разг. делать что-л. четвёртый раз; ынахтаргын түөртээ = подоить коров четвёртый раз; түөртүүр ыам время дополнительного удоя коров (около четырёх часов дня).

четвёртый; төрдүс кылаас үөрэнээччилэрэ ученики четвёртого класса; мин уочаракка төрдүс этим я на очереди был четвёртым; биһиги спортсменнарбыт көҕүтүһүүгэ төрдүс миэстэ буолбуттар наши спортсмены в соревнованиях оказались на четвёртом месте.

аат. Нэдиэлэ төрдүс күнэ. ☉ Четвёртый день недели, четверг
Муус устар биир күнэ, чэппиэр. Софр. Данилов
Чэппиэр күн түүн үөһүн саҕана, бу суол тоҕойугар кэлэҥҥин улаханнык иһиирээр. ПНО
Селиванов чэппиэргэ барбыт. Л. Толстой (тылб.)

аат. Урут сахаларга: сайын ынаҕы күҥҥэ биэстэ ыыр саҕана төрдүс ыам. ☉ В старину у якутов: четвёртый удой в летний период, когда коров доили пять раз в день
Күнүскүбүтүн ыан баран кээлтим, түөртүүрбэр барыах буолтум. Н. Неустроев
Чэ, бука, бүгүн түөртүүр икки киэһээ ынах икки ардыгар илдьээр. Суорун Омоллоон
Ийэбинээн титииккэ түөртүүр ынахпытын ыы сырыттыбыт. «Чолбон»
◊ Киэһээҥҥи түөртүүр — төрдүс ыам (сайынын күнүс түөрт чаас саҕана). ☉ Четвёртый удой (около четырёх часов дня — в летний период). Киэһээҥҥи түөртүүргэ диэри дьэдьэннии таҕыста
□ Киэһээҥҥи түөртүүр саҕана, маҕаһыын айаҕар мустан турар дьон саҥалара ньамалаһа түстэ. В. Титов. Сарсыардааҥҥы түөртүүр — иккис ыам (сарсыарда уон чаас саҕана). ☉ Второй удой (около десяти часов утра — в летний период). Кыргыттар күлсэ-күлсэ сарсыардааҥҥы түөртүүрдэригэр тахсан иһэллэрин көрүстэ. Түөртүүр аһылык кэпс. – күнүскү уонна киэһээҥҥи аһылык икки ардынааҕы аһыыр кэм (күнүс түөрт чаас саҕана). ☉ Время еды между обедом и ужином (в четыре часа дня). Биһиги дьоммутугар тыаҕа таҕыстахпытына, эбэбит түөртүүр аһылыкка күөрчэх ытыйааччы. Түөртүүр омурҕан көр омурҕан. Түөртүүр омурҕан саҕана төннөн кэлэр инибит

туохт.
1. Ынаҕы төрдүс ыамнаа. ☉ Проводить четвёртый удой. Ынахтарын түөртүүрдүүллэрэ чугаһаабыт
□ Маҕааччыйам үүтэ бэлиэр быһа түһэн тардан эрэр, мантан инньэ киһи түөртүүрдээн эҥин эрэйдэниэ суох. М. Тимофеев
«Киэһэ, хойутаатахпына, ынаххытын түөртүүрдээриҥ», – диэбитэ ийэлэрэ. ПК Х
2. кэпс. Эбиэттэн киэһэ түөрт саҕана чэйдээн ыл, аһаа; ол саҕана омурҕаннаан ыл (от үлэтин кэмигэр). ☉ Есть, перекусывать около четырёх часов дня; делать перерыв около четырёх часов дня (во время сенокоса)
«Чэйиҥ, түөртүүрдүөххэйиҥ», – диэтэ ийэлэрэ. «ХС»

запаздывать, задерживаться; түөртүүрбүт өҥүрээтэ четвёртая дойка (коров) у нас задержалась, мы запоздали с четвёртой дойкой (коров) # еҥүрээбит оҕо поздний ребёнок, последыш.

аат. Остуол оонньуута: биир хаамыска кэрдиистээх буолар. Ыытааччы хаамыскалары үөһэ быраҕар, оонньооччу дьон хабан ылыахтаахтар, кимиэхэ кэрдиистээх түбэспит, ол саҕалыыр. Бастакы оонньооччу биэс хаамысканы уҥа ытыһыгар тутар. Биирин үөһэ, түөрдүн остуолга ыһа быраҕаат, үөһэ бырахпыт хаамыскатын хабар. Онтон биир хаамысканы үөһэ быраҕар, атыттары хамсаппакка эрэ остуолтан биири ылаат, үөһэ бырахпытын хабар. Хаалбыттарын биирдиилээн остуолтан хомуйар, бырахпыт хаамыскатын олорго холбуу уҥа ытыһыгар хабан иһэр. Итинник биир хаамысканы үөһэ быраҕа-быраҕа, атыттарын ыһа быраҕаат – иккиһигэр остуолтан иккини биирдэ, үсүһүгэр – бастаан биири, онтон үһү биирдэ, төрдүһүгэр – түөрдү бииргэ холбуу хабар, бэсиһигэр – биирдии хаамысканы остуолга субуруччу уурар, онтон барыларын биирдэ сотон ылар. Алтыс арааһа – атын оонньооччу ыйбыт хабарга мэһэйдээх хаамыскатын хамсаппакка эрэ үһүөннэрин бииргэ, онтон ыйыллыбыт хаамысканы халбыйан ылар. Сэттис арааһа – остуол улаханнык тыаһыар диэри тоҥсуйан түөрт хаамысканы биирдэ хомуйар. Ахсыһыгар оонньооччу хаҥас илиитин сөмүйэтин орто тарбаҕын үөһэ токуруччу тутан баран сүктэрэр. Орто тарбах уонна тойон эрбэх төбөлөрүнэн остуолга тайанар, хаамыскаларын барытын уҥа илиитигэр ылар. Илиитин тиэрэ тутан, хаҥас харытын аннынан уган илиитин нөҥүө остуолга ыһар. Оонньооччулар мэһэйдээх хаамысканы ыйаллар, ону таарыйбакка эрэ, бэһис хаамысканы хаба-хаба, атыттары биир-биир тарбахтарын быыһынан таһаарар, бүтэһигинэн – ыйыллыбыт хаамысканы. Ити курдук аҕыс төгүл сыыспакка оонньообут кыайар, хаамысканы мүччү туппут, ыйыллыбыты таарыйбыт сынньанар. ☉ Настольная игра «камешки»: играют пятью кубиками, один из которых имеет отметину
Сначала выбирают первого игрока: ведущий берёт кубики и подбрасывает вверх, а игроки должны ловить их, кому попадёт кубик с делением (отметиной), тот начинает игру. Первый игрок берёт в правую ладонь пять кубиков и подбрасывает кубик с отметиной вверх, остальные четыре рассыпает на стол и ловит подкинутый. Каждый раз игрок должен подбросить вверх кубик с отметиной и, перед тем как поймать его на лету, подобрать со стола остальные кубики разными приёмами: по одному — в первый раз; по два – во второй раз; вначале один, затем остальные три одновременно – в третий раз; сразу все четыре кубика – в четвёртый раз. Пятый приём: подбросив кубик с отметиной, игрок выстраивает остальные кубики по одному в ряд, затем при повторном подбрасывании подбирает их все разом. Шестой приём: игроки указывают любой кубик, а играющий должен подбирать остальные сразу, не задевая его, а последним должен взять указанный кубик. Седьмой приём: подбирает все четыре кубика со стуком. Восьмой приём: левой рукой игрок делает «ворота», расставляя на столе большой и средний пальцы, а правую, держа в ладонях все кубики, просовывает под запястье левой руки и бросает на стол четыре кубика. Игроки указывают любой кубик — не задевая его, играющий каждый раз поочерёдно выталкивает другие кубики правой рукой через «ворота» во время полёта пятого кубика, последним пропускает через «ворота» указанный кубик. Победителем считается тот, кто сделает восемь приёмов без ошибок, если игрок ошибётся или уронит кубик, то ход переходит к другому игроку. Ыаллаах, учууталлаах буола оонньууллар, хабылык, хаамыска хабаллар эбэтэр олорон эрэ остуоруйалаһаллар. И. Сысолятин
Сынньалаҥҥа хабылык, хаамыска, дуобат курдук оонньууларга элбэх киһи кыттар буолла. «Кыым»
Саҥа оонньооччу хаамыскалары бэйэтэ остуолга тэлгэтэ уурар. ВПК СОо

1. один; биир күн один день; биир төгүл а) один раз; б) однажды; түөрт гыммыт биирэ одна четвёртая, четверть; аҕыс гыммыт биирэ одна восьмая, восьмушка; уолбут биирэ нашему сыну годик; биир ылбайы сэттэтэ уоппукка дылы погов. всё равно, что одного малька на семь частей делить; 2. единый, одинаковый; биир форма единая форма; биир санаа единомыслие; кинилэр таҥастара биир у них одинаковая одежда; биир хааннар родные, родственники (букв. единокровные) # биир-биэс диэбэккэ или биир-биэс кэпсэтиитэ суох беспрекословно, без всяких разговоров; биир тылынан эттэххэ одним словом, короче говоря; биир тылынан эттэххэ ити барыта сыыһа оҥоһуллубут короче говоря, всё это сделано неверно; биир үксүн во многом, большей частью; итэҕэстэр бааллара биир үксүн итинэн быһаарыллар наличие недостатков во многом объясняется этим; син биир всё равно.