дьүһ. туохт. Түүгүн сахсатан дьоһуннаахтык олоро түс. ☉ Важно усесться, взъерошив перья
[Тойон кыыл] Үрүҥ туллук өйүөлэнэн Тус соҕурууттан Көтөн чолойон кэлэн, Чогдоон хара тыатыгар Тоҕус куруҥах баһын Холбуу тардан ылан, Дьохсос гына олоро түстэ. Саха нар. ыр. I

күбүргээ диэнтэн дьаһ
туһ. Симэхсин эмээхсин Көстүбэт өлүү дьайын Көхсүн хараҕынан Күрдьэҕинэн күбүргэппит. П. Ойуунускай
Дагдаҕар Баатырдаах Чогдоон Бөҕө хаһыылара, көҥдөй маһы охсон күбүргүтэллэрэ тыа баһынан эҥсиллэн, ырааттар ыраатан киирэн бара турбута. Далан

сыһ. Тыастаахтык (муннунан салгыны күүскэ тыынан таһаарарга). ☉ Шумно (о выдыхании воздуха через ноздри)
Ол күтүр Муус Байҕал ортотугар бууһурҕаччы тыыннаҕына, манна туманнаах тымныы түһэр дэһэллэр. Н. Якутскай
Дагдаҕар Баатыр, Чогдоон атын сиэтэн истэҕинэ, балачча өр бууһурҕаччы тыына-тыына тугу да саҥарбакка, тэһиини былдьаһа испитэ. Далан

сыһ. Олус күүскэ, ыга, кытаҕас курдук. ☉ Очень крепко, цепко, как железные щипцы, клещи
Чогдоон күүстээх илиитинэн кытаҕастыы ыга харбаабыта. Далан
Сүр соһумардык уолчааны ким эрэ кытаанах илиитэ бэгэччэгиттэн кытаҕастыы ыга ылла. И. Никифоров
Алексей …… күүстээх тарбахтар аҥар атаҕын кытаҕастыы бобо туппуттарын билбэккэ тиэрэ мэтэрийэн быраҕан эрэрэ. Е. Неймохов

аат. Мас тардыһааччы киһи. ☉ Спортсмен, участник состязания по перетягиванию палки (якутской национальной спортивной игры)
Мэҥэ мадьыныта үс төгүл үгүрүөлүү-үгүрүөлүү түһүтэлээбитэ да, Чогдоон Бөҕө, хамсаабат хара төҥүргэс курдук, тутан баран олорбута. Далан
Атын улуус бастыҥ мадьынылара бириис үчүгэйиттэн, сыаналааҕыттан, күрэхтэһии тэрээһиниттэн, улаханнык астыннылар. «Кыым»

даҕ.
1. Оҥхойон көстөр. ☉ Имеющий углубление, вдавленный, продавленный
Чогдоон тыабыт толуу тиитин Тобуллаҕас көҥдөйүгэр [Тоҥсоҕойбут торулаата]. Күннүк Уурастыырап
Иэдэһигэр омурдун туһунан тобуллаҕас баас оннун өйдөөн көрбүтүм. Далан
Тоҕус уон Тобуллаҕас чуолҕан хайаҕастаах [Туруук таас хайа]. Д. Говоров
2. көсп. Сытыы өйдөөх, толкуйдаах. ☉ С острым умом, толковый, рассудительный
Арыый тобуллаҕас хамначчыт хантан эрэ хатыс быаны булан аҕалла. И. Гоголев
[Чугунуоп] тыллаах-өстөөх, тобуллаҕас киһи эбит. В. Титов
Дьөгүөркэ тобуллаҕас баҕайы уол, үчүгэйдик үөрэнэр. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Биир кэм субуллук, ыраахха диэри дуораһыйан иһиллэр гына тыаһаа (хол., тоҥсоҕой, тыраахтар туһунан). ☉ Издавать непрерывный раскатистый звук, отбивать звонкую дробь (напр., о дятле, тракторе)
Чогдоон тыабыт толуу тиитин Тобуллаҕас көҥдөйүгэр Тоҥсоҕойбут тумсун уган, Дорҕооннук торулаата. Күннүк Уурастыырап
Бу мастарга кулун тутар ыйдааҕы дьыбардаах сарсыарда тоҥсоҕой түһэн, тумсун тыаһа торулуура. Н. Якутскай
Тыа баһа сатарыйан ыраах тыраахтар торулаабытыгар, Серёжа төттөрү хаампыта. Н. Лугинов
♦ <Торулуур> тоҥ нуучча көр тоҥ II
Бу дэриэбинэ дьоно үксүлэрэ нуучча хааннаахтар, торулуур тоҥ нуучча сылдьар диэх курдук көрүҥнээхтэр. Н. Якутскай
Оннук ээ, доҕоттоор, торулуур Тоҥ нуучча дойдута эрээри, Россия — бар дьону соргулуур Баараҕай ытыктан ытык сир. Н. Босиков
ср. хак. торлас ‘издавать шум (о птицах при полёте)’, алт. торло ‘рябчик, куропатка’

туохт.
1. Күүскэ охсулун, тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун, сүүрүгүр (үрэх, өрүс туһунан). ☉ Громко плескаться, биться, ударяться о что-л. (напр., о волнах); с большой силой и шумом протекать где-л., впадать куда-л. (о речке, реке)
Эппэҥниир, түллэҥниир, мэҥийэр байҕалым Эҥсиллэр, дьалкыллар балаһа бааллара Орулаан, барылаан, күрүлээн кэлэннэр, Очуоска иҥнэннэр, кэтиллэ түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Элиэнэ эбэм Иирэтин саба, Үрдүнэн охсо Эҥсиллэн киирдэ. Эллэй
Эппэҥнии, аҕылыы сытар Эҥсиллэр хотун муора Балысхан баалын мунньар Балкыыра тосту-туора. А. Бродников
Кыыс Амма эҥсиллэн, эҥээттэн кутулунна Алдан эбэҕэ. «ХС»
2. Ыраахха диэри уһуннук дуораһыйан, бара тур (хол., ырыа). ☉ Разноситься, раздаваться, звучать громко и раскатисто (напр., о песне)
Дагдаҕар Баатырдаах Чогдоон Бөҕө хаһыылара, көҥдөй маһы охсон көбүргэтэллэрэ тыа баһынан эҥсиллэн ырааттар-ыраатан киирэн бара турбута. Далан
[Тася] уол оҕолуу күүстээх куолаһа, чуумпу тыа салгынын тоҕо силэйэн өссө улаатан, ыраах эҥсиллэ турда. Л. Попов
«Ураа!» хаһыы модун дорҕооно …… Өлүөнэ эбэм эҥээрийэр киэҥ хочотун үрдүнэн эҥсиллэ дуораһыйда. В. Протодьяконов
3. Киһи хараҕа ыларынан ыраахха диэри тэнийэн, нэлэһийэн бара тур (киэҥ нэлэмэн сир туһунан). ☉ Простираться вдаль и вширь, стелиться, насколько хватает глаз (о широкой долине, безлесном пространстве)
Кыыс Хотун киэҥ Кыталыктааҕын кэриччи көрүтэлиир. Ырыых-ыраах эҥсиллэн, тумарыктыйан барара үчүгэйэ бэрт. А. Сыромятникова
Туундара, туундара, Мин тулам тумара, Эргиччи маҥан хаар, Эҥсиллэр киэҥ куйаар. И. Федосеев
[ССРС] хотугу диэки өттүгэр Хотугу муустаах муора эҥээригэр …… уорааннаах салгыннаах туундара балаһата эҥсиллэн барар. БИД
4. кэпс. Ырааҕынан тэлэһийэн сырыт. ☉ Скитаться, бродить, странствовать по земле, дальним странам
Онон-манан эҥсиллэн сылдьар. ЯРС
Дьэ, уол оҕото! Саас Аммаҕа баара, билигин куоракка эҥсиллэн кэлбит. Күрүлгэн