послелог, упр. осн. п. что касается; кинигэ чааһыттан тугу да ылбатым что касается книг, то я ничего не взял; спорт чааһыттан тэйдим что касается спорта, то я отвык.

I час; время; хас чаас буолла ? сколько времени?, который час?; аттанар чаас буолла наступило время отъезда; чааһы чааһынан күүттүм я ждал целыми часами.
II 1. 1) часть, части, деталь, детали; массыына чаастара части машины; чаһы чаастара детали часов; 2) доля, часть; ити кини чааһа это его доля; 3) уст. участь, доля; чааспыт итинник такова наша участь; 2. послелог в отношении, что касается; бэйэм чааһым итини билбэппин что касается меня, то я этого не знаю # саҥа чааһа грам. части речи.

аат. Оҥоһуллар үлэ кээмэйэ: киһи биир чааска үлэлээһинэ. ☉ Человеко-час
Инчэҕэй маһынан оҥоһуллубут …… муостаны хаттаан тэлгэтэргэ 6179 киһи-чаас ороскуоттанар. «Кыым»
Поточнай лиинньийэнэн биир тонна бурдугу ыраастыырга 0,8 киһичаас …… ороскуоттанар. «Кыым»

аат.
1. Кимиэхэ эмэ тиксибит баай-дуол, тиксибит ирээт. ☉ Доставшаяся часть, доля наследства
Өлүүгүн-чааскын харай, сүөһүлэргин дьаһай. Болот Боотур
Суордар уол туһаҕын тыыппаттар. «Бэйи, билигин кинини буулаамыахха, булка абылаттын, киниттэн кэнники син биир өлүүбүтүн-чааспытын ылыахпыт», — диэн хаһаана саныыллар быһыылаах. «ХС»
2. Киһи анала, ыйааҕа. ☉ Доля, участь, судьба человека
Өлүүҥ-чааһыҥ баар буолуо, эн урукку да ойоххун, үчүгэй аҕай дьахтары, араараары гынаҕын ээ. Эрилик Эристиин
Кини биир саха өлүүтүгэр-чааһыгар тиксиэхтээх, күчүмэҕэйдэри көрсүбүт, өлөр-өлүүнү үгүстэ өҥөйбүт бэйэтэ, хата, баттаҕа маҥхайа, сэбэрэтэ хамсаан көрө илик. Ф. Софронов
«Иккиэйэх киһи өлүүтэ-чааһа, дьоло кыракый, кэмчи буоллаҕа…» – диэн быһаарда Пётр уонна сүлэ олорор кырсатын оргууй сыҕарыччы аста. А. Сыромятникова

I
1. аат. Алта уон мүнүүтэҕэ тэҥнэһэр бириэмэ кээмэйэ. ☉ Промежуток времени в 60 минут, час
Айаммытыгар кэлэ-бара үс чаастан ордуга суох буоларбыт буолуо. Р. Кулаковскай
[Бадин:] Аны биир чааһынан бараллар. С. Ефремов
Аҕыйах чааһынан биир кыра дэриэбинэҕэ тиийэн кэллэ. Дж. Родари (тылб.)
△ Чаһы бириэмэ хаамыытын сыыппаранан көрдөрүүтэ. ☉ Обозначение времени при количественном или порядковом числительном, час
Начаалынньык аҕыс чааска хонтуоратыгар кэлиэ. Н. Якутскай
Түүн үс-түөрт чаас буолла. Н. Габышев
Москваҕа сэттэ чаас буолбутун тыллаан, «Север» репродуктор үс төгүл …… тыҥкынаан ылла. М. Доҕордуурап
2. үрд. Кэм, бириэмэ (туох эмэ саҕаланыытын эбэтэр бүтэрин этэргэ). ☉ Пора, время (наступления или существования чего-л.)
Туох-ханнык кэмнээх-чаастаах, Кэхтэр да, тиллэр да кэрдиистээх. Саха фольк. Түрмэ иһигэр хааллан сыппыт дьон, босхолонор чаастара чугаһаабытын билэн, сэргэхсийэ, чөрбөҥнөһө түстүлэр. П. Филиппов
3. Тугу эмэ гынарга анаммыт бириэмэ (хол., сынньалаҥ кэмин этэргэ). ☉ Время, предназначенное для чего-л. (напр., для отдыха)
Мунньах ыҥырыылаах чааһа чугаһыыр. Н. Якутскай
Салгыҥҥа дьаарбайар чаастара быһыллыбыта. П. Филиппов
◊ Кылаас чааһа калька. — оскуолаҕа биир кылааска үөрэнэр оҕолор кылаастарын салайааччытын кытары сүбэ мунньахтара. ☉ Классный час. Оҕолор, барымаҥ, кылаас чааһа буолар
□ Бүтэһик кылаас чааһыгар дьиэҕэ «Мин баҕа санааларым» диэн үлэни өйтөн суруйан аҕалбыттара. «Сэмсэ». Өлөр чаас — ким эмэ өлөр, суох буолар бириэмэтэ, кэмэ кэлиитэ. ☉ Время наступления смерти, ухода из жизни, смертный час
[Бассабыык] Өйдөөтө өлөр чааһын, Хараҕа ууланна. Эллэй
О, бүттүҥ эн, Иосиф Коган, Өлөр чааһыҥ уолдьаста. Күн Дьирибинэ
[Сергей Тихонович] аҕа табаарыһыттан өлөр чааһа ыган кэлбитин кистиэн баҕарбатаҕа. Н. Габышев
Тиһэх чаас көр тиһэх I. Төрөөбүт дойдутуттан арахсар тиһэх чааһыгар бу орто дойдуга төрөөн Томсон туох үчүгэйи көрбүтүн була сатыыр. Н. Якутскай
Туппут үрүҥ сибэккини Эн оҕоҥ тиһэх чааһыгар. Баал Хабырыыс. Үлэ чааһа — тэрилтэ үлэһиттэрин үлэлиир бириэмэлэрэ (үксүгэр сарсыарда тоҕустан чаастан киэһэ алтаҕа чааска диэри). ☉ Рабочее время (обычно с девяти часов утра до шести часов вечера)
Биирдэ үлэ чааһа бүтүүтэ ааҥҥа түбэсиһэн дорооболоспуттара. Н. Лугинов
Сотору үлэ чааһа бүтэн, дьиэлээтэ. М. Попов
Үлэ чааһа букатын эрдэттэн саҕаланар. Н. Ефремов
Чаас аҥаара көр аҥаар. Чаас аҥаарын кэриҥинэн Аким Романович быраһаайдаһан …… айаҥҥа туруммута. Н. Заболоцкай
[Михаил:] Кэлбэтэхтэринэ аны чаас аҥаарынан уһугуннарыам. С. Ефремов
Массыына чаас аҥаарын кэриҥэ сэндэҥэ бэс тыа иһинэн айаннаабытын кэннэ …… Таллан өрүс бу мэндээрэ түстэ. С. Никифоров
II
аат.
1. Туох эмэ өлүүскэтэ, сорҕото. ☉ Часть, деталь чего-л.
Арамаан маҥнайгы чааһа бэлэм. Сыыһа, таба сыаналаан Үөрдүүй, таптыыр көлүөнэм. И. Гоголев
Бэриллибит тиэкиһи чаастарга араарыҥ. ПНЕ СТ
Турку бары чааһа хатыҥ мастан таҥыллар. Хомус Уйбаан
2. Ким эмэ туохха эмэ (хол., нэһилиэстибэҕэ) анал өлүүтэ, туох эмэ сыалайтан киниэхэ анаммыт сорҕото. ☉ Часть, доля кого-л. в чём-л. (напр., в наследстве)
Отут сүөһүнү, ол иһигэр биир бастыҥ атыыры чаас аныыр. Суорун Омоллоон
[Бороскуобуйа] дьиҥэ, үлэлээбитин, баайы иитиспитин быһыытынан чаас ылыахтааҕа. А. Сыромятникова
Ол нөҥүө күнүгэр оҕонньор уолуттан арахсан, чаас сүөһүтүн ылан, …… аччыгый уолун аахха көһөн таҥкынаан тиийбит. А. Бэрияк
3. байыан. Аармыйа көрүҥнэриттэн биир туспа биирдэмэ (хол., пехота). ☉ Отдельная войсковая единица (напр., пехота)
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ арҕаа боруоҥҥа артиллерийскай чааска сулууспалаабыта. Н. Якутскай
Сахаттан биһиги чааспытыгар Николаев эрэ биһикки хааллыбыт. Т. Сметанин
Чааскыттан сурук кэллэ дуо? С. Никифоров
4. көсп. Ыйаах, дьылҕа. ☉ Участь, доля (человека)
Аҕал, аҕал мин дууһабар Ааттаах хатан ыстаалгын, Дьылҕам чымаан чааһыгар Тостубат аналланыахпын. И. Гоголев
Үөскэппит Үөһээ Айыы, Миэхэҕэ киһи курдук, Киһи буолар чааста ыйан биэр. Күн Дьирибинэ
◊ Саҥа чаастара көр саҥа I
Тыллары саҥа чаастарынан наардаан суруйуҥ. ПНЕ СТ
Тыллар суолталарынан тустуспа бөлөхтөргө арахсаллар. Ол бөлөхтөр саҥа чаастара дэнэллэр. КИИ СТ-2
Саппаас чаас көр саппаас. Саппаас чааһы сопхуостар үллэстэн баран сорохтор курулаан сытыараллар, сорохтор туохтара да суох буолан сылы быһа умналаһан тахсаллар. Далан
Саппаас чаас сороҕо оройуон тэрилтэлэриттэн, холкуостартан, уустук уонна сэдэх өттө куораттан көстүөх курдуга. В. Титов
Мин өйүүн саппаас чаас ыла куораттыыбын. «ХС»

n. hour [<Russ. час]