аат. Бэрэбиэркэни ыытааччы. ☉ Проверяющий
Чобуорхайбыт! Бэҕэһээҥҥи ньирэй, эн, Бэрэбиэркэһит буоллаҕыҥ?! Бэйи, тохтоо, эдэргин! А. Абаҕыыныскай

туохт. Ордук чобуорхай, сытыырхай. ☉ Стать смелее, решительнее. Ыттарбыт соччо дьорҕоотуйбаттар, онон арыт чугаһынан кыыл суох буолуо диэн санаабыт көбөн кэлэр. Я. Семенов

туохт., кэпс. Киһиргээ, чабылан, чобуорхай. ☉ Хвастаться, чваниться
[Уйбаан:] Ити киһи чамаархайдаҕын көр эрэ. А. Софронов
Дьон диэкиттэн: «Чэ, чэ, чамаархайа сатыы тураахтаама», — диэн саҥа иһиллэр. Саха сэһ. 1977

көр чобуорхай
Миитэрэй, чобоорхойобун диэн дьолгуттан матаахтыыгын эрэ, хайдах. Амма Аччыгыйа
Бэйэтин тэҥнээхтэрин да ортотугар киирдэҕинэ, соччо чобоорхойбот, сытыырхайбат. Софр. Данилов
[Паабылап:] Киһи кыһыйыах, дьиккэр, олус чобоорхойор. «ХС»

чобуорхай диэн курдук
Кини Дьаакыбылап кулуба бас билэр сириттэн төһө ыраатар да, соччонон тыла чобуотуйан, санаата сайдан өйө уһуктан барар. Н. Якутскай
[Оҕолор] ону-маны ыйыталаһаллар. Ол аайы Саша чобуотуйан, уутугар-хаарыгар киирэн кэпсээн истэ. ПНИ ДКК

ый-кэрт диэнтэн хай
аата. Мин бэрт элбэх эдэр суруйааччылар суруйбут үлэлэрин көрөн кыра да буоллар ыйыы-кэрдии бэртэлээтим. П. Ойуунускай
Саас оройуон ситэриилээх кэмитиэтигэр тахсан, Космарчик диэн аҥаар илиитэ суох зоотехниктан ыйыы-кэрдии ылан киирэн баран, биэлэри саптарбытым. Эрилик Эристиин
Мин эмиэ урукку систиэмэҕэ иитиллибит киһи буоларбынан буолуо, …… уруккулуу үөһэттэн ыйыыныкэрдиини кэтэһэбин, ону-маны сыыһахалты чобуорхайдахпына, баҕар, дьүүллэнэ-сэмэлэнэ сылдьыам диэн дьулайабын. «Кыым»

даҕ., кэпс. Кыра аһылыкка сөп буолбат, элбэҕи сиир-аһыыр. ☉ Ненасытный, прорва, обжора
Туох кистэлэй, холобура, бөдөҥ-садаҥ буоламмын дуу, аска кэҥсэ этим. Болот Боотур
[В.Л. Серошевскай] сахалар күөх сүрэхтэр, кэҥсэлэр, солуута суохтар диэн сорохтор этэллэриттэн киһи күлүөн эрэ сөп диэн түмүктээбитэ. И. Аргунов
Оттон эһиги туохтан өрө чобуорхайаҕытый? Туохтан? Эһиги кэҥсэлэргит, айах адаҕалараҕыт, онон бүтэр. И. Тургенев (тылб.)
ср. кирг. көксө ‘желать, сильно желать, стремиться’

туохт.
1. Ордук кыайыылаах-хотуулаах, чобуо-дьорҕоот буол. ☉ Стать смелым, бойким, осмелеть, расхрабриться
[Бырааһынньык биэчэригэр] Максим харса суоҕар түһэн мулукучуйар, урукку дух-дах туттара ханна да суох. Сытыырхайбыта, чобуорхайбыта сүрдээх. Н. Лугинов
Бу түөкүттэр сытыырхайбыттара, чобуорхайбыттара, дьоройбуттара тоҕо бэрдэй! И. Данилов
Маша кытаанах санааны ылынан, сирэйэ-хараҕа сытыырхайбыт. М. Доҕордуурап
2. Өйүҥ-санааҥ сырдаан, ырааҕы-чугаһы толкуйдуур, тобулар дьоҕурдан. ☉ Начать понимать что-л., отдавать себе отчёт в чём-л.
Бар дьон санаалара сытыырхайбыт. Амма Аччыгыйа
Булчут өйө-санаата сытыырхайда, үлүйбүт сирэйэ итийдэ. «Кыым»
3. Ордук хотоойу тыллаах буол. ☉ Стать острее на язык
Аччыгыйтан да абаран, Айманан-айдааран, Аһа арбайан, Тыла сытыырхайан, Өҥүс баһа күүрэн …… олордоҕуна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Павлик салгыы эттэҕин аайы хас биирдии тыла өссө кытаатан, ыйааһыннанан, сытыырхайан истэ. БТТ
Уоттаах сытыы харахтара өссө ордук чаҕылыстылар, тыла-өһө сытыырхайан, имигэстийэн киирэн барда. Ходуһа х.
4. Тыҥааһыннан, эйэлэспэт мөккүөннээх буол. ☉ Обостряться, активизироваться, становиться напряжённее (напр., о состязании)
Кылаас охсуһуута күнтүүн сытыырхайан иһэр. Болот Боотур
Кэнникинэн оонньуу сытыырхайда, ылсыы-бэрсии сулбутуйда [хаарты оонньуутун туһунан]. В. Гольдеров
Куоталаһыы-күрэхтэһии улам сытыырхайан иһэр. И. Данилов
5. Улаатан ис, бэргээ. ☉ Усиливаться, становиться острее (напр., о приступе боли), обостряться (напр., о чувствах)
Тапталга, ордук чорботон кэргэннии олоххо, киһи иэйиилэрэ быдан сэргэхсийэллэр, сытыырхайаллар уонна сайдаллар. ПБН ОПТ
Таня төрүүр остуол үрдүгэр сытан ити айылҕа муусукатын барытын иһиттэ. Сүрэҕэ үөрдэ. Ыарыыта ордук сытыырхайда. «ХС»
6. Ордук суоһаа, чаҕылый, күндээр (күн, сырдык туһунан). ☉ Становиться ярче, светлее (напр., о лучах солнца)
Тыал көһөҥө былыттара күдээриһэ көттөхтөрүнэ, аламай күн сыралҕана ордук күүрэр, кини сардаҥата ордук сытыырхайар эбээт. Амма Аччыгыйа
Ыраас хаартан тэбиэһирэн, ордук сытыырхайбыт күн уотугар ол хайыһардар үрүҥ көмүс курдук күлүмүрдэһэнкылбаҥнаһан ылыталыыллар. Амма Аччыгыйа
Тохсунньу ыйбыт аҥаарыттан Күммүт хараҕа сытыырхайбыта, Дьыбар туманын тобулан, Өтөрү көрөр быһыытыйбыта. Эллэй

кынаттаа 1 диэнтэн бэй
туһ. Ат …… сытар ынах ханнын саҕа хара тааһы логлу тэбэн кэбистэ да, сиэлинэн, кутуругунан кынаттанна да, көтөн куугунаан истэ. Ньургун Боотур
[Сиэллээхэп] түүн түһээн: эмиэ куораттаата, Түптэҕэ түһэн ылаттаата, Эмиэ да кынаттанан, Өлүөнэни үрдүнэн көтүтэлээтэ. С. Васильев
2. Кынаттарыҥ куорсуннара ситэн, көтөр кыахтан (көтөр оҕолорун туһунан). ☉ Достигнуть зрелости — возможности летать, опериться (о птенцах)
Биир көҕөн оҕото, саҥардыы аҕай кынаттаммыт барахсан, окко кирийэн, саһа сатаан-сатаан баран, тулуйбакка, өрө көтөн талыгырайан таҕыста. Н. Заболоцкай
Үөннэр-көйүүрдэр бастаан сымыыттыыллар, онтуларыттан үөн тахсар, онтон үөн хаҕыран хаалан баран, дьэ харахтанан, кынаттанан тахсар. Күндэ
Тигээйи айаҕа суох, ол иһин аһаабат. Кынаттаныан иннинээҕи үөскэҕэр мунньуллубут аһылыгын бэссэстибэлэрэ бүтүөр диэри эрэ тыыннаах сылдьар. БК БК
3. көсп. Сит, улаат, сүһүөххэр тур. ☉ Повзрослеть, встать на ноги, опериться
Мин улааттым, кынаттанным! Мин көтөбүн, барабын! Аны хаһан эргиллэн кэлэммин куораппын, эйигин көрөрүм биллибэт. Н. Якутскай
[Анфиса — Аркадийга:] Атаһыам, мин хаһан кынаттаммытым да, көҥүл көтөр буолан, көтөн хаалбытым. Н. Габышев
4. көсп. Түргэнник бар, тиий, тарҕан (санаа, сурах о. д. а. тустарынан). ☉ Быстро доходить, доноситься; распространяться, разноситься (о мысли, новости и т. п.)
Санаам миэнэ кынаттанан Саха сиригэр тиийдэ. Күннүк Уурастыырап
Үтүө сурах сатыы хаамар, Хобдох сонун кынаттанар. Айталын
[Кинээс] Чаанньык [киһи хос аата] дьиэтин үрэйтэрбитин туһунан кэпсээн кынаттанан көттө, уолуйуу, сэтэрээһин бөҕө буолла. М. Доҕордуурап
5. көсп. Үөр-көт, өрө көтөҕүлүн, күүр. ☉ Радоваться, быть в приподнятом настроении; вдохновляться, окрыляться
Кыайыынан кынаттанан үлэ-хамнас өрө күүрбүтэ. ОСИ ОУу. Райком бастакы сэкирэтээрин кэбиниэтиттэн …… санаата көнөн, күүһүгэр күүс эбиллибит курдук буолан, кынаттанан тахсыбыта. ПДН ТБКЭ
Бу бэйэлэрэ тустаах дьарыктаах дьон самодеятельноска үтүө баҕаларынан, талааннарын күүһүнэн кынаттанан сылдьыбыттара үөрүүлээх. «Кыым»
♦ Кыһыл тылынан кынаттанар сөбүлээб. — тугу да туһалааҕы оҥорбот аата кураанах тылынан эрэ чобуорхайар, наар тыл этэн, араатардаан тахсар. ☉ Увлекаться болтовней (букв. окрыляется своим красным словом)
Арай …… уоһугар уоһаҕа куурбатах оҕочоос биитэр наар бэлэмҥэ мээтиргээн, сыыһа-халта туттаран, кыһыл тылынан кынаттанан сааһын бараабыт ааргы эрэ эйигин куһаҕаннык саҥарыахтара. Софр. Данилов
Бэйэлэрэ генийдэрбит дэнэр уонна чугас дьонноругар кырдьык да генийдэринэн аатырар буолан баран, дьиҥинэн сүрэхтэрэ суох, кыһыл тылларынан кынаттанар элбэх дьону билэттиирим. ЛВ МТА
Үлэлээн да эбэриҥ холоон, кыһыл эрэ тылынан кынаттанар сурахтааххын. «ХС». Кыһыл тылынан кынаттанааччы сөбүлээб. — туһалааҕы оҥорбот аата кураанах тылынан эрэ чобуорхайааччы, кураанаҕы куолулуур киһи. ☉ Краснобай, фразер, болтун
«Харбалаах барыбыт киэн туттуута, онно көмөлөспөт буолуу саамай улахан алҕас буолуо этэ», — диирэ оччолорго Демьян кыһыл тылынан кынаттанааччылары уҕарытарыгар. ДА ХУо. Кыһыл тылынан кынаттанааччылары, холуннарааччылары саралыы тардыахха. «Ленин с.»

туохт.
1. Дүҥүрү охсо-охсо хамсанан, ойуоккалаан, кутуран ойууннуур туому толор (ойууну, удаҕаны этэргэ). ☉ В состоянии экстаза, транса осуществлять ритуальное общение с духами, камлать (о шаманах и шаманках). Ойуун кыыран, сэрэйбит курдук, Ньукууһа кутун-сүрүн куоҕас көтүтэн илдьэн өлүү уутугар тимирдибит диэтэ. Амма Аччыгыйа. Ойуун алҕаан, кыыран илгистэн киирэн барда. Күндэ
Былыр ойууттар кыырдаллар эрэ үөһэ дойдуга тиийэллэр, аҕабыттар ыллааталлар эрэ ырайга тахсаллара. М. Доҕордуурап
Алыһардаах удаҕан Бөлөнүүскэй дьиэтигэр мин аҕам оҕонньор баарына кыырбыта үһү. Н. Павлов
2. көсп. Тугу эмэ улаханнык тыаһатууһат, лиҥкинэт-лаҥкынат, талҕалат (хол., иһити-хомуоһу, туттар тимир сэбисэбиргэли). ☉ Громко стучать, греметь чем-л. [Суруксут] ботуоҥкатын иһэ кулур-халыр бөҕө кыырда, чэрэниилэтин иһитэ өрө-таҥнары эргийбэхтээтэ. Суорун Омоллоон
Дуодар Хара уус …… Кыһата-тууспана Кытыаста оонньоото, Кыстыга-балтата Кыыран иһилиннэ. С. Васильев
Сонно тута быһахкыптыый тыаһа тулатыгар өрө кыыран барда. А. Сыромятникова
△ Эмискэ хатан тыаһы таһаар, тырылыы түс (хол., төлөпүөн, чуораан). ☉ Внезапно зазвенеть, зазвонить (напр., о телефоне)
Төлөпүөн тыаһа эмиэ өрө кыыра түстэ. М. Доҕордуурап
Түүҥҥү чуумпуну уолута, Төлөпүөн тыаһа өрө кыырар. Ф. Софронов
♦ Кыһыл тылынан кыырар — туох да дуоннааҕы, туһалааҕы оҥорбокко эрэ кураанах тылынан айдаарар, чобуорхайар. ☉ Заниматься пустой болтовней, молоть языком
Кини бэйэтэ кыһыл тылларынан кыырар дьоннору абааһы көрөр. НВ БК
Янис төрөөбүт-үөскээбит сиригэр төрүт уус-аймах суох сирэ, наар түөкүттэр, күөх көппөлөр, ороспуонньуктар уонна кыһыл тылларынан эрэ кыырбыт дьон дугуйдаммыттар дииллэрэ. «ХС»
ср. алт. кыйгыр ‘кричать, звать; громко читать’