аат., зоол. Үксүн сыылан эбэтэр истэрин сиринэн соһон сыҕарыйар харамайдар (хол., эриэн үөн, харахадьыыл, чарапаахы). ☉ Пресмыкающиеся
Сыылааччылар — хонуу хордалаахтара. Аҥаардас тыҥаларынан эрэ тыыналлар, тириилэрэ кураанах. ББЕ З
Хордалаахтарга …… сыылааччылары (күлгэрилэри, моҕойдору, чарапаахыны, харахадьыылы), көтөрдөрү уонна кыылы-сүөлү киллэрэллэр. ББЕ З

аат. Саха сиригэр балачча киэҥник тарҕаммыт бороҥ өҥнөөх, уһун кутуруктаах, биэстэн уон биэскэ диэри сэнтимиэтир уһуннаах сыылар харамай, сиппит оҕону төрөтөн ууһуур күлгэри көрүҥэ. ☉ Ящерица живородящая
1892 сыллаахха Аргентинаҕа хаһыы бириэмэтигэр …… мегатерия диэн тыймыыт өлүгүн алта миэтэрэ дириҥтэн булбуттара. ЭБЭДьА
Хордалаахтарга, ланцетниктан ураты, балыктары, уу-хонуу харамайдарын (баҕаны, тыймыыты уо. д. а.), сыылааччылары (күлгэрилэри, моҕойдору, чарапаахыны, крокодилы), көтөрдөрү уонна кыылы-сүөлү киллэрэллэр. ББЕ З
Өрөһөлөнөн сытар хаппыт сэбирдэхтэртэн тыймыыт хачыгыраан түспүтэ. Р. Тагор (тылб.)

1. утуй диэнтэн хай. аата. Утуйар кэм иннинэ утуйуу буолла. Амма Аччыгыйа
   Тото аһаат, тута утуйуу Саха киһитин үгэһэ. Дьуон Дьаҥылы
   Утуйуу — оҕо улаатарыгар, оҕо ньиэрбэтэ сынньанарыгар олус улахан суолталаах. Дьиэ к.
2. Сорох харамайдар утуйар курдук таалан, дөйүөрэн хаалыылара. ☉ Спячка (у нек-рых животных), залегание в спячку
   [Саас] уһун кыһыҥҥы утуйууттан эһэ уһуктар. Кини арҕаҕыттан охто ырыган тахсар. КЗА АҮө
   Сайын саҥатыгар, үүнээйи курааннаан хаттаҕына, чарапаахылар хороон хасталлар уонна сайыҥҥы утуйууларыгар иһийэллэр. ББЕ З

аат.
1. Ыраахтааҕы салайар судаарыстыбата. ☉ Государство, управляемое царём, царство
[Былыргы Египеккэ] кыайбыт ыраахтааҕылар кыайтарбыттар бас билэр сирдэрин бэйэлэрин саарыстыбаларыгар холбууллара. КФП БАаДИ
2. кэпс. Туспа дойду, судаарыстыба. ☉ Отдельная страна, государство
Туйгун саарыстыбалар Тус-туһунан тоҕуннулар, Ааттаах саарыстыбалар Аҥыыаҥыы араҕыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үлэһит-бааһынай саарыстыбатын салайбыт, …… өрөгөй санаалаах, өркөнтөлөн тыллаах Ленин өллө. П. Ойуунускай
3. кэпс. Ыраахтааҕы эбэтэр оннук баһылык былааһа, баһылааһына. ☉ Власть, правление царя или власть какой-л. диктатуры
Былыр Күн өллөҕүнэ, «Ыраахтааҕы санаарҕаата» дэһэр Хараҥа сахалар, Хоту Өлүөнэҕэ Сэрии дьылыгар үлэлэһэн, Гитлер саарыстыбатын эстилэр. П. Тулааһынап
К.Г. Неустроев ыраахтааҕы былааһын хараҥа саарыстыбатын сутурҕалыы турбут революционердар эрдэтээҕи көлүөнэ биир саллааттара этэ. П. Филиппов
△ көсп. Ким, туох эмэ толору баһылыыр, көрөр-истэр сирэ. ☉ Место, сфера господствования кого-чего-л.
Дьиэ иһэ бүтүннүү — маама саарыстыбата. Амма Аччыгыйа
4. кэпс. Дьон санаатыгар баар туох эмэ туспа ураты дойду, эйгэ. ☉ Какой-л. особый мир, существующий только в сознании людей (напр., о небесах, рае, о мире злых духов)
Айыы тойон таҥара Аныгы саарыстыбатыгар Айыылаах кулутун аҕыннын! Амиин! А. Софронов
Аарыма чарапаахыны Миинэн ыллаан дьиэрэтэ Сырдык уу саарыстыбаны Таро көрө киирбитэ. И. Гоголев
Андаҕайабын, сымыйанан этэр күннээх буоллахпына, сырдык дууһабын халлаан саарыстыбата туппатыгар. Н. Павлов
5. көсп. Туох эмэ аҥаардастыы олохсуйбут уопсастыбаннай олоҕо эбэтэр аҥаардастыы туттуллар, наһаа мустубут сирэ, эйгэтэ. ☉ Сфера, место, где господствуют какие-л. порядки, явления, царство чего-л. [Балыксыт:] Оо, көмүстэриэм! Көҥүл үйэ сырдык саарыстыбатыгар, дьоллоох олох үрдүк туонатыгар дьолгут-соргугут улааттын! П
Ойуунускай. Онтон ыла уйгу-быйаҥ олохтоох саҥа дьоллоох саарыстыба үөскээбитэ үһү. И. Данилов
Сыыппара саарыстыбатын кистэлэҥ үүттэрин-ааннарын арыйа сатаан, сылаа-элээ сөрөммүтэ буолаарай ол аламаҕай харахтарга? С. Федотов
6. көсп. Туох эмэ биир суол туспа айылҕалаах ханыыта бүтүннүү. ☉ Вся совокупность видов, составляющих какую-л. область окружающей природы, царство (напр., о растительном или животном мире). Үүнээйи саарыстыбата. Харамайдар саарыстыбалара
□ Секвойя — үүнээйи саарыстыбатын биир саамай баараҕайа. ДьДьДь
Саха сирэ — мутукчалаах тыа, тайҕа саарыстыбата. ОЛ ПА
△ Киһи аймах бүттүүнэ. ☉ Человечество в целом
Киһини төрүөҕүттэн иитии уонна бүөбэйдээн улаатыннарыы — ийэ дьыалата. Ийэлэр киһи аймах кэрэ саарыстыбатыгар хайдахха дылы үрдүк үтүөлээххитий! А. Олбинскай