прил. чинчиллибэтэх, үөрэтиллэн билиллэ илик; неразведанные недра үөрэтиллэн билиллэ илик сир аннынааҕы баайдар.

даҕ. Үрдүк, үрдээн көстөр. ☉ Высокий, возвышенный
Онтон мин Эн киппэ эркиннэрдээх, Өндөл өһүөлэрдээх, Охсуу оҥоһуулаах Уоруккар киирэбин. Л. Попов
Кыра өндөл тахсыыга хас да киһи өлө сыталлара. Н. Якутскай
Хочо кытыытынааҕы өндөл сирдэр чинчиллибэккэ хаалбыттар. Тумарча
◊ Өндөл халлаан — үрдүк халлаан. ☉ Высокое небо
Витя тохтуу түһэр. Сүгэһэрин көннөрүнэр, ол туран, өрө көрбүтэ: үрдүк өндөл халлааҥҥа сулус бөҕө сандаарбыт, суол-иис быыгынаабыт. Н. Заболоцкай
Афоня иннигэр уһулу ойон тахсан, өндөл халлааны харбаһа үөрбэлии өрө үүнэн турар чочумаас тааһы одуулаһа истэ. С. Никифоров
Мин, өндөл халлааҥҥа өрө үүммүт үөрбэ таастары одуулаһа-одуулаһа, аргыый хааман иһэбин. «ХС»
ср. монг. өндүз ‘высокий’, бур. үндэр ‘высокий’

1. чинчилээ диэнтэн бэй. туһ. Эргэ сиидэс ырбаахытын устан, көхсүгэр төһө хараҕа тиийиэҕинэн [хотуна маһынан кырбаабытын] чинчилэнэн көрдө. Эрилик Эристиин
   Түөһүн туттан сүрэҕин чинчилэнэр, үөһэ уһуутуур, куттала өссө да ааспатах быһыыта биллэр. «ХС»
2. Туох эмэ буолуохтааҕа эбэтэр буолбута эрдэттэн сибикилэнэн, биллэн бар. ☉ Предполагаться (напр., по каким-л. признакам); намечаться, планироваться; проявиться, стать явным (напр., о внутреннем состоянии)
   Ити аата бу хотон өрөмүөнэ эмиэ бүгүн бүтэр чинчилэммит. Далан
   Халлаан дьыбарсыйбыт, бу түүн улаханнык хаһыҥныыр чинчилэммит. Болот Боотур
   Сорох сирдэргэ аһыҥа өрө туруох курдук чинчилиннэ. «Кыым»
   Алыыны тыатын саҕатынан кыйарыгар сылайбыт чинчилэннэ. «ХС»

аат., эргэр.
1. Кыра мастары холбоон эбэтэр суон дүлүҥү хаһан оҥоһуллубут тугу эмэ (хол., күһүн хаһаас балыгы) кутар эбэтэр угар бүтэй үрүттээх оҥоһук, хоппо. ☉ Большой деревянный короб, расколотая и выдолбленная колода, жёлоб для укладки чего-л. [Мундуну] холбоҕо кутан, лыыба оҥороллоро. К. Уткин
Кыһын тоҥмутун кэннэ холбону көтүрэн, тула хайыҥын ыллахтарына аһа бэйэтэ эрэ хаалар, ону икки киһи эрбиир эрбиитинэн бысталаан баран оҕус, ат сыарҕатыгар тиэйэн таһаллар. С. Маисов
Холбо оҥорон эппит сорҕотун манна хаалларар буоллубут, сорҕотун бэрэмэдэйбитигэр уктубут. Кэпсээннэр
2. Улахан мастары эбэтэр суон дүлүҥү хаһан оҥоһуллубут бүтэйдии сабыллар, үрүттэнэр уонна тимир уобуруччуларынан туттарыллар хоруоп. ☉ Гроб из очень толстых досок или же колода, выдолбленная из толстого дерева, куда клали покойника и вновь заделывали образовавшееся широкое отверстие крышкой, которая укреплялась двумя железными обручами
Баһыыкка оҕонньор биир киһилиин, саҥа оҥоһуллубут араҥас атаҕар холбону ууран, үрдүкү туорай маһын түһэрэллэр. Суорун Омоллоон
Иван холбону эргийэ сылдьан көрдө. Кимнээх эрэ буоллулар? Сэмээр Баһылай
Тоҕус уон биир хонуктаах үлэ түмүгэр Өлөөн өрүс Алакит уонна Күүрэ диэн салааларын икки ардыгар уон аҕыс араҥас уонна холбо чинчиллибиттэрэ. ЭБЭДьА
Баай хара тиити охторон, кини төрдүн хайытан бараннар, хаһан, өлбүт киһи холботун бэлэмнээбиттэр. «Чолбон»
◊ Холбо күрдьэх — хоппо күрдьэх диэн курдук (көр күрдьэх)
Күннэтэ аҕыс уон сэнтимиэтирдээх мууһу көйөн уонунан ойбону алларар. Онтон күөл былыыгын холбо күрдьэҕинэн хостуур. «Кыым»
Кыыһыран, холбо күрдьэх саҕа уһун ньолбуһах сирэйэ ахсынньы ый алтыс эргэтигэр күн кытара тахсан эрэрин курдук буолбут. Н. Якутскай. Холбо хоруоп көр холбо
2
Хаһан көрбүтүм, чахчы киһи көмүүтэ эбит. Сахалыы холбо мас хоруоптаах. «Кыым»
ср. эвенк. колбо ‘лабаз; гроб’, бур. хоорпо ‘короб’

с. 1. эбир, толбон, туһахта; корова с белым пятном на лбу үрүҥ туһахталаах ынах; 2. бээтинэ; выводить пятна бээтинэ-лэри ыраастаа; 3. перен. хара мэҥ; пятно позора саат хара мэҥэ; белое пятно икки атах үктэнэ илик сирэ, ыраас сир (географический картаҕа чинчиллэ илик сир).'