аат., эргэр.
1. Былыргы сахаларга кыргыһыы үөрэҕин ылыммыт бөҕө киһи эбэтэр сэрии бөҕөһө. ☉ У древних якутов: человек большой физической силы, обладающий также воинской выучкой, воин, витязь
Сахалар кыргыс үөрэҕэр үөрэтэн бүтүүлэригэр боотурдарыгар ойуунунан илбис иҥэртэрэллэр. Далан. Омоҕой уобараһыгар Эллэй уобараһа утары турар. Өскөтүн Омоҕой аатыгар аҕа ууһун баһылыга буоларын бэлиэтиир «баай» диэн эбиллэр буоллаҕына, Эллэй «боотур» (буойун, бухатыыр) дэнэр. Саха сэһ. I. Уоллара иккитэ, кыыстара биирэ буолла. Бу уолларын аата «Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрүөбүт тиити төргүү мутугунан холобурдаах тэбэр Тураҕас аттаах Дьулуруйар Ньургун Боотур» диэн ааттаах бухатыыр төрүөн сытар. Ньургун Боотур
2. даҕ. суолт. Боотурга дьүөрэлээх күүстээх-күдэхтээх, боотурга сөптөөх. ☉ Обладающий качествами боотура, соответствующий боотуру
[Чинчиһит] бу оҕону үчүгэйдик иитиҥ, бу оҕоттон боотур киһи тахсыыһы диэтэҕинэ, оччоҕо кистээн иитэллэр. Саха сэһ. I

аат.
1. Булду суоллаан эккирэтэр эбэтэр суолга сирдиир дьоҕурдаах ким-туох эмэ. ☉ Кто-л., выслеживающий зверя по следам или опытный в распознавании пути, следопыт
Суолдьуттарынан сытыы буолуохтара диэн, Сур бөрөлөрүн суксурутта. Нор. ырыаһ. Суолдьут ыттар, сүүрүк табалар, дьэллик кулуттар киниэхэ бааллар. Болот Боотур. Билигин ыттар араас боруодалара баар буоллулар: харабыллар, булчуттар, көлүүр ыттара, суолдьуттар, тэллэх ыттара о. д. а. ББЕ З
2. Тугу эмэ көрдүүрүнэн дьарыктанар, көрдөөн булар киһи. ☉ Тот, кто занимается поисками, разведкой чего-л. (напр., месторождений полезных ископаемых)
Геолог — таас суолдьута. И. Данилов
Муннуларыгар сыттаах курдук ол мындыр сонордьуттар, булугас суолдьуттар [геологтар] хорҕолдьун бу манна хорҕойдо диэн быһаччы ыйан биэрэллэр. С. Федотов
♦ Кыһыл суолдьут истор. — урукку ааспыты, өлбүт буойуннары көрдөһөр-ирдэһэр чинчиһит. ☉ Тот, кто занимается поисками следов прошедших событий, героев прошлого и т. д., следопыт
Прокопий Иванович бэйэтин кыһыл суолдьутунан ааттанара уонна, кырдьык, архыыпка үлэлии сылдьан, элбэх байыаннай мемуардары ааҕан уонна араас дьону кытта суруйсан, урут биллэ илиги элбэҕи билбитэ, арылла илиги элбэҕи арыйбыта. «Кыым»
Кыһыл суолдьуттар үлэлэрэ сэрии инбэлииттэригэр уонна сэриигэ өлбүт буойуннар кэргэттэригэр көмөлөһүү, өлбүт саллааттар уҥуохтарын көрүү-истии этэ. «Кыым»
◊ Суолдьут сулус — ким-туох эмэ сайдар хайысхатын быһаарар, ыйан биэрэр ким-туох эмэ. ☉ Путеводная звезда
Галя, эн үлэ киһитэҕин. Үлэ киһитэ — чулуу герой, бастыҥ майаак, суолдьут сулус. БТУоТ
Хараҥаҕа хаайтардахха Киирбэт күн буолан тыгар, Туманнаахха муннахха Суолдьут сулус буолан кыыһар — Чулуу доҕор сүрэҕэ, Доҕор ыраас сүрэҕэ. И. Гоголев
Чэ, кытаатыҥ, ырыаҕыт курдук, эһиэхэ умнуллубат онус кылааскыт суолдьут сулус буоллун. В. Протодьяконов

аат.
1. Киһи, хамныыр харамай атаҕын хаптаҕайын алын өттө, үктэнэр, тирэнэр сирэ. ☉ Стопа ног, конечностей у человека, животных
Сыгынньах уллуҥахтарын тохсунньу хаара хаарыйарын кытта төттөрү киирэ оҕуста. Амма Аччыгыйа
Хадьымалга уллуҥахпын кычыгылата, атах сыгынньах оргууй чөм-чөм үктэтэлээн хаамарбын олус да таптыыбын. Далан
Эһэлэр тарбахтарын төбөтүгэр буолбакка, бүтүн уллуҥахтарыгар үктэнэллэр. ББЕ З
Эбисийээнэлэр бигиир уорганнарынан тарбахтара, түүтэ суох ытыстара уонна уллуҥахтара буолаллар. ББЕ З
2
көр уллуҥ. [Оҕо] этэрбэстэрин уллуҥаҕа умайан тэллэйэн хаалбыт. Суорун Омоллоон
Тротуар тааһын сылааһа бачыыҥка уллуҥаҕын курдат биллэргэ дылы. Софр. Данилов
Ойуулаах сарыы тирэҥсэтин уллуҥаҕа хас атыллаатаҕын ахсын туртаҥнаан көстөр. СҮК
3. Туох эмэ (хол., иһит) түгэҕэ. ☉ Дно (напр., посуды). Саар ыаҕас уллуҥаҕа үйэтигэр куурбат үһү (тааб.: мурун). Уллуҥаҕа суох сири чабычах баар үһү (тааб.: кыһыах). Манньыат курдук маарыннаах Уйгул төгүрүк уллуҥахтаах, Кустук курдук оһуордаах [матаар иһит]. С. Зверев
[Клим:] Бурдукпут бүтэн эрэр эбит дуу? [Одуор:] Аччаабыт этэ, иһиппит уллуҥаҕынан эрэ хаалбыт этэ. Суорун Омоллоон
4. Сахалыы уста кээмэйэ: киһи атаҕын үктэнэр сирин саҕа. ☉ Якутская мера длины, равная длине стопы человека
Ол сырҕаннар киэптэрэ-таһаалара да ураты, соҕотох тириилэрин устатын кэмнээн көрдөххө, тоҕус уллуҥахтан итэҕэһэ суох буолар эбит. Н. Заболоцкай
Салаа үрүйэни өрө икки уллуҥах кэтитэ киэҥ чигдитийбит орох суол оҥойор. ЕВН КТ
♦ Тастан киирбит таас уллуҥах көр таас I
«Аны манна дьиэм-уотум да суох, ааһан иһэр айан киһитэбин, тастан киирбит таас уллуҥахпын...» — дии саныыр. «ХС»
Таһыттан киирбит таас ытыс, туораттан киирбит туос уллуҥах көр таас I. Лобуох, кырдьаҕас киһи, санаатыгар, одунчалар бары, ол иһигэр Өтөгөр уонна Кылар даҕаны, таһыттан киирбит таас ытыстар, туораттан кэлбит туос уллуҥахтар этилэр. Күннүк Уурастыырап
Түүн (түүҥҥү) сырыылаах түүлээх уллуҥах көр сырыылаах II. [Манчаары:] Түүн сырыылаах Түүлээх уллуҥах Түрүлүүр түөкүн да аатырбытым иһин Аһынар сүрэхтээхпин, Амарах майгылаахпын, Уйаҕас сүрэхтээхпин, Оргуйар хааннаахпын. Эрилик Эристиин
Чахчы ыксаабыт, кыпчыйтарбыт эрэ киһи торбоһу сиир буолуохтаах! Биитэр түүҥҥү сырыылаах түүлээх уллуҥах сиэҕэ. Багдарыын Сүлбэ
Түүлээх уллуҥах көр түүлээх. [Ньургун Боотур:] Көр даа бу!!! Көр даа бу!!! Көрөллөөр-көрбөттөөр!!! Түүлээх уллуҥах, Түптүр үтүгэн түөкүнэ, Буор сирэй, Бурҕалдьы сото! П. Ойуунускай. Уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут — туохтан эмэ аһара үөр, өрө көтөҕүлүн. ☉ соотв. не чуять под собой земли (ног) (от восторга — букв. ступни его не чувствуют земли, глаза его не видят неба). Оҕом үөрүүтүттэн уллуҥаҕа сири билбэт буолбут, хараҕа халлааны билбэт буолбут. Уллуҥаҕа хараарар — түргэнник сүүрэн хаалар, куотар. ☉ соотв. только пятки сверкают у кого-л. [Буурҕахолорук түстэ] Сүргүйэр сүүстээхтэрим, Сүүрэр сүргүөхтээхтэрим, Улуһа түһээт, Уллуҥахтара хараарда. П. Ойуунускай
Уллуҥаҕын көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан, сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар аҕаан көр аҕаа. Кытаанах [сир аата], этэргэ дылы, уллуҥах көлөһүнүн сүүскэ аҕаан, сүүс көлөһүнүн уллуҥахха аҕаан киһи үлэтэ тиллэр сирэ. Далан
[Маарыйа — Манчаарыга:] Тукаам, аҕаҥ бокуонньук өлбүтүн кэннэ, тулаайах хаалан, муҥу-таҥы көрөн, сүүһүм көлөһүнүн уллуҥахпар аҕаан, уллуҥаҕым көлөһүнүн сүүспэр аҕаан, бачча киһи-хара гынным буолбаат. В. Протодьяконов. Уллуҥах да устата (халбарыйыма, сыҕарыйыма) — биир да хардыы. ☉ соотв. ни на шаг, ни на пядь
Өстөөх төһө да ытыалаатын — уллуҥах да устата халбарыйыахпыт суоҕа. НАГ ЯРФС II. Уллуҥах усталааҕынан (устатынан) уларый, хаптаһын быыстааҕынан халбарый этногр. — ойуун ыарыһаҕы эмтииригэр абааһыны үтэйэн, көрдөһөр-ааттаһар алгыс тыла. ☉ Отойди хоть на длину стопы, отступи хоть в узкую щель доски (так уговаривает шаман злого духа, который мучает больного)
«Ол эбэ хотун хаптаһын быыстааҕынан халбарыйдын, уллуҥах устата уларыйдын», — диэн алҕаата [ойуун]. Эрилик Эристиин. Уу уллуҥах көр уу. Бу киһи олох уу уллуҥах
◊ Уллуҥах хараарыыта — оҕо улаатан, хаамар буолар кэмэ. ☉ Пора, когда ребёнок только начинает ходить
Оҕо бастаан атахтанан, уллуҥаҕа хараарыыта чинчиһит кырдьаҕас киһини аҕалан көрдөрөллөр. Саха сэһ. I. Уллуҥах сир — кыра иэннээх сир. ☉ Небольшая часть земли (букв. земля (размером) со ступню)
Уллуҥах сири бас билбэтэ урут саха киһитэ — Ол бэйэтэ аны бүгүн бүтүн күөлү бэлэхтээтэ. С. Тарасов
Хас биирдии уллуҥах сири кыргыһыынан кыайан ылан, иннибит диэки өссө баран испиппит. А. Бэрияк
Бу илиигин түөспэр тутан, Андаҕайыым дууһабыттан: Уллуҥах да сиргэ сатаан Олоруохпут бултаан-алтаан! Д. Апросимов
Уллуҥах туһах көр туһах. Күһүн хааллартаабыт анньыытын, сүүрүн, түөрэйин, уллуҥах туһахтарын тиэргэҥҥэ элитэлээтэ. И. Никифоров
Улахан Баһылай талаҕы иэҕэн хабдьыга иитэригэр уллуҥах туһах оҥортуур. С. Маисов. Уллуҥах устата — көр уллуҥах
4
[Уулаах] өссө биир уллуҥах устатын нэмийэн, оһох хаҥас чанчыгынан быган, тарбахтарын ититэ турда. Эрилик Эристиин
Чысхаан туоһугар тэҥ гына үктэнэ түстэ, онтон Баанньа икки уллуҥах устатын аһарда. В. Чиряев
Бойуоттара сапсыйан кэбиһэн баран, тохтоло суох кылыйбытынан барар уонна икки уллуҥах устатын аһаран биэрэр. Р. Кулаковскай