тыаһы үт. туохт.
1. Тимири тимиргэ охсор курдук биир кэм хатан тыаһы таһаар, оннук тыаһаа. ☉ Производить пронзительно звонкий, резкий металлический звук (напр., ударом одного металлического предмета о другой)
Чаҥыйан-чаҥыйан, Көмүстэн, алтантан Дьиктиттэн дьиктини Айара дьэ кини. Эллэй
2. көсп. Таҥалайгынан таҥсыйар курдук саҥар (хол., хотойу, мохсоҕолу этэргэ). ☉ Издавать прерывистые горловые звуки, клекотать (напр., об орле и нек-рых других птицах семейства ястребиных, соколиных)
Эмискэ мохсоҕол чаҥыйда, Уордаахтык, суостаахтык саҥарда. С. Данилов
Аппаларга бөрө онолуйар, Хотой үөрэ үөһэ чаҥыйар. «ХС»
3. көсп. Хатан, чуор куоласкынан саҥар, хаһыытаа. ☉ Говорить, кричать высоким, пронзительно звонким голосом
Тобук [киһи аата] Кыра Хабырыыс кэннигэр туран, этэр кэҕэ курдук чаҥыйа турда. Эрилик Эристиин
Ону уола, ис хоһоонун соччо өйдөөбөтөр да, түргэнник ылынар, ааҕан чаҥыйан олорор. Сиэн Чолбодук

I
1. аат., эргэр.
1. Алтан уонна хорҕолдьун холбуу уһаарыллыбыт былааһыга, боруонса. ☉ Сплав меди и олова, бронза
Чаҥынан оҥоһуллубут симэх. ПЭК СЯЯ
Чаҥ курдук харахтара дьону барытын куруук сиилиир, элэктиир курдуктар. Амма Аччыгыйа. Чаҥынан дьэрэкээн түһэриллибит чаппараахтаах. Н. Игнатьев
2. Алтан уонна үрүҥ көмүс холбуу уһаарыллыбыт өлбөөркөй араҕас өҥнөөх былааһыга, буолускай. ☉ Бледно-жёлтый сплав меди с небольшой добавкой серебра, нейзильбер
Көмүс буолбатах, чаҥ эбээт. ПЭК СЯЯ
2. даҕ. суолт. Чаҥынан, алтанынан оҥоһуллубут. ☉ Медный, бронзовый. Чаҥ киэргэл. Чаҥ болот
ср. др.-тюрк. чаҥ ‘колокольчик; литавры’, кит. цин-тонг ‘бронза (крепкая медь)’
II
тыаһы үт. т. Тимири тимиргэ охсуолуур курдук хатан тыас. ☉ Подражание гулкому звуку, возникающему при ударе одного металлического предмета о другой. «Чаҥ-чаҥ» диэн тугу эрэ охсор тыас иһиллэр
ср. др.-тюрк. саҥ ‘колокольчик; литавры’, кит. чжэн ‘гонг; литавры’
III
көр чэҥ
Атаҕар Адаар чаҥ адаҕалаах Кырдьаҕас Моруос оҕонньор өндөҥнөөтө. С. Васильев
Ыстапаан чаҥтан халтарыйан ууга олоро түстэ. «ХС». 2004 сыллаахха систэр, хайалар чаҥнара ирэннэр сир үрдүнэн сүүрүгүрэннэр Өлүөнэ уута хатылаан чычаарбатаҕа. КМП ДЬБ
ср. монг. цанг ‘изморозь, иней’, ног. сенъ ‘льдина’

биирдэм тыас туохт. Тимири күүскэ охсор курдук хатан тыаһы таһаар. ☉ Произвести гулкий звук ударом одного металлического предмета о другой
Бу куугунаан-куугунаан, биирдэ тиийэн, аттаах киһи Тимир Чаҥкый аартык айаҕар чаҥ гына түстэ. ПЭК ОНЛЯ III

чаҥ гын диэнтэн дьаһ
туһ. Уус өтүйэнэн кыстыгын охсон чаҥ гыннарда. ЯРС

1. даҕ.
2. Мээнэҕэ тулхадыйбат, алдьаммат бөҕө, бигэ-таҕа. ☉ Прочный, крепкий (напр., о материале)
   Барыта лип-лап, чиҥ-чаҥ, тугу оҥорбутуҥ таас эркин буолан дьэндэйэн иһэр. Н. Лугинов
   Чиҥ-чаҥ бэйэлээх үрдүк кырыыһалаах, соппулуот олбуордаах дьиэтин диэки аа-дьуо алтахтыы турдаҕа үһү. «ХС». Былыргы улахан баайдар дьиэлэрэ таһыттан көрөргө олус дьулааннаах, барыта чиҥ-чаҥ курдук буолар. «Саха с.»
3. көсп. Кытаанах, эрэбиллээх, халбаҥнаабат. ☉ Непоколебимый, сильный, уверенный
   Мин санаабар, ханнык баҕарар омук, бастаан бэйэтин тылын үчүгэйдик билэн баран, атыны үөрэттэҕинэ, чиҥ-чаҥ билиилэниэх тустаах. С. Данилов
   Кинини олус аҕыйах саҥалаах, чиҥчаҥ киһи дииллэр. А. Бэрияк
   Хабыас кэнники тылларын дьону соруйа үөрэммит чиҥ-чаҥ куолаһынан кыайан төлөрүтүллүбэт курдук бигэтик этэн баран, аны кэпсэтии бүттэ диэбиттии туран кэллэ. Ф. Захаров
   Коля дьиэҕэ-уокка чиҥ-чаҥ саҥалаах, сөҥ аҕай киһи, бу сырыыга тылыттан-өһүттэн матта. Ф. Софронов
4. сыһ. суолт. Кытаанахтык, олохтоохтук, бигэтик. ☉ Уверенно, решительно
   Кини сирэйин суостаахтык тутта санаата, куолаһын чиҥэтэн чиҥ-чаҥ кэпсэтэргэ сорунна. Н. Габышев
   Марш муусукатыгар сөп түбэһиннэрэн, чиҥчаҥ үктэнэн, …… өрөспүүбүлүкэ знамятын …… күөрэччи тутан киирбиттэрэ. ВС ҮҮДь
   ср. якут., уйг. чиҥ ‘крепкий’, якут. чаҥ ‘бронза’, кит. цинтонг ‘бронза’

тыаһы үт. т. Тимир тимиргэ охсуллар тыаһын үтүктүү. ☉ Подражание звукам, возникающим при ударе металлических предметов друг о друга, «дзинь-дзинь». Уус балтата чыҥ-чаҥ тыаһаата
ср. хак. сынъ-санъ ‘динь-динь (звукоподражание звону)’

тыаһы үт. туохт. Тохтообокко, күүстээхтик тимир тимиргэ охсуллар тыаһын таһаар (хол., уустары этэргэ). ☉ Безостановочно производить сильный шум от ударов металлических предметов друг о друга (напр., о кузнецах)
Улуу балта уһуктан Уһанар тыаһа, Чыычаах ырыатын баһыйан, Чыҥыйан-чаҥыйан ыраатта. С. Васильев
Дүлүҥнэр дүлүҥ үрдүгэр түһэр бүтэҥи дорҕоонноох тыастара, тимири тимиргэ саайан чыҥыйар-чаҥыйар тыас, …… бу барыта холбоһон Өргөннөөххө өрөгөйдөөх үйэ үллэр-түллэр дохсун бааллырыытын тыаһынан-ууһунан буолбута. Эрилик Эристиин

I уст. бронза || бронзовый; чаҥ киэргэл бронзовые украшения.
II подр. звуку, возникающему при ударе металла о металл; уус өтүйэнэн кыстыгын охсон чаҥ гыннарда кузнец ударил молотком по наковальне.

алюминий.