прил. циркульнай, циркуль; циркульная игла циркуль иннэтэ; # циркульная пила циркульнай эрбии.

1) черта, граница; куорат чэрчитэ граница города, городская черта; 2) циркуль (плотничий); болуотунньук чэрчитэ плотничий циркуль.

сов. что 1. (соединить, свести вплотную) ыпсар, ыпсыһыннар, кэлимсэлээ; сомкнуть ножки циркуля циркуль атахтарын ыпсар; 2. воен., спорт, ыпсыһыннар; отряд сомкнул строй этэрээт стройун ьгпсыһыннарда; 3. перен. (создать взаимную связь) түм, күүһү холбоо; сомкнём теснее свой ряды бэйэбит кэккэбитин ыга түмүөҕүҥ; 4. (закрыть) ыпсар, сим, сап; сомкнуть глаза хараххын сим; # не сомкнуть глаз хараххын симимэ (кыратык да утуйума).

аат.
1. Туох эмэ иэнин эргийэ барар бүтэй сурааһын; туох эмэ сабардамын, дьайар эйгэтин иһэ. ☉ Черта, граница чего-л.; пространственные рамки чего-л.
Чээлэй күөх отунан саба үүммүт чэрчи ортотугар тустан бачыгыратыһа сылдьар баабый быччыҥнардаах бөҕөстөр хаалбыттар. НЕ ТАО
Тустар сир чэрчитин иһигэр көбүөргэ (кытыытыгар да, ортотугар да буоллун) хаһан баҕарар бэйэҕин сэрэхтээхтик тутун. АГГ ХТ
Кини биһигини толкуйдуурга үөрэтэрэ итиэннэ официальнай бырагыраама чэрчитин быдан тас өттүгэр тахсара. «Кыым»
2. Төгүрүк сурааһыны оҥорорго аналлаах атахтаах суруйар тэрил. ☉ Инструмент для вычерчивания окружностей и измерения длины на чертежах, циркуль
Чэрчи. Циркуль. Эргимтэни суруйар ачаах инструмент. АНК ТСТЗС
ср. алт. чертик ‘орнамент’

1м. 1. (циркуля и т. п.) атыы; 2. (двери, окна и т. п.) атыы, аһаҕас.

1. хаамп диэнтэн хай. аата. Кинилэр хаамыыларын улам бытаардан, хамначчыттар дьиэлэригэр чугаһаатылар. М. Доҕордуурап
   Хотуурдаах Тайыыла барахсан түргэн хаамыынан дэгэлдьийэн, алааһы ортотунан хайа тэлэн тахсара адьас субу баарга дылы эбээт! А. Бэрияк
2. Киһи биир хардыытыгар тэҥнэһэр уста кээмэйэ. ☉ Мера длины, равная одному шагу
   Чанчыгар соҕотох кураайы тииттээх үрдүк тумулу сүүсчэкэ хаамыы уҥа өттүнэн халты таҕыста. Амма Аччыгыйа
   Хобороос Кыһалҕаттан аҕыйах хаамыыны тэйэ хаамта уонна күөмэйин оҥостордуу сөтөллүмэхтээтэ. И. Гоголев
   Сүүсчэкэ атыл хаамыыны барарбын кытта, арай иннибэр ыарҕа быыһыгар хаар үрдэ толбоннуран көһүннэ. Болот Боотур
   Слепцов кылыйан ити туоһу биир хаамыы кэриҥинэн аһара түспүтэ. СВГ СБ
3. көсп. Туох эмэ төһө түргэнник баран иһиитэ, тиэмпэтэ. ☉ Ход, процесс чего-л., темп
   Холкуос бэрэссэдээтэлэ от хомуурун хаамыытын туһунан Ананийы кытта киирэн сүбэлэһэн тахсар. М. Доҕордуурап
   Кэлиҥҥи кэмҥэ олох хаамыыта түргэтээн, элбэх уларыйыылар буолуталаатылар. «Кыым»
   Бары билэбит ээ, күн-дьыл хаамыыта хойутаабат уонна уларыйбат, урукку кэмигэр хатыланан иһэр. ЯВВ КЭКТ
4. саахымат., дуобат. Саахымат фигуратын, ньыкааны атын хонууга сыҕарытыы, көһөрүү. ☉ Ход (в шахматах, шашках)
   Дуобаттан илиигин араардаххына эрэ хаамыы ааҕыллар. КМЕ ДХА
   ♦ Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта көр алтах
   Атыыр оҕус алтаҕа, Хат дьахтар хаамыыта Ханнык бөрүкү буолуой? Хааһахтыы үҥкүрүйэн истэ, Баҕарахтыы сыылан истэ. А-ИМН ОЫЭБЫ. Быт хаамыыта көр быт. Бадараана бэрт буолан быт хаамыытынан айаннаан, киэһэ нэһиилэ дьиэлэрин булбуттара. Кутуйах хаамыытынан — кыһыҥҥы күн сыыйа бытааннык уһуурун бэлиэтиир кээмэй (быһа холоон, кыһын күн уонна түүн тэҥнэһэр кэмэ бүтүөҕүттэн Ороһуоспаҕа диэри кэм). ☉ Мера времени, равная незначительному отрезку, на который ежедневно удлиняется световой день (приблизительно от дня зимнего равноденствия до Рождества Христова — букв. мышиным шагом)
   Тохсунньу чугаһыгар күн кутуйах хаамыытынан уһуур, Ороһуоспаҕа оһох төрдө сырдыыр диэн буолар. КНЗ ОО
   Күнэ-дьыла тохтообукка дылы буолла, күнүһэ син ааһар, түүнэ кутуйах хаамыытынан сыҕарыйар. «ХС»
   Хаас хаамыыта көр хаас I. Эһиги «хаас хаамыыта» диэн тугун билбэккит буолуо, ол — эписиэр саллааты накаастыыр биир ньымата. «ХС»
   ◊ Кэтэһэр хаамыы көр кэтэс. Саахымат оонньуурга кэтэһэр хаамыы диэн баар буолар. Сиик хаамыыта — иистэнэргэ сиик барар, оҥоһуллуохтаах сирэ. ☉ Линия шва
   Сиик хаамыыта, охторуута биир тэҥ буоларын ситиһэ сатаан, иннэ суолун бастаан бүргэһинэн үүттээн бэриллиэхтээх. «ХС»
   Сиик хаамыытын, төгүрүк оһуор сурааһынын туоска бэлиэтииргэ икки атаҕар иннэлээх циркуль туттуллар. ГПП ТО
   Хаалыктаах хаамыы көр хаалык. Майа сэлиэнньэтигэр хаалыктаах хаамыы кулуубун чилиэннэрэ Герой Ф.Г. Попов сквериттэн Кыайыы монуменыгар диэри эрчимнээхтик хаамтылар. «Эркээйи». Билигин хаалыктаах хаамыы өрөспүүбүлүкэбитигэр киэҥник тарҕанна. «Саха с.». Хаамыы эһэтэ кэпс. — арҕаҕар киирбэккэ сылдьар, торҕоннообут эһэ. ☉ Медведь-шатун
   Ити кэнниттэн кэпсэтии хаамыы эһэтин тула эргийбэхтээн ааста. Н. Заболоцкай