людей (напр., о небесах, рае, о мире злых духов)
Айыы тойон таҥара Аныгы саарыстыбатыгар Айыылаах кулутун аҕыннын! Амиин! А. Софронов
Аарыма чарапаахыны Миинэн ыллаан дьиэрэтэ Сырдык уу саарыстыбаны Таро көрө киирбитэ. И. Гоголев
Андаҕайабын, сымыйанан этэр күннээх буоллахпына, сырдык дууһабын халлаан саарыстыбата туппатыгар. Н. Павлов
5. көсп. Туох эмэ аҥаардастыы олохсуйбут уопсастыбаннай олоҕо эбэтэр аҥаардастыы туттуллар, наһаа мустубут сирэ, эйгэтэ. ☉ Сфера, место, где господствуют какие-л. порядки, явления, царство чего-л. [Балыксыт:] Оо, көмүстэриэм! Көҥүл үйэ сырдык саарыстыбатыгар, дьоллоох олох үрдүк туонатыгар дьолгут-соргугут улааттын! П
Ойуунускай. Онтон ыла уйгу-быйаҥ олохтоох саҥа дьоллоох саарыстыба үөскээбитэ үһү. И. Данилов
Сыыппара саарыстыбатын кистэлэҥ үүттэрин-ааннарын арыйа сатаан, сылаа-элээ сөрөммүтэ буолаарай ол аламаҕай харахтарга? С. Федотов
6. көсп. Туох эмэ биир суол туспа айылҕалаах ханыыта бүтүннүү. ☉ Вся совокупность видов, составляющих какую-л. область окружающей природы, царство (напр., о растительном или животном мире). Үүнээйи саарыстыбата. Харамайдар саарыстыбалара
□ Секвойя — үүнээйи саарыстыбатын биир саамай баараҕайа. ДьДьДь
Саха сирэ — мутукчалаах тыа, тайҕа саарыстыбата. ОЛ ПА
△ Киһи аймах бүттүүнэ. ☉ Человечество в целом
Киһини төрүөҕүттэн иитии уонна бүөбэйдээн улаатыннарыы — ийэ дьыалата. Ийэлэр киһи аймах кэрэ саарыстыбатыгар хайдахха дылы үрдүк үтүөлээххитий! А. Олбинскай

аат., эргэр. Ойуун кыырарыгар былаайаҕынан охсон тыаһатар тэрилэ (ис өттүгэр тимир быарыктаах, аарыктаах, хоболоох буолар - ойуун айанныыр атын курдук өйдөбүллээх). ☉ Шаманский бубен (яйцевидной формы, с железной крестовиной (см. быарык) на внутренней стороне, увешивается колокольчиками и побрякушками (см. аарык 1), служит шаману конем, когда тот отправляется в царство духов)
[Сэгэйэр ойуун] дьааһыйталаан баран дьарыл былаайаҕынан дүҥүрүн үстэ дөрүн-дөрүн охсор. Л. Попов
[Ойуун] дүҥүрүн охсон, арҕаһын хамсатан, кыаһааннарын тыаһатан кутуран барар. Эрилик Эристиин. Ойуун кылырҕас кыаһаана, дирбийэр дүҥүрэ, олбу эмэгэтэ өйбөр хатанан хаалбыттар. В. Протодьяконов
тюрк. түҥүр, монг. дүҥүр

даҕ. Сир диэки өттүнээҕи, намыһах өттүнээҕи. ☉ Находящийся ближе к земле, нижний. Аллараа мутук. Өрүс аллараа өттө
□ Эн аллараа орону ыл
Миэстэбитин атастаһыах. Амма Аччыгыйа
Аллараа алаас иһигэр дьахтар ынаҕы сайдыыр саҥата иһилиннэ. Н. Неустроев
Балык аллараа харчынан түһэн дьэрэлийэн сытар илими көрөн дьулайан, бугуйан турар дьүһүнэ эбит. Н. Заболоцкай
Үөһээ уостарыттан Үстүүтэ уурастылар, Аллараа уостарыттан Алталыыта сылластылар. П. Ойуунускай
Иван Алексеевич Степанов оҕонньор хаар маҥан баттахтаах, аллараа сэҥийэтиттэн таҥнары намылыйбыт муус маҥан бытыктаах оҕонньор этэ. Н. Заболоцкай
♦ Аллараа (алын) сыҥаах буол сөбүлээб. — ким эмэ тылын кытта аҥаардастыы сөбүлэһэн, эбиилик буолан, тэптэрэн биэр (үксүгэр мөккүөргэ). ☉ Поддакивать, подпевать кому-л. (напр., одному из спорящих — и тем раздувать спор)
[Кууһума:] Аллараа сыҥаах буолан көмөлөһүмэ, доҕоор, эн да көмөтө суох бэйэтэ да сөбүн булан кэпсэтээ ини. А.Софронов. Тойоттор кытахтарын уһугар кинилэргэ мэлдьи илин-кэлин түһэр, аллараа сыҥаах буолар үстүөрт «мааны» саллааттар олорсубуттара. «ХС». Аллараа бөҕө фольк. — Аллараа дойдуга олорор, Орто дойду дьонугар араас алдьархайы оҥорор күүстэр уопсай хомуур ааттара. ☉ Общее собирательное имя обитателей Нижнего мира, постоянно приносящих беды, несчастья обитателям Среднего мира (напр., людям)
Аллараа бөҕө ааттаахтара, Аймаммытынан, антах-бэттэх буоллулар. П. Ойуунускай
Аллараа бөҕө анабыла Амырыынын эбитин!.. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аллараа бөҕө анабыллаах Алдьархайыгар ананан, мин сордоох Орто дойдуга төрөөммүн Бурхаан доҕордонон Муҥу тэлэйбиппин. С. Зверев. Аллараа дойду фольк., миф. — кэлтэгэй ыйдаах, кэрис-борук күннээх, барбатах мунду миинин курдук бадыа-бүдүө дойду (Орто дойдуга утары). ☉ Нижний мир, подземный мир, антипод Среднему миру, обиталище злых духов (как говорится в олонхо, «с щербатой луной, сумрачным солнцем, как жидкая карасиная уха, мрачно-мутная страна, царство полумрака»)
Үөһээ дойдуга Үөгүлэрэ билиннэ, Аллараа дойдуга Айдааннара иһилиннэ. П. Ойуунускай
Аллараа дойду Аркыыбатын арыйбыт, Орто дойду Укааһын олохтообут, Үүс-аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы оҕонньор Эбитим буоллар Сир ийэ иэниттэн Сэрии диэни суох гыныам этэ. С. Васильев
Аллараа саҥата-үөһээ көр үөһээ саҥата-аллараа. Оһолломмут уолчаан үөһээ саҥата — аллараа, аллараа саҥата-үөһээ буола сытара, киһи эрэ уута көтүөх курдуга. Тумарча

1. даҕ., кэпс. Быһый. ☉ Быстроногий, быстрый (в беге)
   Барахсан атахтаах сылгы этэ, уһунугар үчүгэйэ, тэппит атаҕын кубулуппат сүүрүк. «ХС»
   Кулун бастаан утаа эрэ кыайан сүүрбэт, хонноҕо аһыллан, тыыллан сүүрдэҕинэ, бука, атахтаах ахан буолуохтаах. М. Чооруоһап
   «Аттар да, Дьөгүөрэ Ньукулаайабыс, бэйэҥ билэрин курдук, атахтаах соҕустар», — диир Курчугуунап. «ХС»
2. аат суолт. Хаамар, сүүрэр кыахтаах ким эмэ. ☉ Тот, кто способен ходить, бегать
   Торопуун уола кэлиэҕиттэн ыла, аанын атахтаах атыллаабат буолла, аһыырбыт суох диэн эрэрэ эмээхсинэ мааҕын. Болот Боотур
   Куһаҕан өлүү буолбут сириттэн Атахтаах барыта куотар. И. Гоголев. Ырыаһыт манна буолбут, кылыыһыт манна буолбут, ыстаҥаһыт манна буолбут, — тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт. Саха фольк.
   ♦ Атахтаах оҥорбот — сүүрэн тулуппат. ☉ Он легко побеждает кого-л. в беге
   Бөрө онтон сылгылар куоппуттарыттан эр ылан, сонно тута кэннилэриттэн түһүнэн кэбиспитэ, атахтаах оҥорботоҕо, биир улахан арбадай такымыгар түспүтэ. Р. Кулаковскай
   Буулур ат субуруһа олорор түөрт нэһилиэк бастыҥнарын атахтаах оҥорботох сылгы. Н. Босиков
   Ол оннугар эмиэ бу дистанцияҕа Мэҥэ Хаҥалас Чыычааҕа аммалар Тумулларын уонна чурапчылар Буурҕаларын атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   Икки атахтаах көр икки атах. Үүт баар эбит икки атахтаахха өлбөт мэҥэ уута, үрүҥ илгэ, тыын уһатааччы, күүс эбээччи. П. Ойуунускай
   Ол бириэмэҕэ икки атахтаах, босхо бастаах бороҥ урааҥхай суоҕа эбитэ үһү. Саха сэһ. I
   Үөрэх, билии суоҕуттан ордук икки атахтаахха туох ночоот, сор, түҥнэри кыраныы баар буолуой? Суорун Омоллоон
   Тэҥн. иэҕэйэр икки атахтаах. Илиилээх-атахтаах оҥорбото көр илиилээх-атахтаах. Биир дойдулаахпыт Г. Христофоров Бурятия кэскиллээх бөҕөһүн Б. Цыдыповы олох илиилээх-атахтаах оҥорбот. «ЭК»
   Опыттаах маастар Николай Рожин Читаттан кэлбит М. Шарафуллины илиилээх-атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   Иэҕэйэр икки атахтаах көр икки атах. Ый аҥаарын быһа күүппүттэрэ да, сискэ иэҕэйэр икки атахтаах баар сибикитэ биллибэтэҕэ. Н. Босиков
   Эйиэхэ эрэ тыл баар буоллаҕай? Иэҕэйэр икки атахтаах бары тыллаах. С. Ефремов. Сүүрэр атахтаах — түөрт атахтаах кыыл барыта. ☉ Все четвероногое царство, весь четвероногий мир
   Сүүрэр атахтаах ыраахтааҕыта — хахай кыыл. Амма Аччыгыйа
   Кылааннаах түүлээххин Кыыбаҕаҕа ылларыма, Сүүрэр атахтааххын Сүдүрүүҥҥэ оҕустарыма. П. Ойуунускай
   Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас — барыта тиллэн, бары-барыта хамсаан, күүттэриилээх хотугу сайын кэлиитигэр үөрэн эрдэҕэ дии. Н. Павлов
   Түөрт атахтаах көр сүүрэр атахтаах. Бэл түөрт атахтаах бүдүрүйэр. Баал Хабырыыс
   Оттон түөрт атахтаахтан Ордук чулууларын, Көй салгын көбүөрүнэтин Көрбүт дьоллоохторун Тойук гынан туойар Тоҕо сатамматый? И. Чаҕылҕан. Чэпчэки атахтаах — түргэн сырыылаах, түргэн атахтаах. ☉ Быстроногий, быстроходный, резвый
   Лэгиэн олус чэпчэки атахтаах күөх буулур аттаммыта. Н. Босиков. Ыарахан атахтаах — 1) киһи кэлэрин абааһы көрөн, ыарыһах бэргиир, кыра оҕо ыалдьар диэн кими эмэ сөбүлээбэккэ этии. ☉ Неодобрительное выражение в отношении человека, который своим посещением вызывает у больного обострение, а у маленького ребенка — болезнь (букв. с тяжелой ногой)
   Бэҕэһээ Ньолоох уола кэлэригэр бэргээн буорайа сыспыта. Күтүр өстөөх ыарахан атахтаах эбит, ол иһин бэйэтэ даҕаны туох аанньа киһи баарай. А. Софронов; 2) кыра аайы хамнаабат, улахан хамнаһы, соболоҥу көрдүүр (киһи). ☉ Тяжелый на подъем, требующий большую мзду за свою услугу (человек)
   «Баардаах киһи, эмтэттэрэн абыраныа этэ. Ыарахан соҕус атахтаах киһи буолуо, бука», — диэн баран, Сүөдэр биэлсэри дьиэтигэр ыҥырда. Амма Аччыгыйа

аат. Кынаттаах, араас өҥнөөх түүлээх, икки атахтаах, тумустаах, тоноҕостоох харамай. ☉ Птица
Көтөр сымыыта. Көтөр бииһэ. Көтөрдөр көтөллөр. — Көтөр түспэтэх маһа суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох (өс ном.). Бытархай көтөр Бырдьыгынас буолла, Кыра көтөр Кырдьыгынас буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Лэглээриннэр билигин оччо хоргуйбаттар, иэдьэгэй, кииһилэ астаахтар, куобаҕы, көтөрү бултууллар, хатыҥ үөһэ чэйдэрэ эмиэ дэлэй. Амма Аччыгыйа
[Моонньоҕон] бэйэтэ да сэрэх, тэһии көтөр. Н. Заболоцкай
♦ Көтөр кынатым (кынаппыт) — олус дьорҕоот, хоһуун, эрэбиллээх киһим (дьон эрэнэр, тирэх буолар дьонун хайҕаан этэр көһөр олук сороҕо). ☉ Отважные, ловкие, знающие и верные люди из народа (букв. это мои (наши) летающие крылья)
[Охоноон:] Махсыыннаах Былатыан биһиги күөн туттар күндү ыччаттарбыт: көрөр харахтарбыт, көтөр кынаттарбыт этилэр. Софр. Данилов
[Түүнүкү Көстөкүүн:] Бэрдэриминэ, [арыгыны] көтөр кынаппытыгар, сүүрэр атахпытыгар... Эрилик Эристиин
◊ Айан көтөрдөрө — күһүн ичигэс дойдуга көтөр көтөрдөр. ☉ Перелетные птицы
Ууну, харалдьыгы булбатах айан көтөрдөрө, ол хара хоту [харалдьык] туһаайан, дьиэлэр турбаларын үрдүнэн сыыйбытынан барбыттара. Н. Заболоцкай
Кустар, хаастар, туруйа, хараҥаччы, өрт турааҕа, кэҕэ, скворец, соловей — айан көтөрдөрө. КЗА АҮө
Көтөр аал көр аал II. Будулҕан туманы көтөр аал ытыйар, Буурҕаны быһыта уотунан сапсыйар. П. Ойуунускай
Оройбунан курулаан, Оноҕостуу дьурулаан, Күлүмүрдүү-күлүмүрдүү, Көтөр ааллар көтөллөр. Л. Попов
Күүрээннээх мотуордаах көтөр аал түүннэри түрбүйэн айанныыр. Күннүк Уурастыырап
Хотой кыылга холоонноох, Мохсоҕол кыылга мосуоннаах Модун көтөр ааллар Улуу куорат үрдүнэн Уһуура сылдьар буолар эбиттэр. С. Зверев
Көтөр баһаара көр баһаар I. Сайыҥҥы кылгас кэмҥэ манна үгүс уу көтөрдөрө кэлэннэр, үрдүк очуос таастаах биэрэктэргэ олохсуйаллар, көтөр баһаардарын үөскэтэллэр. КВА МГ. Көтөр быта зоол. — көтөргө үөскүүр, ньуолах түүтүн сиир быт. ☉ Бескрылое насекомое, паразитирующее на птицах, пухоед. Көтөр иитээччи — көтөрү иитэргэ идэтийбит киһи. ☉ Птицевод. Эдьиийим көтөр иитээччинэн үлэлиир. Көтөрү иитии — көтөрү тыа хаһаайыстыбатын салаатын быһыытынан үөскэтии. ☉ Птицеводство. Көтөрү иитиигэ билигин улахан болҕомто ууруллар. Көтөр кынаттаах — көтөр бииһэ бүтүннүүтэ (кыыллартан, сүүрэр атахтаахтартан арааран этиигэ). ☉ Пернатое царство
Чуумпуран, сөҥөн турбут салгын устун көтөр кынаттаах эҥин эриэккэс куолаһа кэлэн кутулла, хойдо турда. Н. Заболоцкай
Туох барыта аналынан буолуохтаах: көтөр кынаттаах — көттүн, сүүрэр атахтаах — сүүрдүн! А. Сыромятникова
Биһиги урут хотойу, көтөр кынаттаах бииһин барытын даҕаны ордугургуурбут — барахсаттар, күөх халлааҥҥа көҥүл дайан эрдэхтэрэ кэрэтин! Н. Габышев. Кыстыыр көтөрдөр — күһүн соҕуруу дойдуларга барбат, кыһыннары баар олохтоох көтөрдөр. ☉ Зимующие (местные) птицы
Кыстыыр көтөрдөр биһигиттэн ичигэс дойдуларга барбаттар. Кинилэр мастар уонна талахтар үнүгэстэринэн, сиэмэлэринэн, астарынан аһылыктаналлар, киһи олорор сиригэр аһылыгы булуналлар. КЗА АҮө
Мас көтөрө көр мас. — Мас көтөрүн, тыа булдун дьиҥнээх киин саарыстыбата манна баар эбит. Амма Аччыгыйа
Куобах син баар буолсу, Мас көтөрө да баардыҥы. Далан
Ахсаана суох мас көтөрдөрө: улар, куртуйах, бочугурас, хабдьы кыһыннары-сайыннары үөрдүүр. И. Данилов
Тыа көтөрө көр мас көтөрө. Өлүөнэҕэ төрөөбүтүттэн Киргил үөрэн, бэл, күн ахсын Тыа көтөрүн, кыылын түмэн Барабаанныыр үөрүү маршын. И. Гоголев. Тыҥырахтаах көтөр — сиэмэх көтөр. ☉ Хищная птица
Кус дабыдалларын төрдүттэн тыҥырахтаах көтөр кытаахтаабыт суолларын булла, хаантан чопчулаһа силимнэспит түүлэри сэрэнэн ырыҥалаата. Т. Сметанин. Уу көтөрө — ууга түһэр көтөр. ☉ Водоплавающая дичь
Уу көтөрүнэн саха кийиит дьахтарын өйтөн сүппэт дьикти кэрэ көрүҥүн айан таһаарар. Л. Попов
Балыкка туу уонна куйуур, уу көтөрүгэр тиргэ, куобахха сохсо уонна тэптиргэлээх туһах, мас көтөрүгэр эмиэ туһах... У. Нуолур